Sổ tay Lưu giữ và Sử dụng Kiến thức bản địa

Chia sẻ: Bắc Kiều Phong Phong | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:221

0
258
lượt xem
89
download

Sổ tay Lưu giữ và Sử dụng Kiến thức bản địa

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Theo Ngân hàng thế giới (World Bank), một trong những thể chế kinh tế quyền lực nhất trên thế giới hiện nay thì Tri thức bản địa là tri thức địa phương, là nền tảng cơ bản cho việc thiết lập các quyết định liên quan đến địa phương trên mọi lĩnh vực của cuộc sống đương đại bao gồm quản lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên, dinh dưỡng, thức ăn, y tế, giáo dục và trong các hoạt động xã hội và cộng đồng....

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Sổ tay Lưu giữ và Sử dụng Kiến thức bản địa

  1. ViÖn Kinh tÕ Sinh th¸i Sæ tay L−u gi÷ vµ sö dông KiÕn thøc b¶n ®Þa Ng−êi dÞch: §Ëu Thanh Hoµ HiÖu ®Ýnh: Thuý Hµ - Quèc Anh Cuèn s¸ch nµy ®−îc xuÊt b¶n víi sù tµi trî cña tæ chøc AFAP NHµ XUÊT B¶N N¤NG NGHIÖP Hµ Néi - 2000
  2. Recording and using indigenous knowledge: A manual 2
  3. Môc lôc Lêi giíi thiÖu cña tæ chøc AFAP ...............................................................6 Lêi giíi thiÖu cña ViÖn Kinh tÕ Sinh th¸i ...........................................8 PhÇn 1 - KiÕn thøc b¶n ®Þa vµ ph¸t triÓn.............................................9 Lêi giíi thiÖu ............................................................................................................10 Cuèn sæ tay nµy ®−îc biªn so¹n nh− thÕ nµo? ..........................................................11 C¸ch sö dông cuèn sæ tay nµy ..................................................................................12 KiÕn thøc b¶n ®Þa lµ g×? ............................................................................................14 Ai biÕt g×? .................................................................................................................18 Nh÷ng ®Æc ®iÓm sau ®©y cña c¸c hÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa ..................................19 T¹i sao kiÕn thøc b¶n ®Þa l¹i cã Ých...........................................................................20 Gióp c¸c céng ®ång b¶o tån kiÕn thøc b¶n ®Þa........................................................22 Dïng kiÕn thøc b¶n ®Þa trong ph¸t triÓn ...................................................................23 L−u gi÷ kiÕn thøc b¶n ®Þa trong céng ®ång ..............................................................28 QuyÒn së h÷u trÝ tuÖ .................................................................................................32 PhÇn 2 - C¸c ph−¬ng ph¸p l−u gi÷ vµ ®¸nh gi¸...............................33 C¸c ph−¬ng ph¸p l−u gi÷ kiÕn thøc b¶n ®Þa.............................................................34 Ph−¬ng ph¸p x¸c ®Þnh nhãm mÉu.............................................................................37 X¸c ®Þnh c¸c chuyªn gia vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa..........................................................45 Nghiªn cøu c¸c ph−¬ng ph¸p ®iÓn h×nh....................................................................49 Quan s¸t t¹i hiÖn tr−êng............................................................................................52 Pháng vÊn ®i s©u t×m hiÓu kü th«ng tin ....................................................................54 Pháng vÊn .................................................................................................................56 Quan s¸t vµ tham gia vµo cuéc sèng cña ng−êi d©n .................................................59 Ph©n tÝch kü thuËt cã sù tham gia cña ng−êi d©n.....................................................61 Kh¶o s¸t ....................................................................................................................64 Ph−¬ng ph¸p ®éng n·o..............................................................................................68 N¨m c©u hái..............................................................................................................70 Ph−¬ng ph¸p sö dông c¸c trß ch¬i ............................................................................72 Th¶o luËn nhãm ........................................................................................................74 Ph−¬ng ph¸p ®ãng kÞch ............................................................................................77 Ph−¬ng ph¸p ph¸t hiÖn nh÷ng ®iÓm m¹nh vµ yÕu ....................................................79 3
  4. Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch nh÷ng ®iÓm m¹nh, ®iÓm yÕu, c¬ héi vµ th¸ch thøc............83 Héi th¶o "'lÆp l¹i"' ë th«n b¶n...................................................................................87 Héi th¶o t¹i th«n b¶n ................................................................................................92 Ph−¬ng ph¸p lËp biÓu ®å...........................................................................................95 So s¸nh lÞch sö ..........................................................................................................98 H×nh vÏ minh ho¹ vµ b¶ng biÓu ..............................................................................100 LËp b¶n ®å ..............................................................................................................103 Ph−¬ng ph¸p lËp b¶ng.............................................................................................106 M« h×nh ho¸ c¸c nguån lîi sinh häc.......................................................................110 LÞch thêi vô.............................................................................................................113 Ph©n lo¹i vµ xÕp h¹ng .............................................................................................116 X©y dùng b¶ng ph©n lo¹i ........................................................................................119 Kh¶o s¸t mÆt c¾t ®Þa h×nh .......................................................................................121 BiÓu ®å VENN........................................................................................................125 S¬ ®å m¹ng l−íi ......................................................................................................128 Dïng c¸t xÐt ghi ©m l¹i t− liÖu th«ng tin ................................................................131 Thu b¨ng video cã sù tham gia cña ng−êi d©n........................................................134 L−u gi÷ tµi liÖu b»ng h×nh ¶nh ................................................................................137 PhÇn 3 - §¸nh gi¸ kiÕn thøc b¶n ®Þa ....................................................140 §¸nh gi¸ kiÕn thøc b¶n ®Þa .....................................................................................141 Nh÷ng tiªu chÝ ®Ó ®¸nh gi¸ kiÕn thøc b¶n ®Þa ........................................................142 T×m hiÓu c¸ch ®¸nh gi¸ cña ng−êi d©n ...................................................................144 Sö dông c¸c ph−¬ng ph¸p khoa häc ph−¬ng T©y ®Ó ®¸nh gi¸ kiÕn thøc b¶n ®Þa....146 Ph−¬ng ph¸p theo dâi vµ ®¸nh gi¸ ..........................................................................149 PhÇn 4 - Nghiªn cøu c¸c tr−êng hîp ®iÓn h×nh ...........................151 Nghiªn cøu c¸c tr−êng hîp ®iÓn h×nh.....................................................................152 V−ên rõng th©n gç nhiÒu tÇng ................................................................................153 Tµi nguyªn c©y ¨n qu¶ ë ViÖt Nam ........................................................................154 Vai trß cña c¸c céng ®ång n«ng d©n trong b¶o qu¶n vµ ph¸t triÓn nguån tµi nguyªn di truyÒn thùc vËt (TNDTTVN) ë ViÖt Nam ..........................................................155 X¸c ®Þnh vµ ph©n cÊp −u tiªn viÖc gi¶i quyÕt khã kh¨n t¹i Kiko Rosa, Philippin .157 Ch¨m sãc søc khoÎ do céng ®ång qu¶n lý ë Pinagsanjaan, Philippine ..................159 KhuyÕn khÝch viÖc sö dông kiÕn thøc b¶n ®Þa ë Vªnªzuªla ...................................161 Thö nghiÖm cña n«ng d©n Sri Lanka trong viÖc −¬m gièng gç TÕch b»ng h¹t ......162 Ph¸t triÓn mét h×nh thøc tiÕt kiÖm b¶n ®Þa ë Ethi«pia ...........................................164 4
  5. PhÇn 5 - C¸c c©u hái h−íng dÉn .............................................................165 C¸c c©u hái h−íng dÉn............................................................................................166 VÊn ®Ò giíi vµ kiÕn thøc b¶n ®Þa ............................................................................167 N«ng d©n lµm khuyÕn n«ng viªn vµ n«ng d©n lµm thùc nghiÖm...........................169 §é ph× nhiªu cña ®Êt...............................................................................................171 C¬ cÊu c©y trång .....................................................................................................172 Lµm v−ên ................................................................................................................175 N«ng l©m kÕt hîp ...................................................................................................178 Qu¶n lý l−u vùc ®Çu nguån n−íc ...........................................................................182 M«i tr−êng, nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ ®a d¹ng sinh häc...........................183 Qu¶n lý tµi nguyªn vïng ven biÓn ..........................................................................185 Nu«i trång thuû s¶n ................................................................................................188 Ch¨m sãc vµ ch¨n nu«i gia sóc..............................................................................191 Thùc phÈm vµ dinh d−ìng ......................................................................................194 Søc khoÎ sinh s¶n vµ kÕ ho¹ch ho¸ gia ®×nh ..........................................................196 Cung cÊp n−íc vµ vÖ sinh m«i tr−êng.....................................................................199 C¸c h×nh thøc tµi trî ch¨m sãc søc khoÎ.................................................................201 C¸c hÖ thèng y tÕ ....................................................................................................203 Søc khoÎ lao ®éng...................................................................................................206 C¸c tæ chøc vµ giíi l·nh ®¹o...................................................................................207 TÝn dông vµ tiÕt kiÖm ..............................................................................................210 Ph¸t triÓn doanh nghiÖp .........................................................................................212 Trao ®æi th«ng tin ...................................................................................................215 PhÇn 6 - C¸c nguån tµi liÖu kh¸c .........................................................219 C¸c ®Þnh nghÜa ........................................................................................................220 5
  6. Lêi giíi thiÖu cña tæ chøc AFAP ChuyÕn ®i thùc ®Þa ®Çu tiªn cña t«i ®Õn vïng dù ¸n cña tæ chøc AFAP (mét tæ chøc phi chÝnh phñ cña èt-xt¬-r©y-li-a v× nh©n d©n ch©u ¸ -Th¸i B×nh D−¬ng) lµ tíi mét tØnh miÒn nói cña ViÖt Nam. T¹i ®ã, t«i ®· rÊt ng¹c nhiªn khi chøng kiÕn quy m« cña nh÷ng l©m tr−êng trång b¹ch ®µn. Mét sè ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng ®· gi¶i thÝch r»ng ng−êi ta trång b¹ch ®µn ®Ó cung cÊp nguyªn liÖu cho mét nhµ m¸y giÊy míi. §Ó cã ®−îc sù ñng hé cña n«ng d©n, dù ¸n cßn cung cÊp thªm cho hä c©y cam gièng. Ban ®Çu, n«ng d©n trång c©y b¹ch ®µn víi hy väng t¨ng thªm thu nhËp, nh−ng chØ trong vßng vµi n¨m sau hä ®· nhËn thÊy r»ng mùc n−íc ngÇm bÞ gi¶m xuèng, l−îng n−íc ch¶y ë c¸c suèi còng gi¶m vµ do ®ã s¶n l−îng lóa còng bÞ ¶nh h−ëng. T×nh h×nh cµng trë nªn xÊu ®i khi nh÷ng c©y cam b¾t ®Çu ra qu¶: cam cã vÞ kh«ng ngon nh− c¸c gièng ®Þa ph−¬ng vµ kh«ng thÓ b¸n ®−îc. Th«ng th−êng th× sù hç trî ph¸t triÓn qu¸ chó träng ®Õn viÖc giíi thiÖu c¸c ph−¬ng ph¸p vµ tiÕn tr×nh ph¸t triÓn tõ nh÷ng n¬i kh¸c ®Ó gióp cho céng ®ång ng−êi d©n b¶n ®Þa vµ c¸c nhãm d©n téc kh¸c. Bªn c¹nh ®ã, chÝnh phñ vµ c¸c chuyªn gia n−ícngoµi còng gióp ng−êi d©n - víi nh÷ng ý ®Þnh tèt ®Ñp - theo nh÷ng hiÓu biÕt cña riªng hä, vµ chØ theo c¸ch mµ hä ®· ®−îc ®µo t¹o. ThËt khã mµ tranh luËn vÒ møc t¨ng n¨ng suÊt râ rÖt do sö dông c¸c gièng lóa cã n¨ng suÊt cao, ph©n ho¸ häc vµ c¸c lo¹i thuèc diÖt cá. Nh−ng sù thËt hiÓn nhiªn lµ n¨ng suÊt cao ®ång nghÜa víi viÖc tiªu thô nhiÒu n−íc vµ lu«n ph¶i phô thuéc vµo chi phÝ ®Çu vµo ®¾t ®á. Trong qu¸ tr×nh véi v· khuyÕn khÝch c¸c kü thuËt hiÖn ®¹i, ng−êi ta Ýt chó ý ®Õn gi¸ trÞ cña c¸c kü n¨ng, kü thuËt vµ kiÕn thøc cña ng−êi ®Þa ph−¬ng ®· ®−îc ®óc kÕt qua thö nghiÖm trong nhiÒu thÕ kû qua. H¬n bao giê hÕt, mÆc dï sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ phô thuéc vµo m¹ng Internet vµ nh÷ng hy väng vÒ thiªn niªn kû míi, chóng ta cµng cÇn ph¶i gióp mäi. ng−êi hiÓu râ h¬n, ®¸nh gi¸ vµ sö dông ®−îc "kiÕn thøc vµ kü thuËt b¶n ®Þa". §· ®Õn lóc kiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc ph¸t triÓn v−ît ra khái khu«n khæ kinh viÖn cña c¸c nhµ nh©n chñng häc ®Ó ®−a vµo vËn dông trong thùc tiÔn cña qu¸ tr×nh ph¸t triÓn. Tõ n¨m 1989, tæ chøc AFAP cïng víi hai tæ chøc cïng hîp t¸c lµ Just World Partnership ë Anh vµ Counterpart International ë Mü ®· céng t¸c víi ng−êi d©n n«ng th«n ViÖt Nam ®Ó gióp hä n©ng cao søc khoÎ vµ v−ît qua ®ãi nghÌo b»ng c¸ch x©y dùng kh¶ n¨ng cho ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng vµ ¸p dông c¸c m« h×nh ph¸t triÓn s¸ng t¹o vµ phï hîp. HiÖn nay chóng t«i rÊt phÊn khëi ®−îc x©y dùng mét quan hÖ hîp t¸c míi víi ViÖn Kinh tÕ - Sinh th¸i nh»m ph¸t hiÖn vµ ph¸t triÕn c¸c m« h×nh kiÕn thøc b¶n ®Þa thÝch hîp vÒ n«ng nghiÖp. Chóng t«i còng rÊt vinh dù ®−îc hç trî cho viÖc xuÊt b¶n cuèn sæ tay "L−u gi÷ vµ sö dông kiÕn thøc b¶n ®Þa" b¶n tiÕng ViÖt. B»ng viÖc söa ®æi, ®iÒu chØnh cuèn sæ tay nµy cho phï hîp víi bèi c¶nh ViÖt Nam, chóng t«i hy väng r»ng cuèn sæ tay nµy sÏ lµ mét c«ng cô h÷u Ých cho c¸c céng ®ång ng−êi d©n n«ng th«n vµ c¸c c¸n bé ph¸t triÓn trong viÖc ®¸nh gi¸, sö dông vµ b¶o tån kiÕn thøc b¶n ®Þa gióp Ých cho ng−êi d©n ViÖt Nam. 6
  7. Tæ chøc AFAP xin c¶m ¬n nh÷ng ng−êi dÞch, biªn tËp còng nh− Nhµ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp ®· gióp hoµn thµnh cuèn s¸ch nµy. Chóng t«i còng xin tá lßng biÕt ¬n nhµ xuÊt b¶n chÝnh cña cuèn sæ tay nµy, ®ã lµ ViÖn Quèc TÕ vÒ T¸i ThiÕt N«ng Th«n (IIRR) ë Phi-lip-pin ®· cho phÐp vµ khuyÕn khÝch viÖc dÞch vµ ®Þa ph−¬ng ho¸ cuèn sæ tay nµy. Cho dï sù gióp ®ì cña c¸c b¹n ®èi víi c− d©n c¸c d©n téc thiÓu sè ViÖt Nam ë møc ®é nµo, t«i cho r»ng sù gióp ®ì cã hiÖu qu¶ nhÊt, thiÕt thùc nhÊt vÉn lµ t×m hiÓu vµ ®¸nh gi¸ ®óng nh÷ng kiÕn thøc vµ kü thuËt b¶n ®Þa cña hä. T«i hy väng cuèn s¸ch nµy sÏ cung cÊp cho b¹n c©u tr¶ lêi ®Çy ®ñ nhÊt ®Ó thùc hiÖn môc tiªu nµy. Hµ Néi, th¸ng 5 n¨m 2000 Gi¸m ®èc AFAP t¹i ViÖt Nam Ahmet Bektas 7
  8. Lêi giíi thiÖu cña ViÖn Kinh tÕ Sinh th¸i KiÕn thøc b¶n ®Þa lµ vèn qóy cña céng ®ång c¸c d©n téc n−íc ta, lµ mét yÕu tè cÊu thµnh b¶n s¾c v¨n ho¸ ViÖt Nam. Trong n«ng - l©m nghiÖp vµ qu¶n lý nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn nãi chung, kiÕn thøc b¶n ®Þa ®ãng gãp phÇn quan träng trong viÖc ph¸t triÓn c¸c kü thuËt phï hîp víi ®iÒu kiÖn cô thÓ vÒ kinh tÕ, x· héi, v¨n ho¸, phong tôc cña tõng ®Þa ph−¬ng. ViÖn Kinh tÕ Sinh th¸i, trong nç lùc phèi hîp víi céng ®ång ng−êi d©n c¸c vïng sinh th¸i kÐm bÒn v÷ng ®Ó x©y dùng c¸c m« h×nh lµng sinh th¸i, ®· lu«n dùa vµo kiÕn thøc b¶n ®Þa kÕt hîp víi c¸c kü thuËt míi mét c¸ch hµi hoµ. Nhê vËy nhiÒu lµng sinh th¸i ®· vµ ®ang ph¸t huy tèt hiÖu qu¶, ®−îc céng ®ång h−ëng øng tÝch cùc vµ ®−îc nhiÒu ®Þa ph−¬ng häc tËp vµ noi theo ®Ò më réng. V× vËy viÖc l−u gi÷ vµ sö dông kiÕn thøc b¶n ®Þa cña n«ng d©n cã tÇm quan träng ®Æc biÖt. T«i rÊt vui mõng viÕt lêi giíi thiÖu cuèn s¸ch "Sæ tay l−u gi÷ vµ sö dông kiÕn thøc b¶n ®Þa", tµi liÖu do ViÖn Kinh tÕ Sinh th¸i dÞch tõ b¶n tiÕng Anh cña ViÖn Quèc tÕ vÒ T¸i thiÕt n«ng th«n (IIRR) ë Philippin, cã bæ sung minh häa b»ng mét sè ®iÓn h×nh ë ViÖt Nam. ViÖn Kinh tÕ Sinh th¸i ch©n thµnh c¶m ¬n tæ chøc AFAP ®· hç trî cho viÖc dÞch vµ xuÊt b¶n cuèn Sæ tay nµy. Chóng t«i mong r»ng mèi quan hÖ hîp t¸c gi÷a ViÖn Kinh tÕ Sinh th¸i vµ AFAP sÏ ngµy cµng ph¸t triÓn v× lîi Ých chung vµ t×nh h÷u nghÞ gi÷a nh©n d©n hai n−íc ViÖt Nam vµ èt-xtr¬-l©y-li-a. Hµ Néi, ngµy 15 th¸ng 5 n¨m 2000 ViÖn tr−ëng ViÖn Kinh tÕ sinh th¸i GS.TS. NguyÔn V¨n Tr−¬ng 8
  9. PhÇn 1 KiÕn thøc b¶n ®Þa vµ ph¸t triÓn 9
  10. Lêi giíi thiÖu Nh©n d©n n«ng th«n cã vèn kiÕn thøc riªng cña hä trong nhiÒu lÜnh vùc vÒ cuéc sèng hµng ngµy vµ m«i tr−êng mµ hä sèng. Tr¶i qua nhiÒu thÕ kû, ng−êi n«ng d©n ®· häc c¸ch trång c©y l−¬ng thùc vµ häc c¸ch tån t¹i tr−íc nhòng khã kh¨n cña cuéc sèng. Hä biÕt ph©n biÖt lo¹i c©y ®Ó trång, gieo h¹t vµ lµm cá vµo thêi vô nµo, lo¹i c©y nµo ®éc, lo¹i c©y nµo cã thÓ ®−îc dïng ®Ó lµm thuèc, c¸c ph−¬ng thøc ch÷a bÖnh vµ c¸ch b¶o vÖ m«i tr−êng ë tr¹ng th¸i c©n b»ng. Cuèn Sæ tay vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa nµy bao gåm nh÷ng chñ ®Ò chÝnh sau: N«ng nghiÖp Ch¨n nu«i ChÕ biÕn l−¬ng thùc, thùc phÈm Gi¸o dôc Qu¶n lý thÓ chÕ Qu¶n lý nguån tµi nguyªn thiªn nhiªn Ch¨m sãc søc khoÎ, vµ nhiÒu chñ ®Ò kh¸c KiÕn thøc b¶n ®Þa lµ mét nguån lùc quý gi¸ ®èi víi qu¸ tr×nh ph¸t triÓn. Trong mét sè tr−êng hîp, kiÕn thøc b¶n ®Þa cã thÓ t−¬ng xøng hoÆc −u viÖt h¬n kiÕn thøc ®−a tõ bªn ngoµi vµo. Do vËy, trong nh÷ng nç lùc ph¸t triÓn, chóng ta cÇn coi träng vµ sö dông ®Õn møc tèi ®a kiÕn thøc b¶n ®Þa. Ngµy nay, mÆc dï cã nhiÒu chuyªn gia vÒ ph¸t triÓn nhËn thøc ®−îc tiÒm n¨ng cña kiÕn thøc b¶n ®Þa, song vÊn ®Ò nµy vÉn bÞ l·ng quªn. Lý do chÝnh lµ do thiÕu sù chØ dÉn vÒ viÖc ghi chÐp l¹i vµ ¸p dông kiÕn thøc b¶n ®Þa. Khi kh«ng cã nh÷ng chØ dÉn, kiÕn thøc b¶n ®Þa cã nguy c¬ trë thµnh mét tõ v« nghÜa lµm c¶n trë lÞch sö ph¸t triÓn. Cuèn sæ tay nµy cã nhiÖm vô gióp b¹n v−ît qua nh÷ng v−íng m¾c ®ã. S¸ch sÏ cung cÊp cho nh÷ng c¸n bé ph¸t triÓn n«ng th«n cña chÝnh phñ hoÆc c¸c tæ chøc phi chÝnh phñ vÒ nh÷ng th«ng tin vµ ph−¬ng ph¸p cÇn thiÕt ®Ó vËn dông kiÕn thøc b¶n ®Þa trong c«ng t¸c ph¸t triÓn. Cuèn sæ tay nµy ®−îc biªn so¹n thuËn tiÖn cho viÖc sao chÐp vµ sö dông t− liÖu ®Ó ®µo t¹o. Chóng t«i hy väng r»ng sæ tay sÏ thóc ®Èy viÖc sö dông vµ b¶o tån kiÕn thøc b¶n ®Þa ®Ó phôc vô cho lîi Ých cña nh©n d©n vµ céng ®ång. PhÇn 1 lµ phÇn tæng quan vÒ nh÷ng vÊn ®Ò cã liªn quan ®Õn kiÕn thøc b¶n ®Þa. PhÇn 2 giíi thiÖu h¬n 30 ph−¬ng thøc ghi chÐp vµ ®¸nh gi¸ kiÕn thøc b¶n ®Þa. PhÇn 3 th¶o luËn vÒ c¸c vÊn ®Ò vµ ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ tÝnh h÷u dông cña kiÕn thøc b¶n ®Þa trong ph¸t triÓn. Trong PhÇn 4, cã mét sè nghiªn cøu ®iÓn h×nh m« t¶ c¸ch x©y dùng c¸c dù ¸n dùa trªn kiÕn thøc b¶n ®Þa. PhÇn 5 gåm h¬n 20 c©u hái h−íng dÉn, v¹ch ra nh÷ng lÜnh vùc thÝch hîp cÇn c©n nh¾c khi lËp t− liÖu kiÕn thøc b¶n ®Þa. PhÇn 6 liÖt kª mét sè nguån th«ng tin kh¸c mµ c¸c b¹n cã thÓ tham kh¶o khi kh¶o s¸t kh¶ n¨ng sö dông kiÕn thøc b¶n ®Þa. 10
  11. Cuèn sæ tay nµy ®−îc biªn so¹n nh− thÕ nµo? ViÖn Quèc tÕ vÒ T¸i thiÕt N«ng th«n (IIRR) lµ mét tæ chøc phi chÝnh phñ vÒ ph¸t triÓn, víi truyÒn thèng b¾t ®Çu b»ng "®iÒu mµ nh©n d©n biÕt " x©y dùng dùa trªn "nh÷ng g× mµ nh©n d©n cã". Cuèn sæ tay nµy ®−îc rót ra tõ nhiÒu kinh nghiÖm kh¸c nhau cña tËp thÓ c¸n bé ViÖn qua hµng thËp kû c«ng t¸c trong lÜnh vùc ph¸t triÓn cã sù tham gia cña ng−êi d©n. PhÇn lín néi dung cña cuèn sæ tay nµy lµ kÕt qu¶ cña mét cuéc héi th¶o cã sù tham gia cña ng−êi d©n, (mét ph−¬ng ph¸p nhanh vµ hiÖu qu¶), do ViÖn Quèc tÕ vÒ T¸i thiÕt N«ng th«n lµm tiªn phong nh»m t¹o ra c¸c t− liÖu th«ng tin. C«ng viÖc chuÈn bÞ cho cuéc héi th¶o ®−îc b¾t ®Çu tõ th¸ng 6 n¨m 1994, phèi hîp víi Ch−¬ng tr×nh khu vùc vÒ ph¸t triÓn KiÕn thøc b¶n ®Þa ë ch©u ¸ (Reppika) cña ViÖn Quèc tÕ vÒ t¸i thiÕt n«ng th«n. C¸n bé cña ViÖn vµ nhiÒu chuyªn gia kh¸c ®· gîi ý vÒ c¸c chñ ®Ò vµ tªn nh÷ng ng−êi cã kinh nghiÖm nghiªn cøu vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa. KÕt qu¶ lµ ®· cã kho¶ng 80 chñ ®Ò ®−îc giao cho tõng ng−êi chuÈn bÞ. Vµo th¸ng 12 n¨m 1994, cuéc héi th¶o ®· diÔn ra trong vßng 2 ngµy víi sù chuÇn bÞ cña kho¶ng 25 c¸n bé cña ViÖn. Nhãm nµy ®· ®−a ra danh s¸ch cuèi cïng vÒ c¸c chñ ®Ò, b»ng c¸ch thªm mét sè chñ ®Ò, bá bít hoÆc kÕt hîp c¸c chñ ®Ò víi nhau. Sau ®ã hä lËp thµnh nh÷ng nhãm nhá vµ chuÈn bÞ tµi liÖu cho c«ng viÖc ®−îc giao dùa theo h−íng dÉn ®−îc phæ biÕn tr−íc ®ã. Mét nhãm c¸c biªn tËp viªn, chuyªn gia xuÊt b¶n vµ c¸c ho¹ sÜ ®· trî gióp cho nh÷ng ng−êi tham gia héi th¶o. Nguån tµi liÖu tham kh¶o nªu trong danh môc cuèi cuèn sæ tay nµy hiÖn ®· cã s½n ®Ó phæ biÕn. Vµo mçi buæi chiÒu, tÊt c¶ nh÷ng ng−êi tham gia cuéc héi th¶o ®· tr×nh bµy, nhËn xÐt, vµ cñng cè cho nh÷ng kÕt luËn rót ra ®−îc tõ cuéc häp buæi s¸ng. B»ng c¸ch nµy, hä ®· biªn so¹n ®−îc kho¶ng 45 tµi liÖu vµ tr×nh bµy ®−îc 10 tµi liÖu. Sau cuéc héi th¶o, Ch−¬ng tr×nh khu vùc vÒ ph¸t triÓn KiÕn thøc b¶n ®Þa ë ch©u ¸ vµ c¸c biªn tËp viªn ®· kÕt hîp vµo tµi liÖu nh÷ng kÕt luËn ®−îc héi th¶o gîi ý vµ gióp nh÷ng c¸n bé kh¸c chuÈn bÞ tµi liÖu cho nh÷ng chñ ®Ò cßn l¹i. V× kh«ng cã ®ñ ®iÒu kiÖn thêi gian thÝch hîp trong suèt cuéc héi th¶o ®Ó th¶o luËn nh÷ng tµi liÖu nép muén, nªn c¸c c¸n bé ®· th«ng qua vµ ®−a ra ý kiÕn nhËn xÐt. Qu¸ tr×nh nµy còng ®−îc tiÕn hµnh t−¬ng tù víi nh÷ng tµi liÖu do nh÷ng ng−êi ngoµi ViÖn tr×nh bµy. KÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh nµy lµ cuèn sæ tay vÒ: C¸c ph−¬ng ph¸p cã sù tham gia cña ng−êi d©n (vÝ dô: ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia cña ng−êi d©n, ®¸nh gi¸ nhanh n«ng th«n, nghiªn cøu ho¹t ®éng tham gia cña ng−êi d©n ). TÊt c¶ tµi liÖu tham kh¶o ®−îc liÖt kª trong môc "Tµi liÖu tham kh¶o". XuÊt b¶n nh÷ng Ên phÈm vÒ c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu d©n téc häc t¹i c¬ së Xem môc cã Kinh nghiÖm ®Þa ph−¬ng cña c¸n bé ViÖn Quèc tÕ vÒ T¸i thiÕt n«ng tùa ®Ò §Þa chØ ®Ó biÕt thªm th«n th«ng tin vÒ Sù ®ãng gãp cña nh÷ng thµnh viªn M¹ng l−íi KiÕn thøc b¶n ®Þa ThÕ m¹ng l−íi giíi 11
  12. C¸ch sö dông cuèn sæ tay nµy HiÖn nay kh«ng cã mét ph−¬ng thøc riªng nµo ®Ó ghi chÐp l¹i kiÕn thøc b¶n ®Þa. Cuèn sæ tay nµy còng nh− c¸c t¸c gi¶ cña nã kh«ng ®−a ra hoÆc s¸ng t¹o thªm mét ph−¬ng thøc míi nµo. Trªn thùc tÕ, cuèn sæ tay cã môc ®Ých miªu t¶ nh÷ng ph−¬ng thøc ®· cã s½n, cã thÓ ®−îc sö dông ®Ó ghi chÐp vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa. Cuèn sæ tay nµy phÇn lín thiªn vÒ c¸c ph−¬ng ph¸p cã sù tham gia cña ng−êi d©n (nh− c¸c ph−¬ng ph¸p ®−îc sö dông trong viÖc ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia cña ng−êi d©n) v× nh÷ng ph−¬ng ph¸p nµy rÊt h÷u hiÖu trong viÖc thu thËp th«ng tin vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa. Tuy nhiªn cuèn sæ tay còng chØ ra nh÷ng h¹n chÕ cña ph−¬ng ph¸p nµy vµ gi¸ trÞ cña c¸c ph−¬ng ph¸p kh¸c nh− kh¶o s¸t mÉu vµ pháng vÊn kü. Cuèn sæ tay còng kh«ng cung cÊp c¸c ph−¬ng ph¸p cã thÓ thùc hiÖn ®−îc ngay, mµ ®−a ra nh÷ng ý chÝnh ®Ó ng−êi ®äc sö dông kÕt hîp cho môc ®Ých cô thÓ cña hä trong qu¸ tr×nh ghi chÐp kiÕn thøc b¶n ®Þa. Nh÷ng vÝ dô nªu ®−íi c¸c c©u hái h−íng dÉn chØ lµ nh÷ng gîi ý. CÇn ph¶i lùa chän c¸c ph−¬ng ph¸p ®Ó kÕt hîp vµ thay ®æi cho phï hîp víi tõng nghiªn cøu. Sù s¸ng t¹o vµ linh ho¹t lµ nh©n tè quyÕt ®Þnh sù thµnh c«ng cña viÖc ghi chÐp vµ øng dông kiÕn thøc b¶n ®Þa. Th¸i ®é vµ c¸ch øng xö cña nh÷ng c¸n bé ho¹t ®éng ph¸t triÓn n«ng th«n hay "ng−êi ngoµi cuéc" còng rÊt quan träng. C¸c chuyªn gia ph¶i ®èi mÆt víi nh÷ng gi¶ ®Þnh "häc ng−îc trë l¹i" víi ¸m chØ r»ng "hiÖn ®¹i" cÇn ®−îc thay b»ng "truyÒn thèng". Ng−êi ngoµi cÇn ph¶i cëi më, s½n sµng häc hái ë nh©n d©n. T−¬ng tù nh− vËy, nh÷ng ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng còng ph¶i t«n träng vµ nhËn thøc Xem thªm môc ®−îc gi¸ trÞ cña kiÕn thøc b¶n ®Þa. Khi ng−êi d©n kh«ng t«n träng kiÕn thøc cña Gióp c¸c céng ®ång b¶o vÖ chÝnh hä th× nh÷ng gi¸ trÞ truyÒn thèng sÏ dÇn mÊt ®i. §Ó lµm cho kiÕn thøc b¶n kiÕn thøc cæ ®Þa thùc sù ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶, th× tÊt c¶ nh÷ng ng−êi tham gia cÇn nhËn thøc truyÒn ®−îc lîi Ých vµ tiÒm n¨ng cña kiÕn thøc b¶n ®Þa. ThËm chÝ ngay c¶ khi ®ã, kiÕn thøc b¶n ®Þa còng hoµn toµn kh«ng ph¶i lµ gi¶i ph¸p cho tÊt c¶ mäi vÊn ®Ò. Sù ®ãng gãp cña kiÕn thøc b¶n ®Þa vµo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn còng phô thuéc vµo chÊt l−îng vµ ph−¬ng ph¸p cña dù ¸n. NÕu mét dù ¸n khëi ®Çu kh«ng cã sù ®¸nh gi¸ t×nh h×nh cña c¶ c¸n bé vµ ng−êi d©n th× nh÷ng kü thuËt vµ øng dông sÏ kh«ng gi¶i quyÕt ®−îc nh÷ng g× mµ nh©n d©n coi lµ vÊn ®Ò chÝnh cña hä. Khi ®ã nh÷ng gi¶i ph¸p nµy còng sÏ bÞ chèi bá cho dï chóng dùa trªn kü thuËt b¶n ®Þa hay cña kü thuËt hiÖn ®¹i, vµ kÕt qu¶ lµ dù ¸n cã C¸c vÝ dô kh¸c ViÖc hiÓu biÕt kiÕn thøc b¶n ®Þa lµ nÒn t¶ng cña c¸c ph−¬ng ph¸p ph¸t triÓn cã sù xem môc: Sö tham gia cña ng−êi ®©n. Tuy nhiªn, chóng ta cÇn hiÓu xa h¬n n÷a, ®ã lµ viÖc øng dông kiÕn thøc dông n¨ng ®éng kiÕn thøc b¶n ®Þa trong viÖc lËp kÕ ho¹ch, øng dông, kiÓm tra vµ cæ truyÒn trong ph¸t triÓn vµ ®¸nh gi¸ dù ¸n. §iÒu nµy ®ång nghÜa víi viÖc sö dông c¸c l−¬ng y ®Þa ph−¬ng, sö c¸c nghiªn cøu dông c¸c ph−¬ng ph¸p gi¸o dôc truyÒn thèng, nh©n réng c¸c lo¹i c©y b¶n ®Þa, lµm ®iÓn h×nh nhá ë viÖc víi c¸c c¬ quan ®Þa ph−¬ng phæ biÕn th«ng tin qu¹ c¸c kªnh giao tiÕp b¶n ®Þa. PhÇn 4 §©y chØ lµ mét vµi ý kiªn vÒ viÖc sö dông kiÕn thøc b¶n ®Þa trong c¸c dù ¸n. Cïng lóc ®ã, chóng ta ph¶i nhËn ra r»ng viÖc n¨ng ®éng thóc ®Èy nh÷ng c¸ch thøc vµ kü thuËt ®−îc lùa chän kh«ng nhÊt thiÕt sÏ t¹o ra sù ph¸t triÓn cã sù tham gia cña ng−êi d©n. VÝ dô, mét dù ¸n cã thÓ giíi thiÖu nh÷ng lo¹i thuèc nam b¶n ®Þa cho mét th«n b¶n mµ kh«ng cÇn ph¶i tham kh¶o ý kiÕn ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng ngay tõ ®Çu. Nh÷ng ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng cã thÓ quyÕt ®Þnh, hoÆc kh«ng quyÕt ®Þnh viÖc sö dông thuèc nam, ®iÒu nµy cßn phô thuéc vµo viÖc toµn bé dù ¸n ®· ®−îc thÓ hiÖn nh− thÕ nµo, liÖu cã phï hîp vÒ mÆt v¨n ho¸ hay kh«ng, v.v... ChØ ®Õn khi 12
  13. nh÷ng øng dông tÝch cùc cña kiÕn thøc b¶n ®Þa trë thµnh mét phÇn cña nç lùc ph¸t triÓn lÊy con ng−êi lµm trung t©m, cã sù tham gia cña ng−êi d©n th× chóng ta míi cã thÓ nhËn thÊy ®−îc tiÒm n¨ng cña kiÕn thøc b¶n ®Þa trong ph¸t triÓn. KiÕn thøc b¶n ®Þa trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn lÊy sù tham gia cña ng−êi d©n lµm trung t©m B¶ng d−íi d©y chØ ra nh÷ng giai ®o¹n trong chu tr×nh dù ¸n vµ c¸ch kiÕn thøc b¶n ®Þa cã thÓ ®−îc sö dông trong mçi giai ®o¹n. Chu tr×nh dù §−a kiÕn thøc b¶n dÞa vµo ho¹t Th¶o luËn vÒ kiÕn thøc ¸n ®éng dù ¸n b¶n dÞa trong cuèn sæ tay X¸c ®Þnh vÊn HiÓu biÕt vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa lµ Kh«ng th¶o luËn trong cuèn ®Ò mét phÇn quyÕt ®Þnh kh«ng thÓ sæ tay nµy. Xem c¸c tµi liÖu t¸ch rêi trong c¸c dù ¸n thùc sù vÒ ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù cã ng−êi d©n tham gia tham gia cña ng−êi d©n; ®¸nh gi¸ nhanh n«ng th«n vµ c¸c ph−¬ng ph¸p kh¸c cã sù tham gia cña ng−êi d©n (vÝ dô, Pretty 1995) ThiÕt kÕ dù ¸n HiÓu kiÕn thøc b¶n ®Þa vµ chñ PhÇn 1: KiÕn thøc b¶n ®Þa vµ ®éng vËn dông vµo dù ¸n ph¸t triÓn Thùc hiÖn B−íc 1: T×m hiÓu xem kiÕn thøc PhÇn 2: Ghi chÐp vµ ®¸nh b¶n ®Þa thÝch hîp cã tån t¹i hay gi¸ c¸c ph−¬ng ph¸p kh«ng PhÇn 5: C©u hái h−íng dÉn B−íc 2: §¸nh gi¸ hiÖu qu¶ vµ PhÇn 3: §¸nh gi¸ kiÕn thøc tÝnh bÒn v÷ng cña kiÕn thøc b¶n b¶n ®Þa ®Þa (Sö dông trùc tiÕp nÕu thôc tÕ PhÇn 5: C©u hái h−¸ng dÉn hiÓn nhiªn hoÆc ®· ®−îc chøng minh) B−íc 3: KiÓm tra xem liÖu kiÕn VÝ dô xem PhÇn 4: Nghiªn thøc b¶n ®Þa cã thÓ ®−îc c¶i tiÕn cøu c¸c tr−êng hîp ®iÓn hay kh«ng? h×nh. B−íc 4: ¸p dông vµ ph¸t triÓn VÝ dô xem PhÇn 4 kiÕn thøc b¶n ®Þa KiÓm tra vµ KiÓm tra vµ ®¸nh gi¸ ho¹t ®éng PhÇn 3: §¸nh gi¸ kiÕn thøc ®¸nh gi¸ cña kiÕn thøc b¶n ®Þa b¶n ®Þa Sö dông kiÕn thøc b¶n ®Þa ®Ó PhÇn 2: Ghi chÐp vµ ®¸nh kiÓm tra vµ ®¸nh gi¸ ho¹t ®éng gi¸ c¸c ph−¬ng ph¸p cña c¸c dù ¸n PhÇn 3: §¸nh gi¸ kiÕn thøc b¶n ®Þa 13
  14. KiÕn thøc b¶n ®Þa lµ g×? KiÕn thøc b¶n ®Þa lµ kiÕn thøc mµ ng−êi d©n ë mét céng ®ång ®· t¹o nªn vµ ®ang ph¸t triÓn dÇn theo thêi gian. KiÕn thøc nµy ®−îc: Dùa trªn kinh nghiÖm. Th−êng xuyªn ®−îc kiÓm nghiÖm qua hµng thÕ kû sö dông. ThÝch nghi víi ®Æc ®iÓm v¨n ho¸ vµ m«i tr−êng N¨ng ®éng vµ ®ang thay ®æi. KiÕn thøc b¶n ®Þa kh«ng h¹n chÕ trong c¸c bé l¹c hoÆc ng−êi b¶n ®Þa cña mét vïng ®Êt (ë Mü Latinh cßn gäi lµ indigenas), còng kh«ng h¹n chÕ ë nh÷ng ng−êi d©n n«ng th«n. Trªn thùc thÕ, bÊt kú nhãm céng ®ång nµo còng cã kiÕn thøc b¶n ®Þa - n«ng th«n vµ thµnh thÞ; ng−êi ®Þnh c− vµ ng−êi du c−; ng−êi b¶n ®Þa vµ ng−êi nhËp c−. KiÕn thøc b¶n ®Þa (hoÆc nh÷ng kh¸i niÖm t−¬ng tù) cßn cã thÓ gäi b»ng nh÷ng tªn kh¸c nh− "kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng", "kiÕn thøc kü thuËt b¶n ®Þa", vµ "kiÕn thøc truyÒn thèng". 14
  15. So s¸nh kiÕn thøc b¶n ®Þa vµ kiÕn thøc ph−¬ng T©y Xem th¶o luËn KiÕn thøc b¶n ®Þa th−êng ®èi lËp víi kiÕn thøc "Khoa häc", "Ph−¬ng T©y", "quèc vÒ vÊn ®Ò nµy ë tÕ" hay "hiÖn ®¹i" - lµ nh÷ng kiÕn thøc ®−îc c¸c tr−êng ®¹i häc, viÖn nghiªn cøu vµ môc ViÕt t¾t vµ c«ng ty t− nh©n x©y dùng nªn, sö dông ph−¬ng ph¸p khoa häc. Cuèn sæ tay nµy §Þnh nghÜa gäi kiÕn thøc ®ã lµ "kiÕn thøc ph−¬ng T©y" (dï c¸ch gäi nµy vÉn cßn h¹n chÕ). Trªn thùc tÕ, cã nhiÒu ®iÓm chång chÐo gi÷a kiÕn thøc b¶n ®Þa vµ kiÕn thøc ph−¬ng T©y nªn sÏ rÊt khã ph©n biÖt gi÷a hai lo¹i kiÕn thøc nµy. Agrawal (1995) cã mét bµi th¶o luËn s¾c s¶o vÒ vÊn ®Ò nµy. V× kiÕn thøc b¶n ®Þa lu«n thay ®æi theo thêi gian, nªn ®«i khi rÊt khã x¸c ®Þnh mét kü thuËt hoÆc mét ph−¬ng ph¸p lµ b¶n ®Þa; nã ®−îc nhËp tõ bªn ngoµi, hay ®ã lµ mét sù kÕt hîp gi÷a c¸c yÕu tè ®Þa ph−¬ng vµ kiÕn thøc ®−îc ®−a ®Õn ®Þa ph−¬ng ®ã. Tuy nhiªn, ®èi víi mét dù ¸n ph¸t triÓn, viÖc x¸c ®Þnh mét ph−¬ng ph¸p hoµn toµn b¶n ®Þa hay ®· ®−îc xen lÉn víi kiÕn thøc tõ bªn ngoµi giíi thiÖu ®Õn lµ kh«ng quan träng. §iÒu quan träng lµ thay v× viÖc t×m c¸c kü thuËt vµ gi¶i ph¸p cho mét céng ®ång, tr−íc hÕt chóng ta cÇn t×m hiÓu xem céng ®ång ®ã ®· cã nh÷ng g×. Sau ®ã chóng ta sÏ sö dông kiÕn thøc nµo ®−îc coi lµ thÝch hîp vµ cã Ých, hoÆc chóng ta cã thÓ kÕt hîp nh÷ng g× tèt nhÊt cña hai lo¹i kiÕn thøc. C¸c lo¹i kiÕn thøc b¶n ®Þa KiÕn thøc b¶n ®Þa kh«ng chØ cã kü thuËt vµ thùc hµnh mµ bao gåm: Th«ng tin C¸c lo¹i c©y l©u n¨m vµ c©y hµng n¨m cïng ph¸t triÓn tèt. C¸c lo¹i c©y chØ thÞ (c¸c lo¹i c©y chØ ra r»ng ®Êt mÆn hoÆc tr−íc mïa m−a th× hoa në). Kü thuËt vµ thùc hµnh: C¸c ph−¬ng ph¸p xö lý vµ b¶o qu¶n gièng. C¸c ph−¬ng ph¸p n¾n x−¬ng C¸c ph−¬ng ph¸p ch÷a bÖnh. 15
  16. TÝn ng−ìng: TÝn ng−ìng cã thÓ ®ãng vai trß c¬ b¶n trong ®êi sèng nh©n d©n vµ rong viÖc gi÷ søc khoÎ vµ b¶o vÖ m«i tr−êng. C¸c khu rõng thÇn th¸nh ®−îc b¶o vÖ v× nh÷ng lý do tÝn ng−ìng. C¸c khu rõng nµy còng cã thÓ gi÷ mét nguån n−íc quan träng. C¸c lÔ héi truyÒn thèng cã thÓ lµ nguån thøc ¨n quan träng cho nh÷ng ng−êi nghÌo ®ãi. C¸c c«ng cô C«ng cô trång trät vµ thu ho¹ch. C¸c dông cô nÊu n−íng. VËt liÖu C¸c vËt liÖu x©y nhµ. VËt liÖu lµm giá ®ùng vµ c¸c lo¹i nghÒ thñ c«ng kh¸c. Thùc nghiÖm Kinh nghiÖm cña n«ng d©n ®−a c¸c gièng c©y l©u n¨m míi vµo hÖ thèng canh t¸c hiÖn nay. C¸c ph−¬ng ph¸p thö nghiÖm nh÷ng loµi c©y thuèc míi cña c¸c l−¬ng y. C¸c nguån tµi nguyªn sinh häc Ch¨n nu«i gia sóc. C¸c lo¹i c©y trång vµ c©y l©u n¨m b¶n ®Þa. 16
  17. Nguån nh©n lùc Nh÷ng nhµ chuyªn m«n nh− thÇy lang vµ thî rÌn. C¸c tæ chøc ë ®Þa ph−¬ng nh− lµ nhãm ng−êi cïng gia téc, héi phô l·o, hoÆc c¸c tæ ®æi c«ng. Gi¸o dôc C¸c ph−¬ng ph¸p h−íng dÉn truyÒn thèng. Thî häc viÖc. Häc tËp th«ng qua quan s¸t. Giao tiÕp C¸c c©u truyÖn vµ c¸c bøc th«ng ®iÖp t¹c trªn ®¸, hoÆc trªn l¸. Ph−¬ng tiÖn truyÒn th«ng d©n gian. C¸c c¬ chÕ trao ®æi th«ng tin truyÒn thèng. 17
  18. Ai biÕt g×? C¸c lo¹i h×nh kiÕn thøc ... Nh÷ng ng−êi giµ cã nhiÒu lo¹i kiÕn thøc kh¸c so víi thÕ hÖ trÎ. Phô n÷ vµ nam giíi; n«ng d©n vµ th−¬ng nh©n; ng−êi cã häc thøc vµ ng−êi Ýt häc... tÊt c¶ ®Òu cã c¸c lo¹i kiÕn thøc kh¸c nhau. KiÕn thøc chung: ®−îc tÊt c¶ mäi ng−êi trong céng ®ång hiÓu biÕt, vÝ dô: hÇu hÕt mäi ng−êi ®Òu biÕt c¸ch nÊu c¬m (hoÆc mãn ¨n chÝnh cña ®Þa ph−¬ng). KiÕn thøc cïng chia sÎ: cã nhÒu ng−êi biÕt nh−ng kh«ng ph¶i toµn bé céng ®ång. KiÕn thøc chuyªn nghiÖp: mét sè Ýt ng−êi cã thÓ ®−îc ®µo t¹o ®Æc biÖt hoÆc lµ thî häc viÖc; vÝ dô chØ cã mét sè Ýt ng−êi d©n lµ thÇy thuèc, bµ ®ì, hoÆc thî rÌn.. . ... vµ c¸c nhãm ng−êi KiÕn thøc cña con ng−êi cã liªn quan ®Õn: Tuæi Giíi Xem c©u hái Gi¸o dôc h−íng dÉn Giíi vµ kiÕn Ph©n chia lao ®éng trong gia ®×nh, trong xÝ nghiÖp hoÆc trong céng ®ång thøc b¶n ®Þa NghÒ nghiÖp M«i tr−êng §iÒu kiÖn kinh tÕ - x· héi Kinh nghiÖm LÞch sö, v.v... Lo¹i h×nh kiÕn thøc cã ý nghÜa quan träng ®èi víi c«ng t¸c ph¸t triÓn. §Ó t×m ra kiÕn thøc g× mµ ng−êi d©n biÕt, chóng ta ph¶i x¸c ®Þnh nhãm ng−êi thÝch hîp ®Ó hái. VÝ dô, cËu bÐ ch¨n gia sóc cã thÓ biÕt râ h¬n cha m×nh vÒ n¬i ch¨n th¶ tèt nhÊt. NÕu chóng ta hái ng−êi cha vÒ n¬i cã c¸nh ®ång cá tèt, th× chóng ta míi chØ cã ®−îc mét phÇn th«ng tin. Nh÷ng chuyªn gia vÒ ph¸t triÓn ®«i khi nghÜ r»ng ng−êi d©n lµng Ýt hiÓu biÕt, trong khi ®ã trªn thùc tÕ hä ®· pháng vÊn nhÇm ng−êi. 18
  19. Nh÷ng ®Æc ®iÓm cña c¸c hÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa Nh÷ng ®Æc ®iÓm sau ®©y cña c¸c hÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn kÕt qu¶ cña c¸c dù ¸n ph¸t triÓn: HÇu hÕt ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng ®Òu cã kiÕn thøc chung chung. Xem môc: Ai D−êng nh− hä biÕt vÒ nhiÒu vÊn ®Ò, nh−ng mçi vÊn ®Ò chØ biÕt mét chót. biÕt g×? ë trang §iÒu nµy tr¸i víi nh÷ng ng−êi cã häc thøc, lµ nh÷ng ng−êi cã chuyªn m«n, tr−íc biÕt rÊt râ vÒ mét vµi vÊn ®Ò. Nh− vËy, chØ cã mét sè ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng cã chuyªn m«n. Nh÷ng hÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa mang tÝnh tæng quan. Ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng th−êng gÆp mét lo¹t nh÷ng vÊn ®Ò cã mèi liªn hÖ víi nhau vµ hä th−êng cè g¾ng gi¶i quyÕt b»ng c¸ch ¸p dông kiÕn thøc cña hä theo mét c¸ch tæng qu¸t. VÝ dô, mét ng−êi n«ng d©n cã thÓ cã c¸i nh×n toµn diÖn vÒ n«ng tr¹i cña m×nh chø kh«ng ph¶i nh− lµ mét lo¹t c¸c thöa ruéng riªng biÖt Ýt cã mèi liªn quan víi nhau. ViÖc ®−a ra quyÕt ®Þnh vÒ mét thöa ruéng cã thÓ dùa vµo kiÕn thøc vµ nhËn thøc cña ng−êi ®ã vÒ c¸c thöa ruéng kh¸c hoÆc vÒ m«i tr−êng. Mèi quan hÖ gi÷a c¸c thöa ruéng vµ lý do vÒ quyÕt ®Þnh cña ng−êi n«ng d©n cã thÓ khiÕn ng−êi ngoµi cuéc kh«ng dÔ g× nhËn thøc ®−îc. Nh÷ng hÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa liªn kÕt v¨n ho¸ vµ tÝn ng−ìng. TÝn ng−ìng lµ mét phÇn trong kiÕn thøc cæ truyÒn vµ kh«ng nhÊt thiÕt cÇn ph¶i t¸ch riªng khái kiÕn thøc kü thuËt. Nh÷ng niÒm tin vÒ tÝn ng−ìng vµ mª tÝn cã thÓ cã ¶nh h−ëng lín ®Õn nh÷ng g× con ng−êi lµm vµ c¸ch hä chÊp nhËn nh÷ng ph−¬ng thøc míi. ViÖc cè g¾ng thay ®æi mét tËp tôc kh«ng thÝch hîp cã thÓ gÆp ph¶i khã kh¨n v× tËp tôc ®ã ®· ®−îc b¾t rÔ tõ niÒm tin n»m s©u d−íi nhiÒu khÝa c¹nh kh¸c cña v¨n ho¸. Nh÷ng hÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa h−íng tíi viÖc gi¶m thiÓu rñi ro chø kh«ng tèi ®a ho¸ lîi nhuËn ViÖc tr¸nh rñi ro lµ ®iÒu quan träng ®èi víi ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng. VÝ dô, mét ng−êi n«ng d©n cã thÓ nu«i vµi con dª ®Ó tiÕt kiÖm, nh− lµ mét nguån tiÒn dù tr÷ s½n cã ®Ò phßng tr−êng hîp con c¸i trong nhµ bÞ èm. V× nu«i dª kh«ng ®em l¹i nguån thu nhËp th−êng xuyªn nªn ng−êi n«ng d©n nµy sÏ cè g¾ng gi¶m chi phÝ ch¨n nu«i vµ c«ng ch¨m sãc, chø kh«ng cè g¾ng lÊy s¶n phÈm thÞt hoÆc s÷a dª. Mét vÝ dô kh¸c lµ ng−êi n«ng d©n cã thÓ cã nhiÒu thöa ruéng nhá ë c¸c c¸nh ®ång kh¸c nhau ®Ó tr¸nh bÞ thiÖt h¹i vÒ s©u bä, v× s©u bä Ýt cã kh¶ n¨ng lan trµn ph¸ ho¹i toµn bé vô mïa, cho dï ph−¬ng ph¸p nµy gi¶m n¨ng suÊt v× kh«ng c¬ giíi ho¸ ®−îc c«ng viÖc canh t¸c. 19
  20. T¹i sao kiÕn thøc b¶n ®Þa l¹i cã Ých ? KiÕn thøc b¶n ®Þa lµ nÒn t¶ng c¬ b¶n cho viÖc tù cung tù cÊp vµ tù quyÕt cña ng−êi d©n víi Ýt nhÊt lµ hai lý do sau: 1. Ng−êi d©n ®· quen víi c¸c kü thuËt b¶n ®Þa nªn hä cã thÓ hiÓu, vËn dông vµ duy tr× c¸c kü thuËt ®ã tèt h¬n so víi kü thuËt ph−¬ng T©y míi du nhËp ®Õn. 2. KiÕn thøc b¶n ®Þa sö dông nguån tµi nguyªn cña ®Þa ph−¬ng. Ng−êi d©n Ýt phô thuéc vµo nguån cung cÊp tõ bªn ngoµi ®¾t tiÒn, hiÕm hoi vµ Ýt khi s½n cã. KiÕn thøc b¶n ®Þa cung cÊp c¸c gi¶i ph¸p lùa chän cho kiÕn thøc ph−¬ng T©y. Nhê ®ã, ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng vµ c¸n bé ph¸t triÓn cã thªm sù lùa chän khi ®Ò ra dù ¸n. Thay v× viÖc chØ cã c¸c kü thuËt ph−¬ng T©y ®Ó nghiªn cøu t×m ra gi¶i ph¸p kh¶ thi, hä cßn cã thÓ lùa chän tõ kiÕn thøc b¶n ®Þa hoÆc kÕt hîp c¶ hai lo¹i h×nh kiÕn thøc. Kü thuËt b¶n ®Þa th−êng rÎ h¬n so víi kü thuËt ph−¬ng T©y v× chØ phô thuéc vµo nh÷ng kü n¨ng, t− liÖu s½n cã, vµ th−êng Ýt hoÆc kh«ng phô thuéc vµo nguån kinh phÝ ®Çu t−. KiÕn thøc b¶n ®Þa dÔ bÞ coi nhÑ H·y CÈn thËn: c¸c kü thuËt b¶n ®Þa ®«i khi tr«ng kh«ng rùc rì l¾m. V× vËy, mÆc dï rÊt h÷u hiÖu nh−ng kü thuËt b¶n ®Þa vÉn cã thÓ dÔ bÞ coi nhÑ. VÝ dô, mét hÖ thèng t−íi tiªu b¶n ®Þa dïng kªnh m−¬ng vµ èng tre sÏ mang Ýt Ên t−îng h¬n mét hÖ thèng kªnh x©y b»ng xi m¨ng, th¼ng vµ gän gµng. Tuy vËy, hÖ thèng cña ®Þa ph−¬ng l¹i cã thÓ t−íi tiªu ruéng ®ång tèt, vµ thËm chÝ cßn cã thÓ gi÷ n−íc tèt h¬n hÖ thèng kªnh m−¬ng xi m¨ng. Nghiªn cøu ë Nª-pan cho thÊy nh÷ng hÖ thèng t−íi tiªu do n«ng d©n tù lµm, dùa trªn kiÕn thøc b¶n ®Þa ®· ®em l¹i s¶n l−îng n«ng nghiÖp cao h¬n nh÷ng hÖ thèng do c¸c c¬ quan nhµ n−íc x©y dùng vµ qu¶n lý (DFM 1993). KiÕn thøc b¶n ®Þa th−êng bÞ xem nhÑ v× nh÷ng ng−êi ngoµi cho r»ng chóng "lén xén" vµ kh«ng râ rµng. VÝ dô, ng−êi d©n ë mét sè ®Þa ph−¬ng kh«ng lµm cá trªn c¸nh ®ång cña hä ®Ó gi¶m viÖc xãi mßn ®Êt. Nh−ng mét ng−êi ngoµi cuéc cã thÓ hiÓu sai vµ nhËn ®Þnh r»ng kh«ng cã ai ch¨m sãc ruéng ®ång. KiÕn thøc b¶n ®Þa ®ang cã nguy c¬ bÞ mai mét dÇn KiÕn thøc b¶n ®Þa th−êng ®−îc truyÒn miÖng chø kh«ng ph¶i d−íi d¹ng tµi liÖu nªn rÊt dÔ dÉn ®Õn thay ®æi nhanh chãng - ®Æc biÖt lµ khi con ng−êi kh«ng sèng ë chç cò hoÆc bÞ chÕt v× ®ãi, v× chiÕn tranh; hoÆc khi thÕ hÖ trÎ tiÕp thu ®−îc nh÷ng gi¸ trÞ vµ lèi sèng kh¸c víi cha «ng hä. Mét sè kiÕn thøc b¶n ®Þa bÞ mÊt ®i mét c¸ch tù nhiªn v× nh÷ng kü thuËt vµ c«ng cô ®· ®−îc söa ®æi hoÆc kh«ng cßn ®−îc sö dông n÷a. Bªn c¹nh ®ã, trong vßng vµi thËp kû gÇn ®©y tiÕn tr×nh ph¸t triÓn vµ thay ®æi d©n sè ®· gãp phÇn ®Èy nhanh tèc ®é mai mét ®ã, ®e do¹ ®Õn sù tån t¹i cña kiÕn thøc b¶n ®Þa. Chóng ta cã thÓ lµm g× ®Ó b¶o tån lo¹i kiÕn thøc ®ang bÞ mai mét nµy? 20

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản