TAM GIÁO THỜI LÝ - TRẦN

Chia sẻ: Dang Thi Lien | Ngày: | Loại File: DOC | Số trang:8

0
466
lượt xem
123
download

TAM GIÁO THỜI LÝ - TRẦN

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tam giáo đồng nguyên là ba nền tôn giáo đều do cùng một gốc mà ra. Tam giáo nói đến ở đây chính là: Nho giáo, Phật giáo, Lão giáo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: TAM GIÁO THỜI LÝ - TRẦN

  1. 1. Tam giáo đồng nguyên là gì? Tam giáo đồng nguyên là ba nền tôn giáo đều do cùng một gốc mà ra. Tam giáo nói đến ở đây chính là: Nho giáo, Phật giáo, Lão giáo. Nho giáo: Còn được gọi là Khổng giáo, là hệ tư tưởng, học thuyết lớn nhất của Trung Hoa thời cổ đại. Người đầu tiên sáng lập ra Nho giáo là Chu Công Đán (Chu Công) sau đó Khổng Tử phát triển tư tưởng của Chu Công, hệ thống hóa và tích cực truyền bá các tư tưởng đó. Chính vì thế mà người đời sau coi ông là người sáng lập ra Nho giáo. Nội dung cơ bản của Nho giáo là tu thân và hành đạo. Muốn tu thân Khổng Tử đã đặt ra một loạt tam cương, ngũ thường, tam tòng, tứ đức... để làm chuẩn mực cho mọi sinh hoạt chính trị và an sinh xã hội. Sau khi tu thân xong phải hành đạo tức là “tề gia, trị quốc, bình thiên hạ” với 2 phương châm là nhân trị và chính danh. Các sách kinh điển của Nho giáo là tứ thư (luận ngữ, đại học, trung dung, Mạnh Tử), ngũ kinh (kinh thi, kinh thư, kinh dịch, kinh lễ, kinh xuân thu). Phật giáo: Là một tôn giáo được Thích Ca Mâu Ni (Shakyamuni) truyền giảng ở miền bắc Ấn Độ vào thế kỷ 6 TCN. Nội dung cơ bản của Phật giáo nói về nỗi khổ và con đường giải thoát nỗi khổ được thể hiện trong câu nói của Thích Ca: “Trước và ngày nay ta chỉ có lý giải và nêu ra chân lý về nỗi khổ và con đường giải thoát nỗi khổ cũng như đại dương kia chỉ có một vị mặn và học thuyết của ta chỉ có một vị là cứu vớt”. Tất cả nội dung của Phật giáo đều nằm trong “Tứ diệu đế” hay còn gọi là “Tứ thánh đế”: khổ đế, tập (nhân) đế, diệt đế và đạo đế. Đạo giáo: Là một hệ tư tưởng, một học thuyết được hình thành ở Trung Hoa cổ đại. Người sáng lập là Lão Tử và người hoàn thiện chính là Trang Tử. Đạo giáo gồm có Đạo giáo triết học giải thích nguồn gốc của vũ trụ, đưa ra triết lý sống, cách quản lý, cai trị đất nước; đạo giáo tôn giáo gồm đạo giáo phù thủy và đạo giáo tu tiên. Tam giáo ở Á Đông nói chung và ở Việt Nam nói riêng, không phải là ba hệ thống danh lý bế quan mà là ba thái độ sống, ba đạo hay đường lối thực hiện sự
  2. sống đầy đủ, con người toàn diện: sống ý chí, tình cảm và lý trí, đồng thời Chân, Thiện, Mỹ. Đấy là ý nghĩa chính xác của chữ Đạo, thường được dùng thay cho chữ Giáo. Chữ Đạo ( ạ ) là chữ hội ý của chữ Thủ ( ủ) là đầu, là ý hướng và chữ Xước ( ớ )là bước đi, vậy Đạo là đi có hướng. Đạo Nho, Đạo Lão, Đạo Phật đều là những đường lối hướng vào mục đích tối cao Chí Thiện, Chí Mỹ, Chí Chân. Chúng không phải là hệ thống danh lý về sự vật lấy một phương diện nào của sự vật mà gạt bỏ tất cả những phương diện khác không thích hợp với hệ thống của mình. Đạo trước hết là một quá trình vật thể tác dụng đồng thời, cho nên đấy là một quá trình hơn là một cá thể. Và Đạo là đường lối thực hiện tuỳ theo khả năng từng người, từng quan điểm, chứ Đạo không phải là một giáo điều đóng khung sau khi người ta đã gán cho sự vật những nhãn hiệu và xếp loại chúng, không còn chờ đợi gì ở kinh nghiệm sắp tới nữa. Đạo Nho, Đạo Lão, Đạo Phật, khác nhau về quan điểm và phương pháp tu tập vì Nho giáo chủ trương nhập thế, Phật giáo và Lão giáo chủ trương xuất thế, nhưng cùng nhằm vào mục đích chung là dẫn dắt con người đến Chân, Thiện, Mỹ, từ tự giác đến giác tha và giác hạnh viên mãn, để rồi linh hồn được siêu thoát lên một thế giới tốt đẹp hơn, gọi là Bồng Lai Tiên Cảnh hay Cực Lạc Niết Bàn, hợp nhứt vào ngôi Thái Cực mà Nho giáo gọi là Thượng Đế, Lão giáo gọi là Đạo hay Tiên Thiên Nhứt Khí, Phật giáo gọi là Chơn Như hay Chơn Không Diệu Hữu. Bởi thế mà chúng có thể bổ túc cho nhau thành một thế giới quan đầy đủ về ba phương diện đòi hỏi của con người: ý chí, tình cảm và lý trí. 2. Bối cảnh lịch sử Việt Nam thời Lý – Trần. Sang thế kỷ X lịch sử Việt Nam bước sang thời kỳ mới – Thời kỳ xây dựng và phát triển quốc gia phong kiến độc lập, thời kỳ hình thành và phát triển nền văn hóa Đại Việt. Về mặt kinh tế, thời Lý – Trần sản xuất nông nghiệp vẫn được đặc biệt chú ý phát triển. Các vùng đất mới được mở mang, những công trình thủy lợi
  3. được tiến hành tiêu biểu là đê Cơ Xá được đắp vào thời Lý, có các chức quan chuyên trách trông coi đê điều, có lễ cày tịch điền đầu năm của nhà vua để khuyến khích sản xuất nông nghiệp, chính sách “ngụ binh ư nông” có tác dụng bảo vệ và phát triển lực lướng sản xuất trong thời bình… Cùng với nông nghiệp thì thủ công nghiệp cũng có bước phát triển mới: các ngành nghề truyền thống như đồ gốm, luyện sắt, đúc đồng, nghề dệt… không những có bước tiến bộ về kỹ thuật mà còn phát triển rộng khắp ở các vùng nông thôn và thành thị. Về mặt xã hội, kết cấu giai cấp có sự thay đổi đáng kể. Giai cấp địa chủ quý tộc lên nắm quyền thống trị xã hội. Số lượng và quy mô giai cấp địa chủ quý tộc tăng lên đáng kể. Nhà nước phong kiến sử dụng nhà sư, nhà nho để ổn định xã hội. Giai cấp bị trị là nông dân các làng xã, thợ thủ công, lái buôn, nông nô, nô tỳ… Trong xã hội tồn tại mâu thuẫn giữa nông dân với địa chủ. Mâu thuẫn này lúc gay gắt, lúc bình thường tùy vào từng giai đoạn thịnh suy của các triều đại phong kiến. Thời kỳ này giáo dục được chú ý phát triển, thi cử được tiến hành để tuyển người tài bổ sung vào hàng ngũ quan lại giúp việc. Trong xã hội các nhà nho và nhà sư được coi là trí thức. 3. Cơ sở dung nạp Tam giáo thời Lý – Trần. Tam Giáo là chữ từ Phật Giáo, Khổng Giáo và Lão giáo: Phật Giáo từ Ấn Độ truyền sang (phía Tây Nam đưa lên), Còn Khổng giáo và Lão Giáo từ Trung Hoa truyền sang (phía bắc đi xuống). Dân tộc Việt Nam đã hài hòa 3 đạo này lại được thể hiện qua thái độ sống chứ không phải hòa chung Phật, Khổng và Lão với nhau. Văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần đã pha trộn và hỗn dung giữa những yếu tố Nam Á và Đông Á trong một vị thế cân bằng văn hóa. Sự cân bằng đó thể hiện trong tính đối trọng lưỡng nguyên và đan xen giữa Phật, Đạo và Nho, giữa văn hóa dân gian làng xã và văn hóa quan liêu cung đình. Xu hướng phát triển là từ yếu tố vượt trội của văn hóa Nam Á dân gian Phật giáo trong thời kỳ đầu chuyển dần sang sắc thái văn hóa Đông Á quan liêu Nho giáo trong giai đoạn cuối.
  4. Nhìn chung, các nhà nước Lý – Trần đã chủ trương một chính sách khoan dung hòa hợp và chung sống hòa bình giữa các tín ngưỡng tôn giáo như tín ngưỡng dân gian, Phật, Đạo, Nho. Đó chính là hiện tượng Tam giáo đồng nguyên, Tam giáo tịnh tồn ở thời kỳ này. Nói như Phan Huy Chú, “thời Lý – Trần, dù là chính đạo hay dị đoan đều được tôn chuộng, không phân biệt”. Trên nền tảng đó, nhìn chung các tín ngưỡng dân gian, Đạo giáo và đặc biệt là Phật giáo đã được tôn sùng. Trong thế kỉ thứ X, nhà nước độc lập mới được xây dựng, đang dần dần tự củng cố, vừa phải chuẩn bị đương đầu với những cuộc chiến tranh xâm lược từ bên ngoài, vừa phải đối phó với những yếu tố phân tán cát cứ ở bên trong. Trong bối cảnh đó, tất nhiên bạo lực và quân sự là ứng xử trội của các ông vua và bộ máy nhà nước. Song cũng thật kì lạ, đó cũng là bước đầu thời kì phát triển mạnh mẽ của Phật giáo. Chính những ông vua từng “Đặt vạc dầu giữa sân, nuôi hổ báo trong cũi” để trấn áp mọi chống đối, lại ủng hộ Phật giáo. Có hiểu được cái tình thế dường như mâu thuẩn đó, chúng ta mới thấy rõ được đặc điểm của Phật giáo Việt Nam trong thế kỉ thứ X. Từ cuối thời kỳ Bắc thuộc, Phật giáo đã lan rộng khắp mọi miền của xứ “An Nam đô hộ phủ”, tức đất nước ta ngày ấy. Đã xuất hiện một lớp cao tăng người Việt, trong đó nhiều người đã đến Trung Quốc, xuống Nam Dương, sang Ấn Độ, hiểu rộng, biết nhiều, kiêm thông Hán Phạn, có thể coi là những trí thức đương thời. Và lực lượng Phật giáo các nhà sư và các tín đồ, đã thực sự tham gia vào cuộc vận động giải phóng dân tộc, đứng vào hàng ngũ nhân dân chống áp bức, giành lại nền độc lập cho đất nước. Khi đất nước đã được độc lập, cũng là lúc uy tín và vai trò xã hội của lực lượng Phật giáo được khẳng định. Nhà nước độc lập non trẻ lại đang cần 1 điểm tựa về ý thức, một công cụ tinh thần để xây dựng và quản lý đất nước. Các vua đã chọn Phật giáo làm hệ tư tưởng chính thống, dễ được lòng dân hơn là Nho giáo của phương Bắc có nguy cơ đồng hóa dân tộc thành Bắc thuộc lần nữa.
  5. Chính vì thế, dưới thời Lý – Trần Phật giáo có điều kiện phát triển mạnh mẽ. Một mặt, vì đương thời tầng lớp phong kiến thế tục cầm quyền phần lớn xuất thân từ chỉ huy quân sự ít học, trong khi đó các nhà sư vừa giỏi Phật học vừa biết Nho học trở thành những người trí thức cần thiết cho triều đại như thiền sư Khuông Việt, thiền sư Pháp Thuận, thiền sư Vạn Hạnh, thiền sư Nguyễn Minh Không... Mặt khác, ở những thế kỷ đầu độc lập, Nhà nước trung ương tập quyền mới thành lập chưa khẳng định ngay được công cụ thống trị về mặt tư tưởng của mình. Phật giáo bấy giờ đã phát triển, dễ dàng được chấp nhận để làm công cụ thống trị tinh thần cần thiết đó. Phật giáo được coi là quốc giáo. Hầu hết các vua thời Lý, Trần đều tôn sùng đạo Phật, bỏ nhiều tiền của xây chùa tháp, cúng ruộng cho chùa, tạc tượng, đúc chuông, dịch kinh, soạn sách Phật... Đạo Phật dưới thời Lý – Trần đã ảnh hưởng đến đường lối cai trị của Nhà nước đó chính là chính sách thân dân, khoan dung và đối trọng với nó là tư tưởng của Nho giáo tạo nên thế cân bằng. Nho giáo được du nhập vào Việt Nam từ đầu thời Bắc thuộc dưới một phương thức giao lưu văn hóa cưỡng chế, vì vậy, trong hơn 10 thế kỷ, nó vẫn chỉ là một lớp váng mỏng đọng lại trong tầng lớp ưu tú, ảnh hưởng xã hội rất nhỏ bé. Đến thời Lý – Trần, nó đã trở thành một nhu cầu tư tưởng thiết yếu cho việc xây dụng một thiết chế quân chủ tập quyền theo mô hình Đông Á Trung Hoa, cũng như những nguyên lý cơ bản của phép trị nước, trong đó một biện pháp chiến lược là chế độ khoa cử. Do vậy, các nhà vua sùng Phật thời Lý – Trần vẫn cần đến một sự bổ trợ của Nho giáo. Trần Thái Tông nói: “Bậc đại thánh và đại sư đời trước không khác gì nhau. Như thế đủ biết đạo giáo của Đức Phật phải nhờ đến tiên thánh (chỉ Khổng Mạnh) mà truyền lại cho đời…”. Thời Lý, Nho giáo được nhà nước chấp nhận, nhưng vẫn giữ một vị trí khá khiêm tốn. Năm 1070,Văn Miếu được xây dựng, thờ Chu Công, Khổng Tử và các vị tiên hiề, làm nơi dạy học Hoàng Thái tử. Năm 1075, nhà Lý tổ chức khoa thi Thái học sinh đầu tiên, người đỗ đầu là Lê Văn Thịnh;năm 1076, mở trường Quốc Tử Giám. Đến năm 1086, Triều đình lập Hàn lâm viện, nho sĩ Mạc Hiển
  6. Tích được tuyển bổ làm Hàn lâm học sĩ. Qua thời Trần, Nho giáo và Nho học khởi sắc hơn. Nhiều trường Nho học được mở, khoa cử đều kỳ hơn. Các vua Trần đã cố gắng dung hòa Phật – Nho trong đường lối trị nước. Tầng lớp nho sĩ ngày một phát triển, trong đó có những gương mặt nổi bật như Lê Văn Hưu, Đoàn Nhữ Hài, Nguyễn Trung Ngạn, Trương Hán Siêu, Mạc Đĩnh Chi, Chu Văn An… Họ đã dần dần tham chính, nắm giữ các chức vụ trọng trách trước đây chỉ dành cho tầng lớp quý tộc tông thất. Trường hợp của Đoàn Nhữ Hài, từ một nho sinh giúp vua làm tờ biểu tạ tội, sau được thăng đến chức Hành khiển, là một ví dụ tiêu biểu. Thời cuối Trần, quá trình Nho giáo hóa đời sống chính trị – xã hội đã diễn ra một cách quanh co phức tạp. Một mặt, một số Nho sĩ đã nhiệt thành cổ vũ tuyên truyền cho đạo Nho và mô hình Nho giáo, bài xích Phật giáo. Trương Hán Siêu tuyên bố: “Đã là kẻ sĩ đại phu, nếu không phải đạo Nghiêu Thuấn, không bày tỏ, không phải đạo Khổng Mạnh, không trước thuật…”. Nhóm nho sĩ Lê Quát, Phạm Sư Mạnh đề nghị triều đình tiến hành cải cách thể chế theo hướng Nho giáo hóa, mô phỏng thiết chế Trung Hoa nhà Minh. Mặt khác, quá trình Nho giáo hóa đã gặp sự phản ứng từ nhiều phía, trước hết từ chính bản thân một số vua Trần. Minh Tông cho rằng “nhà nước đã có phép tắt nhất định, Nam Bắc khác nhau”. Nghệ Tông kiên quyết phản bác: “Triều trước (nhà Lý) dựng nước, có luật pháp, chế độ riêng, không theo quy chế của nhà Tống, là vì Nam Bắc, nước nào làm chủ nước đó, không phải bắt chước nhau. Khoảng năm Đại Trị (đời Trần Dụ Tông) bọn học trò mặt trắng được dùng, không hiểu ý nghĩa sâu xa của việc lập pháp, đem phép cũ của tổ tông thay đổi theo tục phương Bắc như về y phục, âm nhạc… thật không kể xiết”. Và nhà vua này chủ trương bảo lưu thể chế cũ. Sự phát triển của Nho giáo đã lấn át dần Phật giáo. Nho giáo quy định chặt chẽ chế độ tôn ty trật tự của xã hội phong kiến từ gia tộc đến quốc gia. Giai cấp thống trị lúc bấy giờ muốn dựa vào Nho giáo và chế độ đào tạo nhân tài theo mô hình phương Bắc để khống chế đời sống tư tưởng của nhân dân. Sự
  7. phát triển mạnh mẽ của Nho giáo ít nhiều biểu hiện ở sự phát triển của chính thể quân chủ trung ương tập quyền lúc bấy giờ. Và nó là một lẽ tất yếu, bởi Phật giáo về bản chất là một học thuyết tôn giáo và chủ trương xuất thế cầu giải thoát, về lâu dài không thể đảm đương nổi chức nặng gánh vác công việc xã hội, xây dựng chế độ quân chủ trung ương tập quyền quan liêu. Cuối thế kỷ XIV cuộc đấu tranh giữa 2 phái Nho giáo và Phật giáo bắt đầu bùng lên. Ngoài dân gian Phật giáo vẫn phát triển mạnh mẽ bắt nguồn từ những điều kiện mà chế độ phong kiến đương thời không thể giải quyết được: vấn đề tâm linh. Và các nhà Nho Việt Nam khi bất lực trước hiện thực xã hội đen tối đã tìm thấy ở tư tưởng Lão Trang chỗ dựa tinh thần cho những hành động phản kháng tiêu cực của mình đó là lựa chọn con đường “lui về ở ẩn”. Ngoài Phật giáo, Nho giáo thì Đạo giáo cũng được lan truyền. Thời Lý, các Đạo sỹ luôn giữ một vai trò quan trọng trong đời sống tâm linh. Họ thường được triều đình mời vào cung làm các lễ tống trừ ma qủy vào các dịp lễ tết, đi trấn yểm các vùng sông núi, làm phép cầu đạo... Những Đạo sỹ nổi tiếng dưới thời kỳ này như Thông Huyền đạo nhân, Giác Hải thiền sư... Các vua chúa Việt Nam thời độc lập tự chủ cũng đã coi trọng vai trò của Đạo giáo trong đời sống tinh thần bên cạnh Nho, Phật. Các Nhà nước thời Lý – Trần đều tổ chức thi Tam giáo để kén chọn người có kiến thức rộng cả về 3 hệ tư tưởng Phật, Nho, Đạo nhằm giúp vua trị nước. Đạo học cùng với Phật học và Nho học đã được đưa vào nội dung các kỳ thi Tam giáo. Thời Lý – Trần Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo đều đồng thời phát triển và có mặt thâm nhập lẫn nhau trong tinh thần “Tam giáo đồng nguyên”. 4. Kết luận. Sự kết hợp nhuần nhuyễn, dung hợp giữa Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo đã tạo nên một nền văn minh Đại Việt rực rỡ và tinh hoa. Đây là giai đoạn thịnh đạt của nền văn hóa Đại Việt như Lê Quý Đôn đã nhận định “Nước Nam Ở hai triều Lý, Trần nổi tiếng là văn minh”. Đó chính là sự kết hợp của gam màu văn hóa dân gian với văn hóa bác học cung đình. Sự kết hợp đó đã tạo ra
  8. nét riêng biệt của văn hóa Đại Việt thời Lý – Trần, tạo tiền đề cho sự phát triển của nền văn hóa Đại Việt các triều đại sau này. Dù đồng hành tồn tại, song trong “Tam giáo đồng nguyên” thời Lý – Trần đạo Phật vẫn đóng vai trò chủ đạo Phật giáo thời Lý – Trần là tinh hoa, là đỉnh cao của Phật giáo và văn hóa Việt Nam vì chính Phật giáo đã góp phần làm nên cái chất Đại Việt, cái hào khí Đông A của thời đại, tạo nên bước nhảy vọt về tư tưởng của dân tộc ta lúc bấy giờ làm nên sự hồi sinh mạnh mẽ của dân tộc ta sau hơn một ngàn năm bị phương Bắc đô hộ. .

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản