intTypePromotion=4
Array
(
    [0] => Array
        (
            [banner_id] => 142
            [banner_name] => KM3 - Tặng đến 150%
            [banner_picture] => 412_1568183214.jpg
            [banner_picture2] => 986_1568183214.jpg
            [banner_picture3] => 458_1568183214.jpg
            [banner_picture4] => 436_1568779919.jpg
            [banner_picture5] => 
            [banner_type] => 9
            [banner_link] => https://tailieu.vn/nang-cap-tai-khoan-vip.html
            [banner_status] => 1
            [banner_priority] => 0
            [banner_lastmodify] => 2019-09-18 11:12:29
            [banner_startdate] => 2019-09-12 00:00:00
            [banner_enddate] => 2019-09-12 23:59:59
            [banner_isauto_active] => 0
            [banner_timeautoactive] => 
            [user_username] => minhduy
        )

)

An sinh xã hội tam nông, một số vấn đề lý luận cơ bản - Tô Duy Hợp

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
31
lượt xem
3
download

An sinh xã hội tam nông, một số vấn đề lý luận cơ bản - Tô Duy Hợp

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết "An sinh xã hội tam nông, một số vấn đề lý luận cơ bản" dưới đây để nắm bắt được khái niệm hệ thống an sinh xã hội tam nông, hệ quan điểm kiến tạo hệ thống an sinh xã hội tam nông, vấn đề an sinh xã hội tam nông,...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: An sinh xã hội tam nông, một số vấn đề lý luận cơ bản - Tô Duy Hợp

  1. X· héi häc sè 1 (93), 2006 23 An sinh x· héi tam n«ng - mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n T« Duy Hîp 1. VÒ kh¸i niÖm "hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng" Côm tõ khãa "hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng" bao gåm 3 tõ khãa hîp thµnh, ®ã lµ "hÖ thèng", "an sinh x· héi" vµ "tam n«ng". Do ®ã, viÖc lµm s¸ng tá kh¸i niÖm hçn hîp "hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng" ph¶i ®−îc tiÕn hµnh theo ph−¬ng thøc tæng - tÝch hîp ý nghÜa cña c¸c tõ khãa (biÓu ®¹t kh¸i niÖm) hîp thµnh. Kh¸i niÖm "tam n«ng" lµ kh¸i niÖm hçn hîp, cã hµm ý bao gåm 3 thµnh phÇn n«ng d©n, n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n. N«ng d©n lµ nh©n vËt x· héi hay t¸c nh©n x· héi c¬ b¶n ë n«ng th«n. N«ng nghiÖp lµ d¹ng ho¹t ®éng kinh tÕ c¬ b¶n cña n«ng d©n ë n«ng th«n. N«ng th«n lµ khu vùc x· héi dùa trªn mèi quan hÖ t¸c ®éng qua l¹i gi÷a giai tÇng n«ng d©n - n«ng nghiÖp víi c¸c nhãm hoÆc giai tÇng phi n«ng d©n - phi n«ng nghiÖp (nh− thî thñ c«ng, nghÖ nh©n, th−¬ng nh©n, c«ng nh©n,v.v...) ë n«ng th«n1. Nh− vËy lµ, tuy hµm ý cña kh¸i niÖm "n«ng th«n" ®· bao chøa "n«ng d©n" vµ "n«ng nghiÖp" nh− lµ ®Æc tr−ng c¬ b¶n; song n«ng th«n kh«ng quy gi¶n vÒ n«ng nghiÖp, n«ng d©n. MÆt kh¸c, n«ng d©n vµ n«ng nghiÖp cã tÝnh ®éc lËp t−¬ng ®èi so víi n«ng th«n. Tam n«ng lµ kh¸i niÖm tæng - tÝch hîp ba kh¸i niÖm n«ng d©n, n«ng nghiÖp, n«ng th«n ®éc lËp cã tÝnh t−¬ng ®èi víi nhau. "HÖ thèng" víi t− c¸ch lµ kh¸i niÖm khoa häc c¬ b¶n ®−îc x¸c ®Þnh trong lý thuyÕt hÖ thèng tæng qu¸t. ë ®ã, tuy cßn nhiÒu tranh c·i vÒ chi tiÕt, song ®Þnh nghÜa cña L.V.Bertalanffy vÉn cã gi¸ trÞ c¬ b¶n. Theo ®ã th×, hÖ thèng lµ tËp hîp c¸c phÇn tö (hay yÕu tè) cã quan hÖ qua l¹i víi nhau vµ víi m«i tr−êng2. Trong ®Þnh nghÜa c¬ b¶n nµy, c¸c kh¸i niÖm dïng ®Ó ®Þnh nghÜa nh− "yÕu tè", "m«i tr−êng" kh«ng ®−îc ®Þnh nghÜa. §iÒu ®ã phï hîp víi quy t¾c ®Þnh nghÜa cña khoa häc l«gÝch. Tuy nhiªn, ®Ó râ h¬n, ta cã thÓ gi¶i thÝch thªm r»ng, 1/ yÕu tè lµ bé phËn nhá nhÊt kh«ng ph©n chia ®−îc n÷a cña hÖ thèng vµ 2/ m«i tr−êng lµ tÊt c¶ nh÷ng g× n»m ngoµi hÖ thèng 1 VÒ kh¸i niÖm "tam n«ng" vµ X· héi häc tam n«ng, xem thªm: V.I.Staroverov, 2003. X· héi häc tam n«ng. Moskva. Trong ®ã, t¸c gi¶ ®· triÓn khai quan niÖm x· héi häc tam n«ng lµ sù tæng - tÝch hîp cña x· héi häc n«ng d©n, x· héi häc n«ng nghiÖp vµ x· héi häc n«ng th«n. Lôc Häc NghÖ, 2003. Tam n«ng luËn. B¾c Kinh. T¸c phÈm nghiªn cøu n«ng nghiÖp, n«ng th«n, n«ng d©n Trung Quèc ®−¬ng ®¹i. 2 Xem, L.V.Bertalanffy, 1968. General System Theory. Foundations, Development, Applications. George Braziller, New York. Xem thªm: T« Duy Hîp. Lý thuyÕt hÖ thèng - nguyªn lý vµ vËn dông. T¹p chÝ TriÕt häc, sè 9/2001. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  2. 24 An sinh x· héi tam n«ng - mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n hay chÝnh x¸c h¬n lµ kh«ng thuéc hÖ thèng. Nh− vËy lµ, c¶ yÕu tè, hÖ thèng vµ m«i tr−êng ®Òu lµ nh÷ng hiÖn t−îng cã tÝnh t−¬ng ®èi theo nghÜa chñ quan (do chñ thÓ x¸c ®Þnh) vµ c¶ theo nghÜa kh¸ch quan (do kh¸ch thÓ quy ®Þnh). VËn dông vµo X· héi häc ta sÏ cã kh¸i niÖm "hÖ thèng x· héi" - ®ã lµ tËp hîp cña nh÷ng con ng−êi (víi t− c¸ch lµ yÕu tè hîp thµnh x· héi) cã quan hÖ qua l¹i víi nhau (t−¬ng quan vµ t−¬ng t¸c víi nhau) vµ víi m«i tr−êng (bao gåm m«i tr−êng x· héi vµ c¶ m«i tr−êng sinh th¸i, tù nhiªn)3. C¸c quan hÖ x· héi nãi ë ®©y cã thÓ lµ quan hÖ kinh tÕ, quan hÖ chÝnh trÞ, quan hÖ v¨n hãa,.v..v... §Þnh nghÜa kh¸i niÖm hÖ thèng nãi chung vµ hÖ thèng x· héi nãi riªng sÏ lµ c¬ së lý luËn cho viÖc ph©n tÝch hÖ thèng cô thÓ, nh− hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng. NghÜa lµ sÏ ph¶i lµm râ c¸c thµnh tè, bé phËn hîp thµnh hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng, lµm râ nh÷ng "tiÓu hÖ thèng" hîp thµnh "®¹i hÖ thèng" ®ã vµ lµm râ quan hÖ cña chóng víi m«i tr−êng, tøc lµ víi c¸c hÖ thèng kh¸c, nh− hÖ thèng kinh tÕ, hÖ thèng chÝnh trÞ, hÖ thèng v¨n hãa,.v..v... VÒ kh¸i niÖm "an sinh x· héi", qua t×m hiÓu tµi liÖu s½n cã ta thÊy ®ang cã t×nh tr¹ng r¾c rèi vÒ ch÷ vµ nghÜa. Trong s¸ch: "An sinh x· héi vµ ph¸t triÓn nguån nh©n lùc" (Nxb Lao ®éng, Hµ Néi, 2005), t¸c gi¶ M¹c V¨n TiÕn ®· ®−a ra nhËn xÐt r»ng: "An sinh x· héi lµ mét vÊn ®Ò phøc t¹p, v× thÕ cho ®Õn nay ch−a thÓ ®−a ra mét kh¸i niÖm chuÈn x¸c". (M¹c V¨n TiÕn, 2005: 13). Còng theo t¸c gi¶ M¹c V¨n TiÕn th×: ThuËt ng÷ "an sinh x· héi" ®−îc thÕ giíi dïng phæ biÕn nhÊt lµ Social security (tiÕng Anh) hoÆc SecuritÐ Sociale (tiÕng Ph¸p). An sinh x· héi bao qu¸t mét ph¹m vi réng lín vµ ¶nh h−ëng ®Õn rÊt nhiÒu ng−êi. An sinh x· héi cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn chóng ta ngay c¶ khi chóng ta ch−a sinh ra (vÝ dô trî cÊp thai s¶n cho nh÷ng ng−êi mÑ) vµ cã thÓ tiÕp tôc ngay c¶ khi chóng ta mÊt ®i (vÝ dô trî cÊp tuÊt). Nã còng ¶nh h−ëng ®Õn cuéc sèng hµng ngµy cña mäi ng−êi. Theo Tæ chøc Lao ®éng quèc tÕ (ILO): "An sinh x· héi lµ sù b¶o vÖ cña x· héi ®èi víi c¸c thµnh viªn cña m×nh th«ng qua mét lo¹t biÖn ph¸p c«ng céng, nh»m chèng l¹i nh÷ng khã kh¨n vÒ kinh tÕ vµ x· héi do bÞ ngõng hoÆc bÞ gi¶m thu nhËp, g©y ra bëi èm ®au, thai s¶n, tai n¹n lao ®éng, thÊt nghiÖp, th−¬ng tËt, tuæi giµ vµ chÕt; ®ång thêi, b¶o ®¶m ch¨m sãc y tÕ vµ trî cÊp cho c¸c gia ®×nh ®«ng con". ... an sinh x· héi cã néi dung rÊt réng, ph¶n ¸nh sù æn ®Þnh vÒ mÆt kinh tÕ, chÝnh trÞ, x· héi cña ®êi sèng x· héi". (M¹c V¨n TiÕn, 2005: 12 - 13). R¾c rèi vÒ ch÷ vµ nghÜa lµ cïng mét tõ trong tiÕng Anh "security" ®· ®−îc dÞch ra 2 tõ tiÕng ViÖt lµ "an ninh" vµ "an sinh". Tïy tr−êng hîp an sinh x· héi cã thÓ thay thÕ b»ng an ninh x· héi, nh−ng trong tr−êng hîp an ninh quèc phßng ch¼ng h¹n, khã cã thÓ thay thÕ b»ng an sinh quèc phßng?! L¹i cßn mét tõ n÷a trong tiÕng 3 Xem thªm, T« Duy Hîp. §Æc ®iÓm tiÕp cËn hÖ thèng trong x· héi häc. T¹p chÝ TriÕt häc, sè 4/1996. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  3. T« Duy Hîp 25 Anh, ®ã lµ tõ "welfare", còng ®· ®−îc dÞch ra tiÕng ViÖt thµnh 2 tõ, ®ã lµ "phóc lîi" vµ "an sinh". VËy th× phóc lîi x· héi vµ an sinh x· héi thùc sù chØ lµ mét hay lµ hai hÖ thèng x· héi kh¸c nhau? Cø theo mét sè ®Þnh nghÜa vÒ "phóc lîi x· héi" th× cã vÎ nh− lµ thùc chÊt chóng chØ lµ mét hÖ thèng mµ th«i. Ch¼ng h¹n, ®Þnh nghÜa cña B.R Compton trong s¸ch: "Introduction to Social Welfare and Social work" (1980). Social Welfare (phóc lîi x· héi hay an sinh x· héi?) lµ mét thiÕt chÕ, bao gåm c¸c chÝnh s¸ch vµ luËt ph¸p, ®−îc thùc thi bëi c¸c tæ chøc tù nguyÖn hay cña nhµ n−íc; th«ng qua ®ã mét møc ®é tèi thiÓu ®−îc x¸c ®Þnh vÒ dÞch vô, tiÒn vµ c¸c quyÒn lîi kh¸c (y tÕ, gi¸o dôc, nhµ ë,...) ®−îc ph©n phèi cho c¸ nh©n/ gia ®×nh/ nhãm x· héi mµ hä kh«ng nhËn ®−îc tõ gia ®×nh hay thÞ tr−êng, nh»m môc ®Ých phßng ngõa, gi¶m nhÑ hay ®ãng gãp vµo viÖc gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò x· héi ®Ó c¶i tiÕn phóc lîi (hay an sinh?) cña c¸ nh©n, nhãm vµ céng ®ång mét c¸ch trùc tiÕp. VËy thùc chÊt an sinh x· héi lµ g×? Cã thÓ nãi, hµm ý c¬ b¶n cña an sinh x· héi lµ sù b¶o vÖ (b¶o ®¶m) cña x· héi ®èi víi nh÷ng c¸ nh©n hoÆc/vµ nhãm x· héi ®Æc biÖt khã kh¨n hoÆc gÆp ph¶i rñi ro bÊt kh¶ kh¸ng (nh− thiªn tai, ®Þch ho¹,...). S¸ch cña tËp thÓ t¸c gi¶ Lª B¹ch D−¬ng - §Æng Nguyªn Anh - KhuÊt Thu Hång - Lª Hoµi Trung - Robert Leroy Bach: "B¶o trî x· héi cho nh÷ng nhãm thiÖt thßi ë ViÖt Nam. Social Protection for the Most Needy in Vietnam" (Nxb ThÕ giíi, Hµ Néi, 2005) ®· ®−a ra quan niÖm vÒ "b¶o trî x· héi" lµ "sù gi¶m nhÑ tÝnh dÔ bÞ tæn th−¬ng vµ kiÒm chÕ nguy c¬ cho c¸c c¸ nh©n, hé gia ®×nh vµ céng ®ång thu nhËp thÊp vÒ nh÷ng nhu cÇu c¬ b¶n vµ c¸c dÞch vô x· héi" (Lª B¹ch D−¬ng vµ c¸c céng sù, 2005: 22). Quan niÖm nµy vÒ b¶o trî x· héi thÓ hiÖn cèt lâi cña kh¸i niÖm an sinh x· héi, ®· ®−îc tæng hîp tõ nhiÒu c¸ch ®Þnh nghÜa kh¸c nhau vÒ b¶o trî x· héi.4 Tuy nhiªn, hµm ý ®Çy ®ñ cña an sinh x· héi lµ h−íng tíi phóc lîi x· héi toµn d©n, tøc lµ mét hÖ thèng an sinh kh«ng chØ bao gåm sù b¶o trî cho bé phËn ®Æc biÖt khã kh¨n hoÆc gÆp rñi ro bÊt kh¶ kh¸ng; v× ®ã míi chØ lµ phóc lîi tèi thiÓu nh»m môc tiªu m−u sinh mµ cßn bao gåm c¶ sù b¶o vÖ toµn x· héi, h¬n thÕ n÷a, ®ã cßn lµ phóc lîi cao cÊp cña x· héi ph¸t triÓn. Trong s¸ch do Yang Tuan chñ biªn: "ChÝnh s¸ch x· héi ë Trung Quèc. Social Policy in China" (Social Policy Research Centre. Institute of Sociology. Chinese Academy of Social Sciences, 2003) ta thÊy râ quan niÖm vÒ hÖ thèng an sinh x· héi theo nghÜa cã nhiÒu cÊp ®é, bao gåm: 1/ An sinh x· héi c¬ b¶n hay an sinh x· héi thiÕt yÕu (Basic Social Security) vµ 2/ An sinh x· héi ph¸t triÓn (Social Security at development level). TËp hîp c¸c ®èi t−îng tham gia hÖ thèng an sinh x· héi ®−îc ph©n t¸ch thµnh 5 nhãm, trong ®ã 4 nhãm ®èi t−îng thuéc diÖn dÔ bÞ tæn th−¬ng, ®ã lµ: 1/ Ng−êi cao tuæi (the Aged), 2/ Ng−êi thÊt nghiÖp (the Unemployed), 3/ Gia ®×nh nghÌo (poor Family), 4/ Ng−êi tµn tËt (the Desabled) vµ 1 nhãm thø 5 bao phñ toµn d©n, ®ã lµ 5/ C− d©n Residents). Mét hÖ thèng an sinh x· héi toµn diÖn vµ ®a cÊp ®é chÝnh lµ h−íng tíi phóc lîi toµn d©n. Trong s¸ch ®ã, ng−êi 4 Xem, Hép 1 - Mét sè ®Þnh nghÜa vÒ b¶o trî x· héi, trong s¸ch cña Lª B¹ch D−¬ng - §Æng Nguyªn Anh - KhuÊt Thu Hång - Lª Hoµi Trang - Robert Leroy Bach: B¶o trî x· héi cho nh÷ng nhãm thiÖt thßi ë ViÖt Nam. Trang 20. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  4. 26 An sinh x· héi tam n«ng - mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n ta cho r»ng toµn d©n tham gia trùc tiÕp vµo 3 thµnh tè trong 9 thµnh tè cña cÊp ®é an sinh x· héi thiÕt yÕu, ®ã lµ: 2/ C¸c dÞch vô ch¨m sãc søc khoÎ céng ®ång (community health services), 3/ Hµnh nghÒ phæ th«ng (general practitioner), 9/ C¸c dÞch vô phóc lîi céng ®ång (community welfare services)5, vµ vµo c¶ 5 thµnh tè cña cÊp ®é an sinh x· héi ph¸t triÓn, ®ã lµ: A/ TiÕt kiÖm cho tuæi giµ (Savings for the Aged), B/ C¸c quü hç t−¬ng (Mutual Funds), C/ Quü l−¬ng h−u trÝ cña c¸c doanh nghiÖp (Retirement Pension of Enterprises), D/ Ch¨m sãc søc khoÎ t¹i bÖnh viÖn (Hospitalisation), E/ B¶o hiÓm th−¬ng m¹i (Commercial Insurance) vµ F/ C¸c dÞch vô céng ®ång (Community services) (Yang Tuan, 2003: 18 - 19). Sù ph©n biÖt c¸c cÊp ®é cña hÖ thèng an sinh x· héi sÏ lµ c¬ së lý luËn vµ ph−¬ng ph¸p luËn cho viÖc ph©n tÝch hÖ thèng an sinh x· héi nãi chung vµ ph©n tÝch hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng nãi riªng. Hai cÊp ®é an sinh x· héi thiÕt yÕu vµ cao cÊp sÏ t−¬ng øng víi 2 tr×nh ®é ph¸t triÓn hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng ë mäi n−íc, trong ®ã ViÖt Nam kh«ng lµ ngo¹i lÖ. Cho ®Õn nay, qua tµi liÖu s½n cã ta thÊy cã nhiÒu c¸ch ph©n tÝch hÖ thèng an sinh x· héi kh¸c nhau. Trong ®ã ®¸ng l−u ý lµ c¸ch ph©n tÝch cña hÖ thèng an sinh x· héi cña Jonathan Pincus. Trong b¸o c¸o khoa häc "H−íng tíi mét khu«n khæ hîp nhÊt cho an sinh x· héi ë ViÖt Nam" (Héi th¶o khoa häc: HÖ thèng an sinh x· héi ViÖt Nam, do UNDP, Bé Lao ®éng, Th−¬ng binh vµ X· héi, ViÖn Khoa häc x· héi ViÖt Nam ®ång tæ chøc t¹i Hµ Néi, 22/7/2005), Jonathan Pincus ®· x¸c ®Þnh 3 yÕu tè (elements) cña hÖ thèng an sinh x· héi lµ: 1. B¶o hiÓm x· héi (Social Insurance) - Tr−íc nh÷ng rñi ro vÒ thu nhËp vµ møc sèng - Th−êng lµ c¸c ch−¬ng tr×nh ph¶i ®ãng gãp 2. Trî gióp x· héi (Social Assistance) dùa vµo x¸c ®Þnh tiÒm lùc tµi chÝnh cho ng−êi nghÌo 3. Trî cÊp d−íi h×nh thøc chuyÓn kho¶n cho tõng nhãm ng−êi (Categorical Transfers) - Hç trî cho nh÷ng nhãm ng−êi cô thÓ - Trî cÊp con nhá (Anh quèc) Trªn c¬ së ph©n tÝch hÖ thèng an sinh x· héi nh− thÕ, J.Pincus ®· nhËn ®Þnh vÒ nh÷ng thµnh tè (components) hiÖn cã vµ cßn thiÕu v¾ng trong hÖ thèng an sinh x· héi ViÖt Nam thêi kú ®æi míi hiÖn nay. 5 9 thµnh tè cña cÊp ®é an sinh x· héi thiÕt yÕu, ®ã lµ: 1/ ch−¬ng tr×nh h−u trÝ (retirement program), 2/ c¸c dÞch vô ch¨m sãc søc khoÎ céng ®ång (community Health Services); 3/ hµnh nghÒ phæ th«ng (general practitioner); 4/ hÖ thèng b¶o trî m−u sinh tèi thiÓu (minimum livelihood protection system); 5/ nhµ ë c«ng céng (public housing); 6/ ®Òn bï thÊt nghiÖp (unemployment compensation); 7/ h−íng dÉn viÖc lµm (employment instruction); 8/ dÞch vô viÖc lµm céng ®ång (community employment services); 9/ dÞch vô phóc lîi céng ®ång (community welfare services). Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  5. T« Duy Hîp 27 Nh÷ng thµnh tè hiÖn cã bao gåm: - Khu vùc chÝnh thøc (Formal Sector): Trî cÊp h−u trÝ, b¶o hiÓm y tÕ, båi th−êng cho ng−êi lao ®éng (èm ®au vµ th−¬ng tËt), trî cÊp thai s¶n kh«ng trän vÑn - Khu vùc kh«ng kª khai (Unenumerated Sector): MiÔn häc phÝ vµ phÝ kh¸m ch÷a bÖnh theo ch−¬ng tr×nh xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo. - Trî gióp x· héi (Social Assistance): Ch−¬ng tr×nh xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo, trî gióp cho nh÷ng vïng ®ãi kÐm trong thêi kú gi¸p h¹t, quü b¶o ®¶m x· héi dµnh cho diÖn ®èi t−îng cøu trî th−êng xuyªn. - Nh÷ng nhãm ®Æc biÖt (Special groups): Quü b¶o ®¶m x· héi dµnh cho cùu chiÕn binh vµ th−¬ng binh. - Cøu trî x· héi (Social relief): Quü dù phßng cøu trî thiªn tai. Nh÷ng thµnh tè ch−a cã - Khu vùc chÝnh thøc: Trî cÊp thÊt nghiÖp Trî cÊp cho ng−êi tµn tËt Trî cÊp thai s¶n trän vÑn - Khu vùc kh«ng kª khai 6: B¶o hiÓm y tÕ Trî cÊp h−u trÝ Trî cÊp thai s¶n An ninh l−¬ng thùc (vÝ dô cung cÊp b÷a ¨n cho trÎ em ë tr−êng häc) Trî cÊp tµn tËt H−íng tíi mét hÖ thèng an sinh x· héi hîp nhÊt ë ViÖt Nam, theo J.Pincus, lµ mét chiÕn l−îc gåm 2 thµnh phÇn: mét lµ n©ng cao n¨ng lùc nh÷ng thµnh tè hiÖn cã vµ hai lµ bæ sung dÇn (sÏ ph¶i s¾p xÕp trËt tù −u tiªn, kh«ng thÓ ®ång lo¹t mét lóc) nh÷ng thµnh tè ch−a cã ®Ó cuèi cïng ®¹t tíi hÖ thèng an sinh x· héi hiÖn t¹i cho ViÖt Nam. C¸ch ph©n tÝch hÖ thèng an sinh x· héi thµnh bé ba thµnh phÇn c¬ b¶n ®· ®−îc Elisabeth J. Croll vËn dông trong bµi viÕt: “C¶i c¸ch phóc lîi x· héi: c¸c khuynh h−íng vµ nh÷ng c¨ng th¼ng - Social Welffare Reform: Trends and Tensions” ®¨ng trªn China Quarterly, number 159, September 1999. ë ®ã t¸c gi¶ E.J.Croll ®· nhËn ®Þnh r»ng, ë Trung Quèc: Trong vßng n¨m m−¬i n¨m qua, gãi phóc lîi (welfare package ⇒ shehuifuli) thùc chÊt lµ “an sinh x· héi” (social security ⇒ shehui baozhang), bao gåm 3 ph¹m trï (categories) hîp thµnh réng lín, ®ã lµ b¶o hiÓm hoÆc b¶o trî x· héi (social insurance or protection), cung øng hoÆc dÞch vô x· héi (social provisioning or services) vµ trî gióp hoÆc cøu trî x· héi (social assistance or relief). B¶o hiÓm x· héi 6 Khu vùc kh«ng chÝnh thøc vµ kh«ng kª khai ®−îc Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  6. 28 An sinh x· héi tam n«ng - mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n (⇒ shehui baoxian) bao gåm sù b¶o trî cho nh÷ng ng−êi vÒ h−u vµ ®−îc ch¨m sãc y tÕ; trî cÊp thÊt nghiÖp, thai s¶n, èm ®au, tai n¹n lao ®éng hoÆc tµn tËt; trî cÊp cho nh÷ng ng−êi ®µn bµ go¸ vµ trÎ må c«i. C¸c dÞch vô x· héi (⇒ shehui fuwu), ®ã lµ nh÷ng sù hç trî cho ng−êi giµ, tµn tËt vµ bÞ bá r¬i vµ nh÷ng dÞch vô c«ng céng nh− gi¸o dôc, y tÕ, nhµ ë. Cøu trî x· héi (⇒ shehui juuji), ®ã lµ sù trî gióp b»ng tiÒn mÆt hay sù quan t©m ch¨m sãc ®èi víi ng−êi cao tuæi, tµn tËt, mÊt kh¶ n¨ng thu nhËp hay lµ sù ch¨m sãc cña gia ®×nh hä. Mét c¸ch ph©n tÝch hÖ thèng an sinh x· héi thµnh bé ba thµnh phÇn c¬ b¶n ®· ®−îc c¸c t¸c gi¶ Lª B¹ch D−¬ng, §Æng Nguyªn Anh, KhuÊt Thu Hång, Lª Hoµi Trung, Robert Leroy Bach (trong s¸ch ®· dÉn) thùc hiÖn. Xem h×nh 1. Nh÷ng hîp phÇn c¬ b¶n (key components) cña b¶o trî x· héi (trang 24). C¸c biÖn ph¸p n©ng cao n¨ng lùc C¸c biÖn ph¸p phßng ngõa C¸c biÖn ph¸p b¶o vÖ §©y râ rµng lµ sù ph©n tÝch hÖ thèng an sinh x· héi ®a cÊp ®é. C¸c biÖn ph¸p b¶o vÖ (protective measures), "bao gåm l−íi an toµn (safety net) theo nghÜa hÑp dµnh cho nh÷ng ®èi t−îng bÞ tæn th−¬ng th«ng qua c¸c kho¶n quyªn gãp b»ng tiÒn mÆt, hiÖn vËt hoÆc nh÷ng sù hç trî ng¾n h¹n kh¸c. C¸c biÖn ph¸p nµy còng nh− cøu trî trong c¬n nguy kÞch (thiªn tai, bÖnh gia sóc, ®au èm trong gia ®×nh)" (Lª B¹ch D−¬ng vµ céng sù, 2005: 23 - 24). C¸c biÖn ph¸p phßng ngõa (preventive measures) "bao gåm c¸c biÖn ph¸p trùc tiÕp ®Ó phßng ngõa sù bÇn cïng hãa. Th«ng th−êng c¸c biÖn ph¸p phßng ngõa bao gåm hµng lo¹t c¸c dÞch vô b¶o hiÓm x· héi vµ c¸c dÞch vô kh¸c, gióp cho ng−êi d©n khái r¬i vµo khñng ho¶ng vµ cÇn ®Õn sù cøu trî" (Lª B¹ch D−¬ng vµ céng sù, 2005: 23). Cßn c¸c biÖn ph¸p nh»m n©ng cao n¨ng lùc (promotional measures) "bao gåm chñ yÕu nh÷ng chÝnh s¸ch vÜ m«, chiÕn l−îc ph¸t triÓn vµ c¸c biÖn ph¸p thÓ chÕ hç trî. Chóng gióp n©ng cao vÞ thÕ x· héi vµ trao quyÒn cho nh÷ng ng−êi bÞ g¹t ra ngoµi lÒ vµ nh÷ng nhãm bÞ thiÖt thßi" (Lª B¹ch D−¬ng vµ céng sù, 2005: 23). Ta cã thÓ ph©n tÝch hÖ thèng an sinh x· héi nãi chung vµ hÖ thèng an sinh x· Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  7. T« Duy Hîp 29 héi tam n«ng nãi riªng thµnh bé ®«i, bao gåm 2 tiÓu hÖ thèng. ë phÇn trªn, hÖ thèng an sinh x· héi ®−îc ph©n t¸ch ra thµnh 2 cÊp ®é c¬ b¶n: cÊp ®é an sinh x· héi tèi thiÓu (c¬ b¶n, thiÕt yÕu) vµ cÊp ®é an sinh x· héi cao cÊp (ph¸t triÓn). Theo h−íng nµy ta cã thÓ ph©n tÝch hÖ thèng an sinh x· héi thµnh hai tiÓu hÖ thèng do 2 ph−¬ng thøc c¬ b¶n quyÕt ®Þnh, mét lµ tiÓu hÖ thèng b¶o hiÓm x· héi (ë ®©y, b¶o hiÓm x· héi (social insurance) lµ h×nh thøc an sinh x· héi dùa trªn nguyªn t¾c cã ®ãng, cã h−ëng, ®−îc hiÓu theo nghÜa réng, bao gåm tÊt c¶ c¸c lo¹i b¶o hiÓm nh− b¶o hiÓm y tÕ, b¶o hiÓm nghÒ nghiÖp, b¶o hiÓm thai s¶n, b¶o hiÓm tuæi giµ, b¶o hiÓm thÊt nghiÖp, b¶o hiÓm tö vong, v.v…), vµ hai lµ tiÓu hÖ thèng kh«ng mang tÝnh chÊt b¶o hiÓm x· héi. ë ®©y, t¹m sö dông thuËt ng÷ hç trî x· héi (social support) ®Ó ®Æt tªn cho tiÓu hÖ thèng nµy. §ã lµ tiÓu hÖ thèng hç trî x· héi, tøc lµ h×nh thøc an sinh x· héi dùa trªn nguyªn t¾c kh«ng ®ãng vÉn ®−îc h−ëng, bao gåm tÊt c¶ c¸c h×nh thøc hç trî x· héi nh− trî cÊp x· héi, trî gióp x· héi, cøu trî x· héi, v.v… Sù ph©n tÝch hÖ thèng an sinh x· héi ra thµnh bé ®«i kiÓu nh− thÕ nµy lµ c¬ së lý luËn vµ ph−¬ng ph¸p luËn ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò kiÕn t¹o hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng theo h−íng hiÖn ®¹i hãa. Ph©n tÝch c¬ cÊu hîp thµnh hÖ thèng chØ lµ mét mÆt cña ph©n tÝch hÖ thèng. MÆt kh¸c, cÇn ph¶i chó ý ph©n tÝch c¬ cÊu lo¹i h×nh hÖ thèng. Sù ph©n tÝch lo¹i h×nh (m« h×nh) hÖ thèng an sinh x· héi sÏ cho thÊy t×nh tr¹ng ®a d¹ng cña c¸c kiÓu lo¹i hÖ thèng an sinh x· héi. Cã mét sè c¸ch ph©n lo¹i liªn quan tíi b¶n chÊt hoÆc tÝnh quy luËt chuyÓn ®æi cña hÖ thèng an sinh x· héi, ®ã lµ: • HÖ thèng an sinh x· héi truyÒn thèng kh¸c nh− hÖ thèng an sinh x· héi hiÖn ®¹i. • HÖ thèng an sinh x· héi phi chÝnh thøc kh¸c nh− hÖ thèng an sinh x· héi chÝnh thøc. • HÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng (tøc lµ n«ng d©n, n«ng nghiÖp, n«ng th«n) kh¸c nh− hÖ thèng an sinh x· héi phi tam n«ng (tøc lµ phi n«ng d©n, phi n«ng nghiÖp, phi n«ng th«n). HÖ thèng an sinh x· héi c«ng nghiÖp - ®« thÞ chÝnh lµ hÖ thèng an sinh x· héi phi tam n«ng. Tæng - tÝch hîp 3 kh¸i niÖm "hÖ thèng", "an sinh x· héi", "tam n«ng" ta sÏ cã kh¸i niÖm hçn hîp lµ "HÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng". HÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng sÏ ®−îc quan niÖm theo hai t− c¸ch hÖ thèng. Thø nhÊt, ®ã lµ mét hÖ thèng an sinh x· héi hîp thµnh hÖ thèng an sinh x· héi tæng thÓ vµ thø hai, ®ã lµ mét lo¹i h×nh hÖ thèng an sinh x· héi t−¬ng ®èi ®éc lËp. Nã tån t¹i vµ vËn ®éng t−¬ng ®èi ®éc lËp so víi hÖ thèng an sinh x· héi phi tam n«ng, tøc lµ hÖ thèng an sinh x· héi ®« thÞ - c«ng nghiÖp. HÖ thèng an sinh x· héi quèc gia (hoÆc quèc tÕ) ®Òu bao gåm hai tiÓu hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng vµ an sinh x· héi ®« thÞ - c«ng nghiÖp. Theo t¸c gi¶ Bïi ThÕ C−êng7 th× trªn thÕ giíi ngµy nay cã 3 m« h×nh c¬ b¶n 7 Xem, ch¼ng h¹n, Bïi ThÕ C−êng, 2005. Mét sè c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn ®æi míi hÖ thèng an sinh x· héi ViÖt Nam hiÖn nay. Bµi viÕt trong khu«n khæ c¸c chuyªn ®Ò cña ViÖn X· héi häc ®ãng gãp vµo §¹i héi §¶ng lÇn thø X, phiªn b¶n 12.05.05. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  8. 30 An sinh x· héi tam n«ng - mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n cña an sinh x· héi: c¸c hÖ thèng b¶o ®¶m toµn d©n, c¸c hÖ thèng b¶o hiÓm x· héi, c¸c hÖ thèng b¶o ®¶m chän läc. M« h×nh thø nhÊt nh»m môc tiªu thùc hiÖn b¶o ®¶m x· héi cho mäi c«ng d©n. VÒ khÝa c¹nh tæ chøc, nguyªn t¾c chñ yÕu lµ x©y dùng hÖ thèng b¶o hiÓm x· héi thèng nhÊt tËp trung. Nhµ n−íc thùc hiÖn t¸i ph©n phèi m¹nh, nh»m thu hÑp bÊt b×nh ®¼ng vÒ kinh tÕ vµ x· héi. VÒ khÝa c¹nh tµi chÝnh, chi tiªu x· héi chñ yÕu lÊy tõ thuÕ. M« h×nh thø hai lÊy cèt lâi lµ c¸c hÖ thèng b¶o hiÓm x· héi8 dùa trªn ®ãng gãp cña chñ doanh nghiÖp vµ ng−êi lao ®éng. VÒ mÆt tæ chøc, hÖ thèng b¶o hiÓm kh«ng ®−îc tæ chøc thèng nhÊt, mµ theo c¸c lo¹i rñi ro vµ c¸c nhãm nghÒ nghiÖp. Møc ®é t¸i ph©n phèi kÐm h¬n m« h×nh trªn. M« h×nh thø ba chñ yÕu dùa trªn c¸c hÖ thèng b¶o hiÓm tù nguyÖn do tæ chøc b¶o hiÓm t− nh©n thùc hiÖn. Tr¸ch nhiÖm nhµ n−íc h¹n chÕ trong viÖc ®¶m b¶o khu«n khæ cho c¸c ho¹t ®éng b¶o hiÓm tù nguyÖn (t− nh©n hoÆc tËp thÓ) vµ mét sè ch−¬ng tr×nh nhµ n−íc hç trî c¸c nhãm d©n c− cÇn gióp ®ì. Môc tiªu chñ yÕu cña m« h×nh nµy cã tÝnh chÊt hai mÆt: b¶o ®¶m møc ho¹t ®éng tù do cao c¸c lùc l−îng thÞ tr−êng, ®ång thêi chó träng chÝnh s¸ch x· héi cho ng−êi nghÌo vµ yÕu thÕ. Møc ®é t¸i ph©n phèi thÊp, song ¶nh h−ëng cña t¸i ph©n phèi l¹i nghiªng nhiÒu cho nh÷ng nhãm d©n c− khã kh¨n. Còng theo t¸c gi¶ Bïi ThÕ C−êng trong tµi liÖu ®· dÉn, th× ë ViÖt Nam hiÖn nay cã sù tån t¹i song song hoÆc cã sù kÕt hîp, pha trén ba kiÓu hay ba m« h×nh an sinh x· héi, ®ã lµ an sinh cæ truyÒn, an sinh x· héi cña kinh tÕ x· héi chñ nghÜa kÕ ho¹ch tËp trung vµ an sinh x· héi cña kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa. M« h×nh thø nhÊt cã hai ®Æc tr−ng, trong ®ã ®Æc tr−ng chñ yÕu lµ phóc lîi lµng x·: gia ®×nh vµ gia ®×nh më réng ®ãng vai trß ®Çu tiªn, nh−ng dßng hä vµ c¸c thiÕt chÕ céng ®ång cã vai trß rÊt quan träng. M« h×nh thø hai cã 3 ®Æc tr−ng, trong ®ã ®Æc tr−ng chñ yÕu lµ B¶o ®¶m x· héi toµn d©n th«ng qua viÖc g¾n ng−êi d©n vµo hÖ thèng phóc lîi x· héi nhµ n−íc vµ tËp thÓ. §Æc tr−ng thø hai quan träng lµ: ph¸t triÓn b¶o hiÓm x· héi cho ng−êi lao ®éng trong khu vùc nhµ n−íc vµ mét hÖ thèng b¶o ®¶m x· héi cho khu vùc tËp thÓ, ®Æc biÖt ë n«ng th«n. M« h×nh thø ba cã 7 ®Æc tr−ng, víi ®Æc tr−ng chñ yÕu lµ nhµ n−íc ®ãng vai trß nßng cèt, ®ång thêi thu hót vµ ph¸t huy sù tham gia cña mäi thµnh phÇn, lÜnh vùc vµ phóc lîi x· héi. §Æc tr−ng thø hai rÊt quan träng lµ thõa nhËn vµ n©ng cao vai trß cña khu vùc t− nh©n. Sù ph©n tÝch hÖ thèng an sinh x· héi ë ViÖt Nam theo bé 3 m« h×nh an sinh x· héi nªu trªn cã h¹t nh©n hîp lý. Song hîp lý h¬n ta cã thÓ thÊy ë sù ph©n tÝch hÖ thèng an sinh x· héi ë ViÖt Nam theo bé ®«i: 1/ m« h×nh an sinh x· héi truyÒn thèng vµ 2/ m« h×nh an sinh x· héi hiÖn ®¹i hãa. Kh¸i niÖm truyÒn thèng bao hµm cæ truyÒn, nh−ng kh«ng quy gi¶n vÒ cæ truyÒn. VÊn ®Ò lµ ë chç, nÕu cæ truyÒn hiÓu theo nghÜa v¨n hãa vµ v¨n minh b¶n ®Þa, th× truyÒn thèng lµ sù hçn dung v¨n hãa vµ v¨n minh b¶n ®Þa víi v¨n hãa vµ v¨n minh du nhËp qua c¸c ®ît sãng tiÕp biÕn v¨n hãa 8 C¸ch x¸c ®Þnh nµy chøng tá tªn gäi ë trªn lµ kh«ng chÝnh x¸c. Do ®ã, nªn ®Æt tªn gäi l¹i lµ: m« h×nh "c¸c hÖ thèng an sinh x· héi lÊy hÖ thèng b¶o hiÓm x· héi lµm cèt lâi". Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  9. T« Duy Hîp 31 vµ v¨n minh trong giao l−u víi c¸c nÒn v¨n hãa vµ v¨n minh Trung Quèc, Ên §é, vµ c¸c n−íc khu vùc §«ng Nam ¸, §«ng ¸ tr−íc vµ sau thêi kú Ph¸p thuéc. Hai m« h×nh thø 2, thø 3 thùc chÊt lµ cïng mét kiÓu lo¹i, ®ã lµ hÖ thèng an sinh x· héi hiÖn ®¹i hãa theo ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa. Thêi kú bao cÊp, ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa dùa vµo kinh tÕ kÕ ho¹ch hãa tËp trung, quan liªu, bao cÊp do Nhµ n−íc chØ huy; cßn trong thêi kú ®æi míi ngµy nay, ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa dùa vµo kinh tÕ thÞ tr−êng cã sù qu¶n lý cña nhµ n−íc ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa . Sù ph©n biÖt hai lo¹i h×nh an sinh x· héi: 1/ HÖ thèng an sinh x· héi truyÒn thèng, vµ 2/ HÖ thèng an sinh x· héi hiÖn ®¹i hãa cã ý nghÜa lý luËn vµ ph−¬ng ph¸p luËn quan träng trong viÖc x©y dùng hÖ quan ®iÓm kiÕn t¹o hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng ViÖt Nam - TÇm nh×n 2020 vµ xa h¬n n÷a. 2. HÖ quan ®iÓm kiÕn t¹o hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng HÖ quan ®iÓm kiÕn t¹o hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng nãi chung vµ cho ViÖt Nam nãi riªng lµ ph¶i nhÊt qu¸n víi lý thuyÕt vµ chiÕn l−îc ph¸t triÓn tam n«ng bÒn v÷ng. Theo ®ã, hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng ph¶i ®−îc kiÕn t¹o lµ hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng bÒn v÷ng. Kh¸i niÖm ''ph¸t triÓn bÒn v÷ng'' lµ mét kh¸i niÖm míi vµ lµ mét kh¸i niÖm ®ang ph¸t triÓn. Do ®ã, khã cã sù nhÊt trÝ cao trong quan niÖm cña c¸c nhµ nghiªn cøu vµ c¸c nhµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch ph¸t triÓn. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng lµ nhu cÇu, môc tiªu, ®Þnh h−íng gi¸ trÞ, thËm chÝ lµ lý t−ëng cuéc sèng h¬n lµ mét thùc tÕ. Bëi v×, ngay c¶ ë møc nghÜa khiªm tèn cña bÒn v÷ng: cßn chÊp nhËn ®−îc, cßn chÞu ®ùng ®−îc th× yªu cÇu bÒn v÷ng liªn, xuyªn hÖ thèng kinh tÕ - x· héi - m«i tr−êng hay nãi cô thÓ h¬n: kinh tÕ - chÝnh trÞ - x· héi - v¨n hãa - m«i tr−êng vÉn lµ mét yªu cÇu ®ßi hái sù phÊn ®Êu cao vµ liªn tôc, kh«ng cã con ®−êng nµo kh¸c lµ ph¶i ph©n biÖt −u tiªn; do ®ã, sù bÒn v÷ng toµn diÖn, toµn thÓ chØ lµ t−¬ng ®èi. Ch¼ng h¹n, nh− ë ViÖt Nam hiÖn nay, t¨ng tr−ëng kinh tÕ bÒn v÷ng ph¶i lµ −u tiªn hµng ®Çu, v× ®iÓm xuÊt ph¸t cña ViÖt Nam trong chiÕn l−îc ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi lµ tõ mét nÒn kinh tÕ kÐm ph¸t triÓn. Do ®ã, ph¸t triÓn x· héi vµ b¶o vÖ m«i tr−êng kh«ng thÓ bÒn v÷ng tuyÖt ®èi ®−îc, chØ t−¬ng ®èi, thËm chÝ lµ rÊt t−¬ng ®èi. HÖ thèng an sinh x· héi lµ mét hÖ thèng x· héi ®Æc biÖt ®−îc kiÕn t¹o trªn c¬ së c¸c hÖ thèng kinh tÕ, hÖ thèng chÝnh trÞ vµ hÖ thèng v¨n hãa. Do ®ã, kiÕn t¹o hÖ thèng an sinh x· héi bÒn v÷ng ph¶i dùa trªn kiÕn t¹o hÖ thèng kinh tÕ, hÖ thèng chÝnh trÞ, hÖ thèng v¨n hãa bÒn v÷ng. Tõ lý thuyÕt vµ chiÕn l−îc ph¸t triÓn tam n«ng bÒn v÷ng, ta cã thÓ x¸c ®Þnh c¸c nguyªn t¾c kiÕn t¹o hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng bÒn v÷ng nh− sau: 1. Nguyªn t¾c phï hîp, yªu cÇu viÖc kiÕn t¹o hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng bÒn v÷ng ph¶i phï hîp víi b¶n chÊt vµ quy luËt biÕn ®æi khu vùc tam n«ng. §ã lµ: phï hîp víi b¶n chÊt hçn hîp vµ quy luËt chuyÓn ®æi kÐp cña khu vùc tam n«ng. Do khu vùc tam n«ng cã b¶n chÊt hçn hîp n«ng - phi n«ng, cho nªn hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng còng ph¶i cã tÝnh chÊt hçn hîp an sinh x· héi n«ng nghiÖp - n«ng Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  10. 32 An sinh x· héi tam n«ng - mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n d©n - n«ng th«n víi an sinh x· héi phi n«ng nghiÖp - phi n«ng d©n - phi n«ng th«n. Vµ do khu vùc tam n«ng cã quy luËt chuyÓn ®æi kÐp: chuyÓn ®æi tõ khu«n mÉu x· héi tam n«ng sang khu«n mÉu x· héi phi tam n«ng võa n©ng cao tr×nh ®é ph¸t triÓn cña khu«n mÉu x· héi tam n«ng; cho nªn hÖ thèng an sinh x· héi còng ph¶i ®−îc kiÕn t¹o theo quy luËt chuyÓn ®æi kÐp, nghÜa lµ võa chuyÓn ®æi tõ khu«n mÉu an sinh x· héi tam n«ng sang khu«n mÉu an sinh x· héi phi tam n«ng, võa n©ng cao tr×nh ®é ph¸t triÓn cña hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng. 2. Nguyªn t¾c kiÕn t¹o hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng toµn diÖn, ®a cÊp ®é. TÝnh toµn diÖn yªu cÇu kiÕn t¹o ®Çy ®ñ c¸c thµnh tè, c¸c bé phËn hîp thµnh hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng (víi 2 hîp phÇn c¬ b¶n lµ hç trî x· héi vµ b¶o hiÓm x· héi). TÝnh ®a cÊp ®é yªu cÇu kiÕn t¹o ®Èy ®ñ c¸c cÊp ®é (thÊp/cao; trung −¬ng/®Þa ph−¬ng/c¬ së; ®¬n gi¶n/phøc hîp; ®èi phã/phßng ngõa/n©ng cao n¨ng lùc; nhµ n−íc/doanh nghiÖp/c¸ nh©n tù nguyÖn), ®ñ søc bao phñ c¸c nhãm ®èi t−îng cã nhu cÇu cÊp b¸ch, c¸c nhãm ®èi t−îng tiÒm n¨ng vµ c¶ phóc lîi cao cÊp. 3. Nguyªn t¾c kiÕn t¹o hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng thèng nhÊt trong ®a d¹ng. HÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng ph¶i ®−îc kiÕn t¹o theo nghÜa hÖ thèng an sinh x· héi thèng nhÊt quèc gia (vµ c¶ quèc tÕ). Sù thèng nhÊt quèc gia (vµ c¶ quèc tÕ) vÉn dùa trªn c¬ së ph¸t huy vai trß kiÓm so¸t vµ hç trî cña nhµ n−íc. Song nhµ n−íc sÏ kh«ng lµ c¬ së duy nhÊt vµ cµng kh«ng ®−îc ®éc quyÒn ®Ó ®¶m b¶o nguyªn t¾c thèng nhÊt trong ®a d¹ng hÖ thèng an sinh x· héi. C¸c tæ chøc x· héi d©n sù, c¸c doanh nghiÖp an sinh x· héi kh«ng chØ lµ bæ sung cho hÖ thèng an sinh nhµ n−íc mµ cßn lµ ®èi träng cã vai trß kiÓm so¸t vµ hç trî hÖ thèng an sinh x· héi nhµ n−íc trong hÖ thèng an sinh x· héi tæng thÓ. Tam vÞ nhÊt thÓ: 1/ ThÞ tr−êng lµ bµn tay v« h×nh, 2/ Nhµ n−íc lµ bµn tay h÷u h×nh vµ 3/ X· héi d©n sù lµ bµn tay liªn ®íi sÏ lµ c¬ së cña nguyªn t¾c thèng nhÊt trong ®a d¹ng hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng hiÖn ®¹i hãa. 4. Nguyªn t¾c linh ho¹t theo yªu cÇu cña phÐp biÖn chøng: dÜ bÊt biÕn, øng v¹n biÕn. DÜ bÊt biÕn lµ kiÕn t¹o hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng bÒn v÷ng, øng v¹n biÕn lµ th−êng xuyªn ®iÒu chØnh hoÆc/vµ thay ®æi c¸c h×nh thøc, c¸c chÕ ®é, c¶ c¸c thÓ chÕ sao cho phï hîp víi yªu cÇu cña tiÕn tr×nh ph¸t triÓn khu vùc tam n«ng, sao cho cã thÓ thÝch nghi kÞp thêi víi nh÷ng t×nh huèng míi n¶y sinh, kh«ng ai cã thÓ l−êng tr−íc ®−îc. 3. VÒ ph¸c th¶o m« h×nh an sinh x· héi tam n«ng ViÖt Nam - tÇm nh×n 2020 Mét ph¸c th¶o hîp lý vÒ m« h×nh hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng ViÖt Nam - tÇm nh×n 2020 vµ xa h¬n n÷a ph¶i dùa trªn c¬ së lý thuyÕt vµ chiÕn l−îc ph¸t triÓn hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng bÒn v÷ng còng nh− sù ®¸nh gi¸ ®óng ®¾n kÕt qu¶ cña 20 n¨m ®æi míi võa qua. C¶ hai c¬ së nµy cho ®Õn nay ®Òu ch−a ®−îc lµm s¸ng tá ®óng møc, ®Æc biÖt lµ chuyªn ®Ò vÒ thùc tr¹ng, nguyªn nh©n, gi¶i ph¸p kiÕn t¹o hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng ViÖt Nam thêi kú ®æi míi. Do ®ã, ph¸c th¶o m« h×nh hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng ViÖt Nam vÉn cßn trõu t−îng vµ cßn thiÕu søc thuyÕt phôc. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  11. T« Duy Hîp 33 Tuy vËy, mét sè ®Æc tr−ng c¬ b¶n cña m« h×nh hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng ViÖt Nam - tÇm nh×n 2020 vµ xa h¬n n÷a cã thÓ s¬ bé ®−îc x¸c lËp. §ã lµ: • HÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng ViÖt Nam - tÇm nh×n 2020 sÏ lµ hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng hiÖn ®¹i hãa cao ®é • §ã sÏ lµ hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng toµn diÖn, ®a cÊp ®é • §ã sÏ lµ hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng chuyÓn ®æi tõ lo¹i h×nh phi chÝnh thøc vµ kh«ng chuyªn nghiÖp lµ chÝnh sang lo¹i h×nh chÝnh thøc hãa vµ chuyªn nghiÖp hãa lµ chÝnh • §ã sÏ lµ hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng chuyÓn ®æi tõ m« h×nh an sinh dùa trªn hç trî x· héi lµ chÝnh sang m« h×nh dùa trªn b¶o hiÓm x· héi lµ chÝnh • §ã sÏ lµ hÖ thèng an sinh x· héi chuyÓn ®æi tõ m« h×nh an sinh dùa trªn nguyªn t¾c nhµ n−íc vµ hîp t¸c x· bao cÊp lµ chÝnh sang m« h×nh an sinh dùa trªn nguyªn t¾c nhµ n−íc vµ nh©n d©n cïng lµm, lÊy tù nguyÖn cña ng−êi d©n lµ chÝnh. CÇn chó ý r»ng nh÷ng ®Æc tr−ng chuyÓn ®æi m« h×nh hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng nªu trªn nhÊn m¹nh dßng chñ l−u cña sù chuyÓn ®æi. Víi mét c¸ch nh×n toµn diÖn, toµn thÓ h¬n th× ta cã thÓ thÊy c¸c ®Æc tr−ng kÐp bao gåm dßng chñ l−u vµ c¸c dßng bæ sung, thËm chÝ lµ ®èi lËp víi dßng chñ l−u. Ch¼ng h¹n, lÊy ®Æc tr−ng chuyÓn ®æi hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng tõ m« h×nh dùa trªn c¬ së hç trî x· héi lµ chÝnh (thËm chÝ bao cÊp lµ chÝnh) sang hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng dùa trªn c¬ së b¶o hiÓm x· héi lµ chÝnh ta sÏ thÊy sù thèng nhÊt trong ®a d¹ng c¸c m« thøc bæ sung, thËm chÝ ®èi lËp hoÆc ®èi träng víi nhau. §ã lµ: H×nh 1: C¸c m« thøc cña hÖ thèng an sinh x· héi trong chuyÓn ®æi theo h−íng hiÖn ®¹i hãa HÖ thèng HÖ thèng HÖ thèng HÖ thèng HÖ thèng an sinh x· héi an sinh x· héi an sinh x· héi an sinh x· héi an sinh x· héi • • • • • ChØ dùa trªn Hçn hîp, Hçn hîp c©n b»ng Hçn hîp, ChØ dùa trªn Hç trî x· héi coi träng Hç trî x· héi vµ coi träng B¶o hiÓm x· héi Hç trî x· héi B¶o hiÓm x· héi B¶o hiÓm x· héi (1) (3) (5) (4) (2) Khung toµn ®å khinh - träng c¸c m« thøc cña hÖ thèng an sinh x· héi nãi chung, cña hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng nãi riªng gi¶ ®Þnh cã sù ph©n biÖt hoÆc/vµ kh«ng ph©n biÖt, cã ®iÒu chØnh hoÆc/vµ kh«ng ®iÒu chØnh, cã thay ®æi hoÆc/vµ kh«ng thay ®æi khinh - träng trong qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi. Trong c¸c m« thøc an sinh x· héi theo h−íng hiÖn ®¹i hãa cã thÓ cã 2 m« thøc khinh - träng th¸i qu¸, ®ã lµ hÖ thèng an sinh x· héi chØ dùa trªn hç trî x· héi (m« h×nh truyÒn thèng) vµ hÖ thèng an sinh x· héi chØ dùa trªn b¶o hiÓm x· héi (m« h×nh hiÖn ®¹i hãa cùc ®oan). 2 m« thøc khinh - träng th¸i qu¸ nµy cã lÏ kh«ng ph¶i lµ thùc tiÔn phæ biÕn. Thùc tiÔn phæ biÕn thuéc vÒ 2 m« thøc ph©n biÖt khinh - träng cã møc ®é, ®ã lµ hÖ thèng an sinh x· héi hçn hîp gi÷a hç trî x· héi vµ b¶o hiÓm x· héi, träng hç trî x· héi h¬n lµ b¶o hiÓm x· héi (m« Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  12. 34 An sinh x· héi tam n«ng - mét sè vÊn ®Ò lý luËn c¬ b¶n h×nh thiªn träng truyÒn thèng) vµ hÖ thèng an sinh x· héi hçn hîp gi÷a b¶o hiÓm x· héi vµ hç trî x· héi, träng b¶o hiÓm x· héi h¬n lµ hç trî x· héi (m« h×nh thiªn träng hiÖn ®¹i). Cã thÓ sÏ cã c¶ m« thøc hçn hîp c©n b»ng hç trî x· héi vµ b¶o hiÓm x· héi. M« thøc nµo sÏ lµ khung mÉu chñ ®¹o trong chuyÓn ®æi hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng ViÖt Nam tõ truyÒn thèng ®Õn hiÖn ®¹i? §©y lµ c©u hái nghiªn cøu lý thuyÕt vµ c¶ thùc nghiÖm cÇn ®−îc gi¶i ®¸p b»ng ®Ò tµi nghiªn cøu chuyªn biÖt. Ta cã thÓ nªu ra gi¶ thuyÕt nghiªn cøu sau: Khung mÉu chñ ®¹o trong chuyÓn ®æi hÖ thèng an sinh x· héi tam n«ng ViÖt Nam tõ truyÒn thèng ®Õn hiÖn ®¹i sÏ lµ hÖ thèng an sinh x· héi hçn hîp, coi träng chÕ ®é b¶o hiÓm x· héi, h−íng tíi phóc lîi toµn d©n. §©y còng chÝnh lµ khung mÉu chñ ®¹o trong qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi hÖ thèng an sinh x· héi ViÖt Nam, bëi v×, trong tÇm nh×n 2020, ViÖt Nam vÒ c¬ b¶n sÏ chuyÓn ®æi tõ khung mÉu x· héi hçn hîp träng tam n«ng sang khung mÉu x· héi hçn hîp träng phi tam n«ng, tøc lµ coi träng c«ng nghiÖp - ®« thÞ hiÖn ®¹i. Tµi liÖu tham kh¶o 1. B.R Compton, 1980. Introduction to Social Welfare and Social work. 2. Bïi ThÕ C−êng, 2005. Mét sè c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn ®æi míi hÖ thèng an sinh x· héi ViÖt Nam hiÖn nay. Bµi viÕt trong khu«n khæ c¸c chuyªn ®Ò cña ViÖn X· héi häc ®ãng gãp vµo §¹i héi §¶ng lÇn thø X, phiªn b¶n 12.05.05. 3. Elisabeth J. Croll, 1999. C¶i c¸ch phóc lîi x· héi: c¸c khuynh h−íng vµ nh÷ng c¨ng th¼ng - Social Welffare Reform: Trends and Tensions. China Quarterly, No 159, September 1999. 4. Jonathan Pincus, 2005. H−íng tíi mét khu«n khæ hîp nhÊt cho an sinh x· héi ë ViÖt Nam. B¸o c¸o trong Héi th¶o khoa häc: HÖ thèng an sinh x· héi ViÖt Nam, do UNDP, Bé Lao ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi, ViÖn ViÖn Khoa häc x· héi ViÖt Nam ®ång tæ chøc t¹i Hµ Néi, 22/7/2005. 5. L.V.Bertalanffy, 1968. General System Theory. Foundations, Development, Applications. George Braziller, New York. 6. Lª B¹ch D−¬ng - §Æng Nguyªn Anh - KhuÊt Thu Hång - Lª Hoµi Trung - Robert Lezoy Bach, 2005. B¶o trî x· héi cho nh÷ng nhãm thiÖt thßi ë ViÖt Nam. Social Protection for the most Needy in Vietnam. Nxb ThÕ giíi. Hµ Néi. 7. Lôc Häc NghÖ, 2003. Tam n«ng luËn. B¾c Kinh. 8. M¹c V¨n TiÕn, 2005. An sinh x· héi vµ ph¸t triÓn nguån nh©n lùc. Nxb Lao ®éng. Hµ Néi. 9. NguyÔn H¶i H÷u, 2005. Quan niÖm vÒ hÖ thèng an sinh x· héi tæng thÓ ë ViÖt Nam. B¸o c¸o trong Héi th¶o khoa häc: HÖ thèng an sinh x· héi ViÖt Nam, do UNDP, Bé Lao ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi, ViÖn Khoa häc x· héi ViÖt Nam ®ång tæ chøc t¹i Hµ Néi, 22/7/2005. 10. T« Duy Hîp, 1996. §Æc ®iÓm tiÕp cËn hÖ thèng trong X· héi häc. T¹p chÝ TriÕt häc, sè 4/1996. 11. T« Duy Hîp, 2001. Lý thuyÕt hÖ thèng - nguyªn lý vµ vËn dông. T¹p chÝ TriÕt häc, sè 9/2001. 12. Tõ ®iÓn B¸ch khoa ViÖt Nam. TËp 3/2003. 13. TrÞnh Duy Lu©n (chñ biªn), 2001. B¸o c¸o x· héi n¨m 2000. ViÖn X· héi häc. 14. V.I.Staroverov, 2003. X· héi häc tam n«ng. Moskva. 15. Yang Tuan chñ biªn, 2003. ChÝnh s¸ch x· héi ë Trung Quèc. (Social Policy in China. Social Policy Research Centre. Institute of Sociology. Chinese Academy of Social Sciences). Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

YOMEDIA
Đồng bộ tài khoản