intTypePromotion=1

Ảnh hưởng của Nho giáo trong lịch sử tư tưởng Việt Nam

Chia sẻ: Angicungduoc Angicungduoc | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:10

0
14
lượt xem
4
download

Ảnh hưởng của Nho giáo trong lịch sử tư tưởng Việt Nam

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nội dung của bài viết trình bày sự du nhập Nho giáo vào Việt Nam; hai mặt khác nhau trong vai trò của Nho giáo; hạn chế của nho giáo; Nho giáo cùng với chữ Hán góp phần mang đến Việt Nam một kho tàng kiến thức về tự nhiên xã hội; phát triển nền kinh tế tiểu nông gia trưởng...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Ảnh hưởng của Nho giáo trong lịch sử tư tưởng Việt Nam

  1. ¶NH H¦ëNG CñA NHO GI¸O TRONG LÞCH Sö T¦ T¦ëNG VIÖT NAM (*) L−¬ng §×nh H¶I 1. Sù du nhËp Nho gi¸o vµo ViÖt Nam cho sù h×nh thµnh ý thøc d©n téc, chñ Tr−íc khi Nho gi¸o du nhËp vµo quyÒn quèc gia. ViÖt Nam, nÒn v¨n hãa b¶n ®Þa ®· ph¸t Nho gi¸o vµo ViÖt Nam Ýt nhÊt tõ triÓn ë tr×nh ®é cao so víi lóc bÊy giê, cã thÕ kû thø I tr−íc C.N., theo ch©n qu©n b¶n s¾c riªng vµ ®· thÓ hiÖn ®−îc tÝnh x©m l−îc ph−¬ng B¾c, vµ ®· t¹o nªn c¬ ®éc ®¸o cña mét lèi t− duy vµ nh÷ng t− së t− t−ëng cho viÖc H¸n hãa trªn c¸c t−ëng vÒ con ng−êi vµ thÕ giíi. Trong lÜnh vùc kh¸c nhau, tõ c¸c c«ng cô vµ suèt chiÒu dµi thêi gian ®« hé ViÖt Nam, c¸ch thøc s¶n xuÊt, thêi vô ®Õn viÖc viÖc “H¸n hãa” céng ®ång ng−êi ViÖt lµ nh×n nhËn x· héi theo thø bËc sÜ, n«ng, qu¸ tr×nh th−êng xuyªn, liªn tôc. NÕu c«ng, th−¬ng; chÕ ®é cai trÞ vµ thø bËc kh«ng cã kho tµng t− t−ëng b¶n ®Þa víi quan l¹i theo kiÓu nhµ H¸n thay thÕ thÕ giíi quan, nh©n sinh quan, víi nÒn chÕ ®é khanh hÇu, l¹c t−íng; ∗c¬ cÊu x· v¨n hãa ViÖt ph¸t triÓn rùc rì tr−íc ®ã héi víi quan l¹i phong kiÕn, ®Þa chñ vµ th× v¨n hãa H¸n h¼n ®· “lµm cá” v¨n n«ng d©n thay thÕ thñ lÜnh bé l¹c, téc hãa ViÖt ngay trong vµi thËp kû ®« hé tr−ëng; nh÷ng nÐt tËp tôc, mét sè yÕu tè ®Çu tiªn chø nãi g× ®Õn c¶ h¬n ngµn trong trang phôc, lÔ nghi,... cña ng−êi n¨m ®« hé nh− vËy. H¸n ®−îc du nhËp vµ ®i dÇn vµo cuéc V¨n hãa vµ t− t−ëng b¶n ®Þa m¹nh sèng cña c− d©n b¶n ®Þa; ch÷ H¸n trë mÏ ®Õn møc kh«ng mét thÕ lùc nµo kÓ c¶ thµnh ng«n ng÷ chÝnh thøc trong c¸c qu©n sù lÉn kinh tÕ, v¨n hãa, t− t−ëng cã v¨n b¶n cña nhµ n−íc cai trÞ(∗∗). V¨n hãa thÓ khuÊt phôc ®−îc. §iÒu nµy hoµn toµn H¸n ®−îc t¹o thÕ, lùc vµ ®iÒu kiÖn ph¸t b¸c bá mét sè quan niÖm cho r»ng Nho gi¸o cã vai trß tÝch cùc trong viÖc h×nh thµnh ý thøc d©n téc ViÖt. NÕu ®i s©u vµo (∗) PGS., TSKH., Phã ViÖn tr−ëng ViÖn Nghiªn c¬ së x· héi, bªn trong c¸c ®¬n vÞ lµng x·, cøu Con ng−êi. th× cho ®Õn c¶ thÕ kû XI - XII Nho gi¸o (∗∗) ViÖc nghiªn cøu xem tr−íc khi bÞ ®« hé c− d©n còng kh«ng cã c¬ së x· héi s©u réng dï V¨n Lang, ¢u L¹c ®· cã ch÷ viÕt hay ch−a vÉn h¬n ngµn n¨m B¾c thuéc ®· ®i qua. ®ang lµ mét nhiÖm vô cña c¸c nhµ nghiªn cøu ChÝnh c¸c t− t−ëng b¶n ®Þa n¶y sinh tõ ViÖt Nam. Nh÷ng t− liÖu hiÖn cã ch−a ®ñ ®Ó kh¼ng ®Þnh hoÆc phñ nhËn sù tån t¹i cña ch÷ thêi kú v¨n hãa §«ng S¬n, cña V¨n Lang, viÕt (dï d−íi d¹ng s¬ khai) d−íi thêi V¨n Lang, ¢u L¹c míi lµ nÒn t¶ng c¬ b¶n, chÝnh yÕu ¢u L¹c.
  2. 4 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 9.2011 triÓn trong suèt h¬n ngµn n¨m B¾c kh¸c nhau, nh−ng ®ã kh«ng ph¶i lµ ¶nh thuéc. H¸n hãa diÔn ra trªn nhiÒu h−ëng hoÆc vai trß ®éc t«n, duy nhÊt). ph−¬ng diÖn, tr−íc tiªn lµ trªn lÜnh vùc Ngay c¶ trong giai ®o¹n hiÖn nay ¶nh chÝnh trÞ - x· héi, sau ®ã vµ ®ång thêi lµ h−ëng cña Nho gi¸o kh«ng ph¶i lµ nhá trªn lÜnh vùc ý thøc, t− t−ëng x· héi. so víi c¸c dßng ph¸i t− t−ëng kh¸c ®ang Trong mét chõng mùc nhÊt ®Þnh viÖc tån t¹i trong x· héi ViÖt Nam. H¸n hãa ®· thµnh c«ng, nh−ng viÖc TiÕn tr×nh ¶nh h−ëng cña Nho gi¸o ®ång hãa ng−êi ViÖt ®Ó biÕn hä thµnh vµo ViÖt Nam, nh− ®· nãi, b¾t ®Çu tõ ng−êi H¸n, biÕn x· héi ViÖt Nam thµnh thÕ kû thø nhÊt tr−íc CN, khi Nho gi¸o x· héi H¸n l¹i kh«ng thÓ. ChÝnh tinh ®· trë thµnh hÖ t− t−ëng chÝnh thèng, thÇn yªu n−íc vµ ý chÝ quyÕt t©m chèng thèng trÞ ë Trung Hoa, b¾t ®Çu ph¸t ngo¹i x©m cña ng−êi ViÖt trªn mäi triÓn tõ thêi Nh©m Diªn, TÝch Quang ph−¬ng diÖn, trong ®ã cã ph−¬ng diÖn t− råi SÜ NhiÕp, nh−ng thùc sù m¹nh mÏ t−ëng mµ tËp trung lµ Nho gi¸o ®· lµm tõ thêi nhµ Lý vµ ®¹t ®Õn ®Ønh cao ë thÊt b¹i ©m m−u ®ång hãa. thêi Lª Th¸nh T«ng (thÕ kû XV). Sau ®ã vai trß vµ ¶nh h−ëng cña Nho gi¸o b¾t Ng−êi ViÖt chèng ®ång hãa, nh−ng ®Çu gi¶m sót dÇn vµ cµng ngµy cµng ®i l¹i kh«ng hoµn toµn chèng H¸n hãa vµ vµo khñng ho¶ng. Trong suèt thêi gian chèng sù du nhËp Nho gi¸o. Do vËy sau kho¶ng 3 thÕ kû, tõ thÕ kû XVI ®Õn thÕ khi giµnh ®−îc ®éc lËp (n¨m 938), Nho kû XIX nhiÒu nhµ t− t−ëng ViÖt Nam ®· gi¸o tiÕp tôc tõng b−íc ®i dÇn vµo ®êi cè t×m mäi c¸ch khai th¸c vµ sö dông sèng x· héi vµ do ng−êi ViÖt chñ ®éng Nho gi¸o cho sù ph¸t triÓn ®Êt n−íc, tiÕp nhËn, c¶i biÕn, ViÖt Nam hãa ®Ó nh−ng cµng ®i s©u kiÕm t×m trong Nho sau ®ã dÇn dÇn thay thÕ PhËt gi¸o, trë gi¸o, hä cµng trë nªn bÊt lùc. Khñng thµnh hÖ t− t−ëng chÝnh thèng cña chÕ ho¶ng hÖ t− t−ëng tõ cuèi thÕ kû XIX vµ ®é phong kiÕn ViÖt Nam. Nh−ng dï trë sù th¾ng lîi cña C¸ch m¹ng th¸ng T¸m thµnh hÖ t− t−ëng thèng trÞ cña chÕ ®é 1945 ®· ®Æt dÊu chÊm hÕt cho vai trß vµ phong kiÕn ViÖt Nam th× Nho gi¸o vÉn ¶nh h−ëng cña Nho gi¸o t¹i ViÖt Nam kh«ng thÓ ®éc t«n trªn mäi ngãc ng¸ch víi tÝnh c¸ch lµ mét hÖ t− t−ëng chÝnh cña ®êi sèng tinh thÇn cña d©n téc ViÖt thèng vµ thèng trÞ, cã ¶nh h−ëng to lín, Nam. Trong kho¶ng n¨m thÕ kû rùc rì s©u réng vµo lo¹i bËc nhÊt trong lÞch sö nhÊt cña m×nh th× Nho gi¸o còng kh«ng n−íc nhµ. §−¬ng nhiªn, ngµy nay, dï thÓ thay thÕ PhËt gi¸o vµ §¹o gi¸o kh«ng ph¶i lµ hÖ t− t−ëng chÝnh thèng trong lÜnh vùc ®êi sèng t©m linh. ViÖc vµ thèng trÞ trªn lÜnh vùc tinh thÇn, t− xö lý c¸c c«ng viÖc triÒu chÝnh, ®èi nh©n t−ëng, nh−ng Nho gi¸o vÉn cßn cã xö thÕ hµng ngµy kh«ng ph¶i nhÊt nhÊt nh÷ng ¶nh h−ëng lín c¶ vÒ chiÒu tÝch c¸c quan l¹i ®Òu tu©n thñ tuyÖt ®èi c¸c cùc lÉn tiªu cùc. nguyªn t¾c cña Nho gi¸o. Trong x· héi, bªn ngoµi triÒu ®×nh, trong c¸c lµng x· 2. Hai mÆt kh¸c nhau trong vai trß cña Nho gi¸o vµ gia ®×nh, ng−êi d©n l¹i cµng Ýt tu©n Nh×n tæng thÓ th× trong ®êi sèng thñ h¬n nh÷ng nguyªn t¾c ®ã. §−¬ng chÝnh trÞ - x· héi, Nho gi¸o ®ãng vai trß nhiªn, do qu¸ tr×nh H¸n hãa hµng ngµn to lín, nh−ng dï vËy, nã còng kh«ng thÓ n¨m nh− vËy Nho gi¸o kh«ng thÓ kh«ng xãa mê c¸c t− t−ëng d©n téc, c¸c triÕt lý cã vai trß to lín ®èi víi x· héi ViÖt Nam “d©n gian”, cµng kh«ng thÓ thay thÕ v¨n (ë c¸c thêi kú kh¸c nhau vai trß Êy còng hãa ViÖt Nam. Cho ®Õn nay, ®· cã nhiÒu
  3. ¶nh h−ëng cña Nho gi¸o… 5 c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ Nho gi¸o ViÖt vµ x· héi. DÜ nhiªn cïng mét nÒn t¶ng Nam vµ ¶nh h−ëng cña nã trong lÞch sö lý luËn gièng nhau, nh−ng trong thùc ViÖt Nam, nh−ng vÉn cßn thiÕu nh÷ng tÕ, c¸c “di s¶n” l¹i kh¸c nhau. §iÒu ®ã c«ng tr×nh ph©n tÝch râ rµng t¸c ®éng do nhiÒu yÕu tè lÞch sö, v¨n hãa, x· héi qua l¹i gi÷a c¸c t− t−ëng b¶n ®Þa cña vµ c¶ ®iÒu kiÖn tù nhiªn kh¸c nhau. d©n téc víi Nho gi¸o. ThËm chÝ trong Kh¶o s¸t ¶nh h−ëng cña Nho gi¸o ë ViÖt mét sè c«ng tr×nh vÉn cßn cã sù nhÇm Nam cÇn ph¶i xuÊt ph¸t tõ gãc nh×n ®ã lÉn gi÷a t− t−ëng Nho gi¸o vµ t− t−ëng vµ néi hµm kh¸i niÖm Nho gi¸o cÇn b¶n ®Þa ViÖt Nam truyÒn thèng. Theo ®−îc hiÓu theo nghÜa Êy chø kh«ng thÓ t«i, sù t¸c ®éng nµy ®· t¹o nªn c¸i mµ chØ theo nghÜa néi dung c¸c nguyªn lý mäi ng−êi th−êng nãi lµ Nho gi¸o ViÖt cña Nho häc. Nam, thËm chÝ lµ ViÖt Nho, kh¸c víi ë ViÖt Nam, di s¶n cña Nho gi¸o Nho gi¸o ë Trung Quèc, ë Hµn Quèc. hiÖn cßn rÊt ®å sé. Cã lÏ kh«ng cÇn “quay trë l¹i”, hoÆc “h−íng vÒ” nã, “ph¸t GÇn ®©y, nhiÒu häc gi¶ ®· ®¸nh gi¸ huy” nã nh− mét sè häc gi¶ ®· nhËn cao vai trß cña Nho gi¸o trong x· héi ®Þnh khi ®¸nh gi¸ vai trß Nho gi¸o ë c¸c hiÖn ®¹i, mét sè häc gi¶ ch©u ¢u thÊt n−íc “rång”, “hæ” ë §«ng ¸. NÕu qu¶ väng víi nh÷ng hiÖn t−îng “xuèng cÊp”, thùc nã cã vai trß thóc ®Èy x· héi hiÖn “ph¶n v¨n hãa” cña x· héi mµ hä ®ang ®¹i ®Ó t¹o ra nh÷ng “con rång”, “con hæ” sèng còng h−íng ®Õn v¨n hãa §«ng ¸ th× ch¾c ch¾n ViÖt Nam ®· thµnh “hæ” nãi chung, v¨n hãa Nho gi¸o nãi riªng, tõ l©u l¾m råi. C¶i c¸ch Minh TrÞ Thiªn hy väng t×m kiÕm ®−îc mét “cøu c¸nh” Hoµng cña NhËt B¶n ë thÕ kû XIX lµ cho x· héi hiÖn ®¹i. Tuy nhiªn, cho ®Õn mét sù ®o¹n tuyÖt víi Nho gi¸o m¹nh nay, nh÷ng luËn gi¶i cña hä vÒ Nho gi¸o mÏ nhÊt. Nh÷ng c¶i c¸ch vµ hiÖn ®¹i vµ vai trß cña nã trong x· héi hiÖn ®¹i hãa x· héi ë NhËt B¶n tõ nh÷ng n¨m 60 vÉn ch−a ®ñ søc thuyÕt phôc c¸c häc cña thÕ kû qua còng lµ tiÕp tôc sù ®o¹n gi¶, giíi chÝnh kh¸ch vµ x· héi nãi tuyÖt Êy. ë Hµn Quèc, Singapore, §µi chung. B¶n th©n Nho gi¸o lµ mét lý Loan còng cã t×nh h×nh t−¬ng tù. C¸c luËn “tËp thÓ”. MÆc dÇu Khæng Tö ®−îc n−íc Êy khi tiÕn hµnh c¶i c¸ch vµ ph¸t xem lµ tæ s− cña Nho gi¸o, nh−ng triÓn x· héi kh«ng thÊy ai tuyªn bè nguyªn t¸c cña «ng kh«ng cßn. Ngò “quay vÒ” Nho gi¸o c¶. Víi nh÷ng c¶i Kinh, Tø Th− ®· lµ nh÷ng tËp hîp t− c¸ch thµnh c«ng ë ®ã Nho gi¸o còng t−ëng cña nh÷ng ng−êi kh¸c nhau, dï kh«ng phôc h−ng trë l¹i. Tr¸i l¹i, trªn cø cho r»ng t− t−ëng cña Chu C«ng vµ thùc tÕ, x· héi cµng rêi xa víi Nho gi¸o Khæng Tö lµ chÝnh. ViÖc gi¶i thÝch Ngò vµ nh÷ng “di s¶n” cña nã. Kinh, Tø Th− cµng lµ c«ng tr×nh tËp thÓ vµ tr¶i qua nhiÒu thêi kú lÞch sö kh¸c KÓ tõ khi “§æi míi” ®Õn nay, kinh tÕ nhau. Bëi thÕ, trong nã chøa ®ùng thÞ tr−êng ngµy cµng ph¸t triÓn, ®êi nhiÒu ý kiÕn tr¸i ng−îc nhau, thËm chÝ sèng x· héi ViÖt Nam biÕn ®æi ®a d¹ng, m©u thuÉn nhau. §−¬ng nhiªn, nh×n sù biÕn ®éng cña c¸c gi¸ trÞ trong ®êi nhËn vai trß, ¶nh h−ëng Nho gi¸o, nhÊt sèng, sù h×nh thµnh c¸c gi¸ trÞ míi, ®µo lµ vai trß cña Nho gi¸o hiÖn nay, kh«ng th¶i c¸c gi¸ trÞ cò, sù xuèng cÊp cña ®¹o thÓ chØ c¨n cø vµo c¸c nguyªn lý lý luËn ®øc, v.v... mang tÝnh ®a h−íng c¶ “xÊu” cña nã mµ ph¶i xem xÐt toµn bé nh÷ng lÉn “tèt” còng ®Òu ngµy cµng rêi xa Nho “di s¶n” mµ nã ®· ®Ó l¹i cho con ng−êi gi¸o. Trªn mét sè ph−¬ng diÖn nh− t−
  4. 6 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 9.2011 duy, lèi sèng, tËp qu¸n, h×nh nh− x· héi “qu©n tö, tiÓu nh©n”, “tam c−¬ng, ngò cµng tho¸t xa ra khái Nho gi¸o th× cµng th−êng”, “trung, hiÕu, lÔ, nghÜa” lµ vËn ®éng víi tèc ®é nhanh h¬n. §ã lµ nh÷ng vËt liÖu quan träng ®Ó t¹o dùng mét thùc tÕ ngµy mét hiÖn râ theo tiÕn míi c¸c thÓ chÕ chÝnh trÞ, kinh tÕ, v¨n tr×nh §æi míi. §ång ý víi nhiÒu häc gi¶, hãa, x· héi, t− t−ëng,... cho c¸c triÒu ®¹i chóng t«i cho r»ng Nho gi¸o ë ViÖt Nam phong kiÕn ViÖt Nam ngay sau khi giµnh ®· vµ ®ang t¹o nªn nhiÒu hÖ lôy cho sù ®−îc quyÒn ®éc lËp, tù chñ. VÒ sau trªn vËn ®éng cña x· héi. Dï víi môc ®Ých nÒn t¶ng ®ã c¸c triÒu ®¹i míi cã thÓ t¹o v¹ch ra nh÷ng gi¸ trÞ, nh÷ng yÕu tè, dùng mét x· héi phong kiÕn ®éc lËp, ph¸t nh÷ng khÝa c¹nh tÝch cùc cña Nho gi¸o huy “chÊt ViÖt Nam”, c¶i biÕn c¸c thÓ chÕ ®èi víi sù ph¸t triÓn cña x· héi hiÖn ®¹i cò, t¹o thµnh mét x· héi phong kiÕn ViÖt th× còng ®ång thêi ph¶i chØ ra ®−îc Nam ®éc lËp, tù chñ, ngang b»ng víi c¸c nh÷ng h¹n chÕ, nh÷ng yÕu tè, khÝa c¹nh quèc gia kh¸c. tiªu cùc, ®ang c¶n trë x· héi ph¸t triÓn 2. Nho gi¸o vµo ViÖt Nam, cïng víi th× míi cã thÓ cã ®−îc c¸i nh×n ®óng PhËt gi¸o ®· t¹o nªn mét ®éi ngò trÝ ®¾n, ®Çy ®ñ vÒ vai trß cña Nho gi¸o thøc d©n téc ®«ng ®¶o, ®ãng vai trß rÊt trong x· héi hiÖn ®¹i. D−íi ®©y xin quan träng trong ®êi sèng chÝnh trÞ, x· tr×nh bµy kh¸i l−îc mét sè khÝa c¹nh héi vµ tinh thÇn cña d©n téc. §−¬ng tÝch cùc vµ h¹n chÕ nh− vËy. nhiªn, kh«ng thÓ chØ cã Nho gi¸o lµ a. VÒ vai trß tÝch cùc nguån gèc, tiÒn ®Ò duy nhÊt cho sù h×nh thµnh vµ ho¹t ®éng cña ®éi ngò trÝ thøc 1. Trong lÞch sö, Nho gi¸o ®· ®ãng Êy. LÞch sö dùng n−íc vµ gi÷ n−íc cña vai trß rÊt quan träng trong t− t−ëng vµ d©n téc kh«ng thÓ thiÕu v¾ng vai trß to x· héi ViÖt Nam. Nh÷ng thµnh tùu vÒ lín vµ sù ®ãng gãp khæng lå cña ®éi ngò nhiÒu mÆt cña ViÖt Nam trong kho¶ng trÝ thøc Nho häc. Nho gi¸o kh«ng chØ hai ngµn n¨m, Ýt hoÆc nhiÒu, ®Òu g¾n ®ãng vai trß to lín trong viÖc t¹o dùng liÒn víi Nho gi¸o. C¸c t− t−ëng Nho gi¸o ®éi ngò trÝ thøc phong kiÕn mµ kÓ c¶ ®éi trë thµnh mét trong nh÷ng chÊt liÖu ngò c¸c vua chóa, quan l¹i, c¸c “thñ quan träng cña t− t−ëng ViÖt Nam lÜnh” ë c¸c ®Þa ph−¬ng, vïng, miÒn trªn trong lÞch sö. Nh÷ng nh©n vËt lÞch sö Ýt kh¾p c¶ n−íc trong chÕ ®é phong kiÕn. ë nhiÒu ®Òu chÞu ¶nh h−ëng hoÆc xuÊt thêi kú thÞnh trÞ, Nho gi¸o cung cÊp cho th©n tõ Nho gi¸o nh−ng l¹i lµ nh÷ng bé m¸y chÝnh quyÒn mét tÇng líp quan ng−êi l·nh ®¹o c¶ vÒ chÝnh trÞ lÉn tinh l¹i th«ng qua gi¸o dôc vµ thi cö ®Ó tuyÓn thÇn cña ng−êi ViÖt chèng l¹i ng−êi chän. Cïng víi tÇng líp trÝ thøc Nho häc, H¸n ®« hé ViÖt Nam. C¸c triÒu ®¹i ®éi ngò quan l¹i nµy, mét mÆt, ho¹t ®éng phong kiÕn ViÖt Nam kÓ tõ khi giµnh trong bé m¸y qu¶n lý, cai trÞ cña nhµ ®−îc ®éc lËp d©n téc (tõ n¨m 938) dï ë n−íc phong kiÕn, mÆt kh¸c, tham gia c¸c c¸c møc ®é kh¸c nhau, nh−ng ®Òu nhËn ho¹t ®éng v¨n hãa, t− t−ëng, häc thuËt thøc ®−îc r»ng nh÷ng t− t−ëng Nho cña ®Êt n−íc: biªn so¹n quèc sö; s¸ng gi¸o cã thÓ cñng cè vµ ph¸t triÓn triÒu t¸c v¨n häc, nghÖ thuËt; th¶o luËn ®¹i m×nh nªn ®· t×m c¸ch lùa chän, khai nh÷ng vÊn ®Ò chÝnh trÞ-x· héi, häc th¸c, kÕ thõa, c¶i biÕn, sö dông vµ ViÖt thuËt, ®µo t¹o ®éi ngò quan l¹i,... hãa nã theo h−íng cã lîi cho triÒu ®¹i vµ ®Êt n−íc. Nh÷ng t− t−ëng c¨n b¶n cña 3. Nho gi¸o cïng víi ch÷ H¸n gãp Nho gi¸o nh− “mÖnh trêi”, “chÝnh danh”, phÇn mang ®Õn ViÖt Nam mét kho tµng
  5. ¶nh h−ëng cña Nho gi¸o… 7 kiÕn thøc vÒ tù nhiªn, x· héi míi l¹ cña dùng nhµ n−íc tËp quyÒn m¹nh, æn ng−êi Trung Hoa nãi chung vµ ng−êi ®Þnh vµ ph¸t triÓn x· héi phong kiÕn, H¸n nãi riªng, vµ vÒ sau cña nhiÒu d©n b¶o vÖ ®éc lËp chñ quyÒn cña c¸c triÒu téc kh¸c trong khu vùc. TriÕt häc, thiªn ®¹i vµ quèc gia. v¨n häc, y häc, sö häc, v¨n häc, héi häa, 5. Nho gi¸o còng cã vai trß to lín lèi sèng... cña Trung Quèc nhê thÕ mµ trong viÖc ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ tiÓu cã ¶nh h−ëng lín trong x· héi ViÖt n«ng gia tr−ëng ë ViÖt Nam. Qu¸ tr×nh Nam. Nhê ch÷ H¸n vµ Nho gi¸o mét h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña x· héi ch©n trêi míi vÒ tri thøc, v¨n hãa ®−îc phong kiÕn ViÖt Nam g¾n liÒn víi sù du më réng tr−íc con ng−êi vµ x· héi ViÖt nhËp vµ th©m nhËp, ViÖt Nam hãa Nho Nam. §−¬ng nhiªn khi vµo ViÖt Nam gi¸o bëi nã ®¸p øng ®−îc nh÷ng ®ßi hái chóng ®Òu ®−îc ViÖt hãa cho thÝch hîp cña nÒn n«ng nghiÖp tiÓu n«ng ®ang víi c− d©n b¶n ®Þa. D−íi t¸c ®éng cña chuyÓn tõ chÕ ®é c«ng x· thÞ téc, bé l¹c Nho gi¸o nh÷ng kiÕn thøc mäi mÆt ®−îc sang nÒn kinh tÕ tiÓu n«ng gia tr−ëng tÝch lòy tr−íc ®ã cña ng−êi ViÖt Nam phong kiÕn. Trong nÒn kinh tÕ Êy, gia còng ®−îc tinh chØnh, n©ng cÊp, hÖ ®×nh nh− mét ®¬n vÞ s¶n xuÊt, mét cÊu thèng hãa l¹i theo tinh thÇn Nho gi¸o. thµnh x· héi quan träng, mét m« h×nh §ã chÝnh lµ mét trong nh÷ng yÕu tè nÒn x· héi thu nhá, c¸c mèi quan hÖ trong t¶ng cÊu thµnh kho tµng kiÕn thøc cña ®ã chÞu sù ®Þnh h−íng cña c¸c luËn ng−êi ViÖt trong lÞch sö. thuyÕt cña Nho gi¸o suèt c¶ chiÒu dµi h¬n ngµn n¨m lÞch sö. 4. Nho gi¸o cã vai trß hÕt søc to lín 6. Nho gi¸o ®ãng vai trß quan träng trong viÖc x©y dùng vµ tæ chøc bé m¸y trong viÖc ph¸t triÓn nÒn gi¸o dôc ViÖt nhµ n−íc phong kiÕn tËp quyÒn lín Nam trong lÞch sö. Tõ tr−íc c¶ khi lËp m¹nh. Trong vai trß nµy Nho gi¸o thùc Quèc Tö Gi¸m, ë thêi Lý, gi¸o dôc Nho sù b¾t ®Çu cã ¶nh h−ëng lín ngay tõ häc ®· lµ nÒn gi¸o dôc chÝnh thøc cña thêi B¾c thuéc. Khi giµnh l¹i ®−îc ®éc nhµ n−íc phong kiÕn, cã bµi b¶n, cã thÓ lËp x· héi ViÖt Nam ®ßi hái sù æn ®Þnh, lÖ, néi dung tèt nhÊt lóc ®ã. ViÖc thi cö, thèng nhÊt vµ ph¸t triÓn, cñng cè vµ gi÷ tuyÓn chän, båi d−ìng c¸c häc trß còng v÷ng ®éc lËp, tù chñ nªn cÇn cã mét nhµ ®−îc tiÕn hµnh cã nguyªn t¾c bµi b¶n, cã n−íc tËp quyÒn m¹nh ®Ó cã thÓ tæ chøc khu«n mÉu, cã c¶ tÇng líp nho sÜ lµm chèng ngo¹i x©m, x©y dùng c¸c c«ng nguån lùc m¹nh mÏ cho nÒn gi¸o dôc tr×nh thñy lîi. Nho gi¸o cã kh¶ n¨ng Êy(∗). Víi nÒn gi¸o dôc Nho gi¸o ®−îc ®¸p øng ®−îc nhu cÇu ®ã nªn ngay tõ nhµ n−íc phong kiÕn tËp quyÒn hËu thêi Lý, TrÇn, Nho gi¸o ®· b¾t ®Çu lµ c¬ thuÉn th× Nho gi¸o cµng cã ®iÒu kiÖn së t− t−ëng cho viÖc x©y dùng nhµ n−íc ph¸t triÓn vµ ¨n s©u vµo x· héi ViÖt phong kiÕn tËp quyÒn. Nh÷ng luËn Nam. Suèt c¶ ngµn n¨m sau khi giµnh thuyÕt cña Nho gi¸o nh− vua t«i, mÖnh trêi, ®¹o lµm vua,... ®· x¸c lËp søc m¹nh ∗ “Tø th−”, “Ngò kinh” lµ nh÷ng tµi liÖu gi¸o dôc, t− t−ëng cho chÕ ®é phong kiÕn tËp ®µo t¹o con ng−êi víi môc tiªu t¹o nªn nh÷ng quyÒn, do ®ã c¸c triÒu ®¹i ®Òu cè khai ng−êi cã häc vÊn, nh÷ng “qu©n tö”, “tr−îng phu”. th¸c c¸c luËn thuyÕt cña Nho gi¸o phôc C¸c nho sÜ kh¾p c¸c lµng quª, khu phè trë thµnh vô cho viÖc x©y dùng nhµ n−íc, cñng cè nh÷ng nhµ gi¸o dôc, nhµ cña hä trë thµnh tr−êng häc ®µo t¹o nhiÒu thÕ hÖ häc trß. NhiÒu nhµ nho triÒu ®¹i. Nho gi¸o ®· gãp phÇn tÝch cùc ®· trë thµnh nh÷ng nhµ gi¸o dôc næi tiÕng trong trong viÖc tËp trung quyÒn lùc vµ t¹o lÞch sö.
  6. 8 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 9.2011 ®éc lËp, tù chñ, gi¸o dôc Nho gi¸o ®éc bÐn rÔ rÊt s©u, b¸m rÊt chÆt trong ®êi chiÕm vÞ trÝ th−îng t«n trong x· héi vµ sèng x· héi, mµ cho ®Õn nay, ë ViÖt ®µo t¹o nªn ®éi ngò quan l¹i, phÇn lín Nam, nhiÒu n¬i, nhiÒu vïng, nhiÒu dßng nguån nh©n lùc cho nhµ n−íc, qu©n ®éi hä, gia ®×nh vÉn ch−a tho¸t khái nh÷ng vµ x· héi nãi chung. Gi¸o dôc Nho gi¸o khu«n mÉu Êy. DÜ nhiªn, nh÷ng ¶nh ®· ®ãng vai trß tÝch cùc trong thêi kú h−ëng cña Nho gi¸o ®Õn c¸c quan hÖ x· ph¸t triÓn cña x· héi phong kiÕn ViÖt héi, gia ®×nh, dßng hä thÊm vµo ®êi sèng Nam, thËm chÝ c¶ vÒ sau nµy khi c¸c t− cña c− d©n ViÖt Nam chËm h¬n vµo t−ëng míi ë ¢u ch©u b¾t ®Çu x©m nhËp cung ®iÖn, c«ng ®−êng, nh−ng khi ®· ViÖt Nam ë nöa cuèi thÕ kû XIX. ngÊm s©u nã l¹i cã søc bÒn chÆt h¬n rÊt nhiÒu. §¹o ®øc Nho gi¸o trong c¸c quan 7. Nho gi¸o cßn ®ãng vai trß quan hÖ x· héi theo khu«n mÉu cña nã cã søc träng trong viÖc x¸c lËp lèi sèng vµ v¨n sèng vµ ¶nh h−ëng lín, l©u dµi ®Õn hãa nãi chung, thóc ®Èy sù ph¸t triÓn ng−êi ViÖt vµ ®· trë thµnh mét yÕu tè v¨n hãa ViÖt Nam trong nh÷ng giíi h¹n cÊu thµnh cña ®¹o ®øc phÈm h¹nh x¸c ®Þnh. NhiÒu luËn thuyÕt ®· ®ãng vai ng−êi ViÖt. trß quan träng trong viÖc thay ®æi, ®Þnh h−íng ®iÒu chØnh lèi sèng, phong tôc, Ngoµi nh÷ng ®iÓm nãi trªn, Nho tËp qu¸n cña ng−êi ViÖt. Dï lèi sèng, gi¸o còng cã vai trß tÝch cùc trong mét tËp qu¸n, phong tôc b¶n ®Þa ®· ®−îc sè khÝa c¹nh kh¸c. Nh−ng vai trß tÝch h×nh thµnh vµ b¾t rÔ s©u bÒn th× sù x©m cùc cña Nho gi¸o còng cã giíi h¹n ngay nhËp cña Nho gi¸o còng ®· gãp phÇn c¶ khi nã ®−îc n©ng lªn vÞ trÝ ®éc t«n t¹o nªn sù “v−ît bá” tÝnh chÊt ®¬n s¬, trong x· héi. méc m¹c, chÊt ph¸c, th« r¸p cña phong b. H¹n chÕ cña Nho gi¸o tôc, tËp qu¸n, lèi sèng b¶n ®Þa tõ thêi V¨n Lang, ¢u L¹c Êy. NhiÒu tôc lÖ, tËp H¹n chÕ cña Nho gi¸o còng lµ vÊn tôc kh¸c trong “lÔ ký” cña ng−êi H¸n ®Ò rÊt lín, rÊt phøc t¹p vµ rÊt ®a d¹ng. theo Nho gi¸o ®· vµo ViÖt Nam, t−¬ng C¸c nhµ nghiªn cøu ®· cã thÓ thèng tù, c¸c t− t−ëng “lÔ”, “chÝnh danh” vµ nhÊt víi nhau trong nhiÒu nhËn ®Þnh, nh÷ng t− t−ëng kh¸c cña Nho gi¸o ®· in ®¸nh gi¸, nh−ng còng cßn nhiÒu ý kiÕn ®Ëm dÊu Ên trong ma chay, c−íi xin, lÔ kh¸c nhau, thËm chÝ tr¸i ng−îc nhau. l¹t, héi hÌ, ®×nh ®¸m,... cña ng−êi ViÖt D−íi ®©y xin tr×nh bµy d−íi d¹ng kh¸i Nam. Nho gi¸o ®· lµm phong phó thªm, l−îc mét sè khÝa c¹nh h¹n chÕ, tiªu cùc bæ sung nhiÒu nÐt míi cho lèi sèng, mµ di s¶n Nho gi¸o ®ang g©y hÖ lôy cho phong tôc, tËp qu¸n, tôc lÖ cña ng−êi x· héi hiÖn ®¹i theo c¸ch nh×n cña ViÖt. chóng t«i. 8. Nho gi¸o cã vai trß ®Æc biÖt trong Thø nhÊt, Nho gi¸o, c¶ vÒ ph−¬ng viÖc Ên ®Þnh c¸c khu«n mÉu cho c¸c diÖn lý luËn lÉn hiÖn thùc, g¾n liÒn víi quan hÖ x· héi, gia ®×nh, dßng hä trong tÝnh b¶o thñ, tr−íc hÕt trong c¸c vÊn ®Ò thêi ®¹i phong kiÕn ë ViÖt Nam. Nho vÒ kinh tÕ. Nho gi¸o sinh ra trªn nÒn gi¸o ®· x¸c ®Þnh c¸c mèi quan hÖ r−êng mãng cña mét x· héi n«ng nghiÖp ®ang cét, c¬ b¶n cña x· héi nh− vua - t«i, thÇy b¾t ®Çu chuyÓn sang chÕ ®é phong kiÕn. – trß, cha mÑ - con c¸i, vî - chång, anh Bëi thÕ, nã ®Ò cao n«ng nghiÖp, coi em, bÌ b¹n,... Nh÷ng ¶nh h−ëng cña nã th−êng th−¬ng nghiÖp, kü thuËt, thñ ®Õn c¸c quan hÖ x· héi lµ hÕt søc lín, c«ng nghiÖp vµ vÒ sau c¶ c«ng nghiÖp.
  7. ¶nh h−ëng cña Nho gi¸o… 9 T− t−ëng Êy ë thêi kú cæ ®¹i cã ý nghÜa nãi t− duy Nho gi¸o th× hÇu nh− ch−a ai tÝch cùc, nh−ng khi x· héi b−íc vµo thêi nãi(∗). Tuy nhiªn, nhiÒu ng−êi ®· thõa cËn ®¹i l¹i trë thµnh mét rµo c¶n cho sù nhËn mét thùc tÕ lµ sù “th©m nho” vèn ph¸t triÓn cña th−¬ng nghiÖp, c«ng xuÊt ph¸t tõ Nho gi¸o, ®· tån t¹i c¶ nghiÖp. X· héi n«ng nghiÖp ®−îc Nho ngµn n¨m vµ vÉn cßn tån t¹i cho ®Õn gi¸o cñng cè thªm vÒ ph−¬ng diÖn t− tËn h«m nay. “Th©m nho” lµ mét ®Æc t−ëng vµ thiÕt chÕ t¹o nªn mét thµnh tr× tr−ng rÊt ®Æc thï do Nho gi¸o t¹o ra mµ v÷ng ch·i ng¨n c¶n mäi sù thay ®æi cña ë c¸c lý luËn kh¸c th−êng kh«ng thÊy thñ c«ng nghiÖp vµ th−¬ng nghiÖp khiÕn t¹o ra s¶n phÈm kiÓu nh− vËy. chóng kh«ng thÓ ph¸t triÓn dï nh÷ng Lèi suy nghÜ lÊy thêi ®¹i Nghiªu, mÇm mèng cña chóng ®· n¶y sinh tõ ThuÊn, bª nguyªn xi c¸ch hµnh xö cña tr−íc ®ã vµ do vËy, c¶n trë sù ph¸t triÓn cha «ng, cña qu¸ khø lµm mÉu mùc, ®Ó cña x· héi. ë ViÖt Nam, trong lÞch sö, xö lý nh÷ng vÊn ®Ò ®−¬ng ®¹i, tøc lµ lèi Nho gi¸o th−êng lµ c¨n cø lý luËn cña t− duy quay vÒ qu¸ khø, chø Ýt chó ý nh÷ng ng−êi b¶o thñ vµ nh÷ng chÝnh ®Õn hiÖn t¹i vµ cµng kh«ng h−íng ®Õn s¸ch b¶o thñ vÒ kinh tÕ. t−¬ng lai lµ mét ®Æc tr−ng næi tréi kh¸c. Ngay c¶ ë giai ®o¹n hiÖn nay dÊu Ên Tõ vua ®Õn c¸c nho sÜ lµm quan lín, lµm cña Nho gi¸o trong c¸c quan ®iÓm b¶o qu©n s− m−u l−îc trong triÒu ®×nh khi thñ ®èi víi sù ph¸t triÓn kinh tÕ, v¨n ®−îc hái ý kiÕn vÒ mét vÊn ®Ò nµo ®ã hãa, x· héi kh«ng ph¶i ®· hÕt. Thùc tÕ th−êng lÊy qu¸ khø lµm “khu«n vµng lÞch sö cña NhËt B¶n, Hµn Quèc, Trung th−íc ngäc” cho hiÖn t¹i. ThËm chÝ Quèc, ViÖt Nam ®Òu chøng tá ®iÒu ®ã. ë nh÷ng m¬ −íc, dù tÝnh cho t−¬ng lai, ViÖt Nam vµ Trung Quèc hiÖn nay, ®Þnh h−íng phÊn ®Êu cña hä còng lu«n nhiÒu n¬i, nhiÒu lÜnh vùc, khu vùc kinh h−íng vÒ qu¸ khø nh− mét yÕu tè c¨n tÕ tiÓu n«ng ®· bÞ xãa bá, tÇng líp nho sÜ b¶n, chñ yÕu vµ then chèt. Cã lÏ v× vËy, kh«ng cßn, nh−ng ë chÝnh nh÷ng n¬i ®ã trong xö lý c¸c vÊn ®Ò t− duy nho gi¸o t− t−ëng Nho gi¸o vÒ kinh tÕ vµ nh÷ng th−êng h¹n hÑp, tÇm nh×n ng¾n, h¹n biÕn th¸i cña nã vÉn tiÕp tôc g©y c¶n trë chÕ vÒ nhiÒu ph−¬ng diÖn. Trong ®µo kh«ng Ýt cho ®êi sèng kinh tÕ. Lèi lµm t¹o vµ gi¸o dôc, “b¸c cæ” ®−îc xem lµ ¨n kh«ng tÝnh ®Õn hiÖu qu¶ kinh tÕ, mét tiªu chÝ bËc nhÊt chø kh«ng ph¶i lµ kh«ng dùa trªn nhu cÇu vµ thÞ hiÕu thÞ s¸ng t¹o. tr−êng, lµm v× “danh” chø kh«ng v× “lîi”, §Æc ®iÓm quay l¹i víi qu¸ khø g¾n bÖnh “sÜ” nÆng nÒ trong cuéc sèng vÉn liÒn víi mét ®Æc ®iÓm kh¸c còng kh¸ cßn tån t¹i vµ cã lóc, cã n¬i vÉn gi÷ vÞ ®iÓn h×nh lµ ®ãng cöa vµ khÐp kÝn. Cã thÕ chñ ®¹o. thÓ lµ xuÊt ph¸t tõ chç Nho gi¸o ra ®êi, tån t¹i vµ ph¸t triÓn ë Trung Quèc, n¬i Thø hai, Nho gi¸o gãp phÇn ®¾c lùc t¹o ra vµ duy tr× mét lèi t− duy vµ hµnh ®éng - thÓ hiÖn lèi t− duy ®ã, cã thÓ t¹m (∗) GS. NguyÔn Tµi Th− trong ph¸t biÓu t¹i Héi gäi lµ t− duy Nho gi¸o, kh¸ ®Æc thï, th¶o Nho gi¸o ViÖt Nam vµ v¨n hãa §«ng ¸ t¹i kh¸c biÖt víi c¸c lo¹i h×nh t− duy kh¸c, ViÖn TriÕt häc (6/2009) còng ®· cã nh÷ng nhËn hiÖn nay ®ang cã ¶nh h−ëng kh«ng nhá xÐt rÊt x¸c ®¸ng vÒ phong c¸ch t− duy cña Nho ®Õn t− duy ng−êi ViÖt. Lèi t− duy cña gi¸o ViÖt Nam: h−íng ®Õn c¸i thùc tÕ, c«ng lîi, xa l¸nh c¸i siªu h×nh cao xa; ThÝch ®¬n gi¶n vµ ng−êi s¶n xuÊt nhá hay tiÓu n«ng ®· ng¾n gän; Lèi suy nghÜ chiÕt trung vµ dung hîp; ®−îc nhiÒu ng−êi nãi ®Õn. Nh−ng nÕu Sïng b¸i th¸nh hiÒn, gi¸o ®iÒu m¸y mãc.
  8. 10 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 9.2011 mµ céng ®ång ng−êi H¸n lu«n tù cho Thø ba, mét sè häc gi¶ ®· ®¸nh gi¸ m×nh lµ trung t©m, lµ ®Ønh cao cña cao vai trß cña Nho gi¸o trong viÖc cñng thiªn h¹, c¸c céng ®ång kh¸c ®Òu lµ man cè vµ ph¸t triÓn gia ®×nh. Nho gi¸o ®−îc di, mäi rî, nªn Nho gi¸o còng ®· tiÕp cho lµ t¹o ra khu«n khæ quan hÖ gia thu t− t−ëng Êy, dÇn dÇn t− t−ëng Êy ®×nh vµ tõ ®ã gi÷ v÷ng sù æn ®Þnh cña trë thµnh nguyªn t¾c chØ ®¹o t− duy vµ gia ®×nh vµ x· héi. Tuy nhiªn, ®Êy míi hµnh ®éng cña c¸c nho sÜ vµ x· héi. §Õn chØ lµ mÆt næi cña Nho gi¸o ®èi víi gia cuèi thÕ kû XIX, c¸c n−íc ph−¬ng T©y ®×nh. Cßn mÆt ch×m kh¸c, tr−íc ®©y cã ®· ph¸t triÓn cao h¬n h¼n, nh−ng nhiÒu lóc ®−îc chó ý, nh−ng gÇn ®©y ®· kh«ng nho sÜ vÉn kh«ng chÞu thõa nhËn thùc ®−îc chó ý nhiÒu, ®ã lµ mÆt di h¹i cña tÕ ®au buån lµ c¶ d©n téc ®ang tôt hËu Nho gi¸o víi gia ®×nh. Mét sè häc gi¶ Êy ®Ó häc hái vµ ph¸t triÓn, mµ vÉn xem nhËn ®Þnh r»ng nh÷ng lÒ thãi sinh ho¹t c¸c n−íc ch©u ¢u thuéc lo¹i man di (T©y trong gia ®×nh mµ thêi gian gÇn ®©y di). “NhÊt sÜ” (nh× n«ng) víi Nho gi¸o, ®ang sèng l¹i nh− thê cóng tæ tiªn, chÝnh lµ c¸c nhµ Nho ®· tù cho m×nh lµ ch¨m lo må m¶, x©y nhµ thê tæ tiªn, nhÊt thiªn h¹, kh«ng cÇn giao l−u, häc biªn dÞch vµ ghi chÐp gia ph¶, v.v... lµ hái, quèc gia kh«ng cÇn më cöa ®Ó ph¸t nh÷ng nÕp sinh ho¹t gia ®×nh cã céi triÓn, mµ ph¶i ®ãng cöa ®Ó c¸c t− t−ëng, nguån tõ Nho gi¸o cã t¸c dông cñng cè t− duy, lèi sèng bªn ngoµi kh«ng thÓ c¸c quan hÖ gia ®×nh, dßng hä, tõ ®ã cã th©m nhËp vµo v× tÊt c¶ ®Òu thÊp kÐm thÓ thóc ®Èy c¸c c¸ nh©n vµ tËp thÓ tÝch vµ thua nh÷ng c¸i mµ hä ®· cã. Lèi t− cùc h¬n trong ho¹t ®éng vµ gióp ®ì lÉn duy vµ th¸i ®é hµnh xö Êy dÉn ®Õn h×nh nhau. Theo chóng t«i, cã lÏ ë ®©y cã sù thµnh nªn trong suy nghÜ, trong t©m lý nhÇm lÉn trong c¸ch nh×n nhËn nguån vµ hµnh ®éng cña con ng−êi khi tiÕp xóc gèc c¸c lÒ thãi nãi trªn. Kh«ng h¼n Nho víi c¸i míi lµ thu m×nh l¹i, tù c« lËp vµ gi¸o lµ lý luËn ®· t¹o ra c¸c lÒ thãi nãi t¸ch biÖt, ng¹i hßa nhËp vµ hßa hîp. trªn. ViÖc thê cóng tæ tiªn tõ xa x−a, tr−íc khi cã Nho gi¸o, vèn ®· lµ mét tËp §Æc tÝnh tù ®ãng cöa vµ khÐp kÝn tôc cña c¸c c− d©n n«ng nghiÖp. Kh«ng cña x· héi phong kiÕn ViÖt Nam trong lo¹i bá ®−îc c¸i ®ã, Nho gi¸o chØ cñng cè nhiÒu thÕ kû cã “sù ®ãng gãp tÝch cùc vµ thªm nã trªn ph−¬ng diÖn hiÖn thùc hiÖu qu¶” cña Nho gi¸o c¶ vÒ ph−¬ng cuéc sèng, trong quan hÖ víi «ng bµ, cha diÖn lý luËn lÉn thùc tiÔn. C¸c nho sÜ mÑ, nh÷ng ng−êi cã c«ng sinh thµnh vµ mang t− t−ëng ®ãng cöa, khÐp kÝn ®· gi¸o d−ìng mµ th«i. ViÖc kh«i phôc l¹i tÝch cùc t¹o dùng nªn c¸c thiÕt chÕ, c¬ nh÷ng lÒ thãi Êy, do vËy, kh«ng ph¶i lµ chÕ x· héi lÉn v¨n hãa, t− t−ëng v÷ng trë l¹i víi Nho gi¸o. ch·i ®Ó lo¹i trõ, ng¨n c¶n vµ tiªu diÖt nh÷ng c¸i míi nÕu chóng th©m nhËp Trong nhiÒu giai ®o¹n tr−íc ®©y, ®−îc vµo x· héi ®ã. Cñng cè, t¨ng c−êng chóng ta ®· bá nhiÒu c«ng søc ®Ó ph¸ bá c¸i cò, kh«ng chÊp nhËn c¸i míi, tù nh÷ng xiÒng xÝch Nho gi¸o trãi buéc gia ®ãng khung m×nh trong nh÷ng khu«n ®×nh. Nh−ng cho ®Õn nay, ch−a ai cã thÓ khæ cã s½n do c¸c thÕ hÖ tr−íc t¹o dùng kh¼ng ®Þnh nh÷ng di h¹i cña Nho gi¸o nªn lµ mét trong nh÷ng nÐt ®Æc tr−ng kh«ng cßn ¶nh h−ëng trong ®êi sèng gia cña t− duy Nho gi¸o. Sù “th©m nho” cã ®×nh ®−¬ng ®¹i. Ng−êi phô n÷ ë c¸c v« vµn biÓu hiÖn kh¸c nhau trong c¸ch vïng n«ng th«n, ven biÓn vµ vïng nói nghÜ lÉn lèi sèng vµ hµnh ®éng. vÉn ph¶i chÞu “xiÒng tø ®øc, tam tßng” ë
  9. ¶nh h−ëng cña Nho gi¸o… 11 nh÷ng møc ®é nhiÒu Ýt kh¸c nhau. gi¸o) trong qu¶n lý x· héi. Nh−ng trong NhiÒu tËp tôc vÒ gia ®×nh, dßng hä l¹c thùc tÕ, Nho gi¸o ®· biÕn nh÷ng c¸i hËu ®ang tån t¹i vµ cã nguy c¬ ph¸t ®−îc gäi lµ ®øc, lµ lÔ thµnh nh÷ng triÓn m¹nh,... §iÒu ®¸ng nãi h¬n lµ nguyªn t¾c cai trÞ cã tÝnh ®¼ng cÊp vµ nh÷ng di h¹i trong quan hÖ gia ®×nh, tïy tiÖn. §· lµ quan th× trë thµnh “phô dßng hä l¹i ®−îc mang ra x· héi, sö mÉu”, cã quyÒn hµnh cùc lín. §· lµ vua dông trong c¬ quan, hµnh xö trong c«ng th× trë thµnh con trêi víi quyÒn hµnh së. “Mét ng−êi lµm quan c¶ hä cËy nhê”, tuyÖt ®èi. Trong x· héi cã tÇng líp thø chñ nghÜa dßng téc, hä hµng lµng xãm d©n thÊp kÐm, cã bËc ®¹i tr−îng phu vµ trong ph¹m vi x· ph−êng, quËn huyÖn, kÎ sÜ, cã “qu©n tö” vµ “tiÓu nh©n”. BÒ c¸c cÊp chÝnh quyÒn kh¸c vÉn cßn lµ ngoµi th× vua quan coi d©n nh− con, mét søc m¹nh t¹o ra nhiÒu hÖ qu¶ nh−ng trong thùc tÕ th× tr¸i ng−îc hoµn kh«ng mong muèn ®èi víi sù ph¸t triÓn toµn. Nh×n l¹i toµn bé lÞch sö cã thÓ kinh tÕ, v¨n hãa vµ x· héi nãi chung. thÊy, Nho gi¸o khuyÕn khÝch viÖc “hµnh Nh÷ng lý gi¶i vÒ nguyªn nh©n thÇn xö” trong qu¶n lý x· héi theo lîi Ých cña kú cña kinh tÕ NhËt B¶n trong nh÷ng tËp ®oµn cai trÞ h¬n lµ theo ®øc trÞ vµ thËp kû cuèi cña thÕ kû XX n»m trong cµng kh«ng theo ph¸p trÞ. ViÖc cai trÞ vµ viÖc sö dông c¸c gi¸ trÞ Nho gi¸o vÒ gia qu¶n lý x· héi cña Nho gi¸o g¾n liÒn víi ®×nh, theo chóng t«i, cã lÏ chØ ®óng ë tam c−¬ng, ngò th−êng, tam tßng, tø mét møc ®é h¹n hÑp, sau ®ã ®−îc thæi ®øc, chÝnh danh, v.v... ®· nhiÒu tr¨m phång lªn v× nh÷ng ®éng c¬ kh¸c mµ n¨m thÊm vµo hÖ thèng gi¸o dôc, hÖ th«i. NÕu c¸c gi¸ trÞ Nho gi¸o trong gia thèng quyÒn lùc x· héi, ngµy nay vÉn ®×nh cã vai trß to lín th× t¹i sao nh÷ng cßn nh÷ng tµn d− tiÕp tôc thÓ hiÖn thêi kú tr−íc ®ã vµ ë nh÷ng n¬i Nho trong ®êi sèng x· héi, t¹o nªn nh÷ng gi¸o cã ¶nh h−ëng lín nh− Trung Quèc, v−íng m¾c, c¶n trë sù ph¸t triÓn x· héi. ViÖt Nam, Hµn Quèc,... l¹i kh«ng thÊy HÖ thèng chÝnh quyÒn dùa trªn t− t−ëng hiÖu qu¶ nh− vËy. Vµ còng t−¬ng tù Nho gi¸o trong thùc tÕ hÕt søc dÞ øng nh− ®· nãi ë trªn nÕu ®óng nh− nh÷ng víi nh÷ng biÕn ®æi néi t¹i vµ víi nh÷ng luËn gi¶i vÒ sù ph¸t triÓn cña NhËt B¶n ¶nh h−ëng ngo¹i lai, c¶n trë viÖc tiÕp th× t¹i sao t¹i chÝnh n¬i Nho gi¸o ®· n¶y thu c¸i míi vµ thóc ®Èy sù ph¸t triÓn sinh vµ tån t¹i h¬n hai ngµn n¨m th× cña chÝnh hÖ thèng, v.v... Nh÷ng biÕn nh÷ng gi¸ trÞ Êy l¹i kh«ng ph¸t huy t¸c th¸i cña lèi cai trÞ, qu¶n lý x· héi mét dông ®−îc nh− ë NhËt B¶n? Cã lÏ cã c¸ch tïy tiÖn, chuyªn quyÒn, chñ quan, nh÷ng nguyªn nh©n kh¸c c¨n b¶n h¬n kh«ng d©n chñ, thiÕu tÝnh nh©n nghÜa quyÕt ®Þnh sù ph¸t triÓn thÇn kú cña trong thùc tÕ lµ rÊt ®a d¹ng, nhiÒu khi NhËt B¶n chø kh«ng ph¶i c¸c gi¸ trÞ khã nh×n râ. Nho gi¸o trong gia ®×nh. NÕu ViÖt Nam Thø n¨m, trong viÖc gi¸o dôc vµ ®µo ®−a vËn dông nh÷ng c¸i ®ã ch¾c ch¾n t¹o con ng−êi Nho gi¸o coi träng kinh còng kh«ng thÓ cã ®−îc thµnh c«ng nh− sö. Nh−ng kinh sö ®−îc tu©n thñ mét mong ®îi. c¸ch m¸y mãc, siªu h×nh, träng v¨n Thø t−, trong qu¶n lý x· héi, Nho ch−¬ng, khinh rÎ kü thuËt. Nho gi¸o h¹n gi¸o vÉn ®Ó l¹i nh÷ng di h¹i nÆng nÒ vµ chÕ søc s¸ng t¹o c¸i míi. Tu th©n cña cã quy m« réng lín. Nho gi¸o nhÊn Nho gi¸o nÆng vÒ tu ®¹o ®øc, nhÑ vÒ häc m¹nh ®øc trÞ (nh©n nghÜa), lÔ trÞ (lÔ thuËt kü nghÖ, thiªn vÒ häc ®Ó lµm quan
  10. 12 Th«ng tin Khoa häc x· héi, sè 9.2011 chø kh«ng ®Ó lao ®éng s¸ng t¹o, häc ®Ó cña Nho gi¸o trong x· héi ®−¬ng ®¹i lµm thÇy h¬n lµ ®Ó lµm thî. ChÕ ®é khoa kh«ng chØ do vai trß tÝch cùc hay h¹n cö cña Nho gi¸o nÆng vÒ thi cö, thuéc chÕ cña nã quyÕt ®Þnh, mµ cßn do ®êi lßng ®iÓn tÝch h¬n lµ tri thøc khoa häc vÒ sèng x· héi hiÖn ®¹i quy ®Þnh. ViÖc sö tù nhiªn, x· héi, v.v... Nh÷ng di h¹i cña dông, kÕ thõa, ph¸t huy vai trß cña Nho Nho gi¸o trong gi¸o dôc vµ ®µo t¹o ®ang gi¸o còng nh− h¹n chÕ nh÷ng t¸c h¹i cña g©y ¶nh h−ëng lín ®Õn viÖc gi¸o dôc vµ nã, do vËy, còng ph¶i c¨n cø trªn nhu cÇu ®µo t¹o hiÖn nay cña ViÖt Nam. vµ xu h−íng ph¸t triÓn cña x· héi hiÖn Nho gi¸o vÉn cßn nhiÒu ¶nh h−ëng ®¹i chø kh«ng thÓ chØ nh×n vµo Nho gi¸o hay dùa trªn mong muèn cña mét sè trong x· héi ViÖt Nam ®−¬ng ®¹i. NhiÒu ng−êi ®ang muèn kh«i phôc nh÷ng t− “Nho sÜ hiÖn ®¹i” ®ang mong muèn lµm sèng l¹i “tinh thÇn” Nho gi¸o trong c¸c t−ëng Nho gi¸o. Nh−ng nÕu trong nghiªn cøu Nho gi¸o kh«ng ®Æt vÊn ®Ò thêi kú lÞch sö tr−íc ®©y cña nã. nghiªm tóc, râ rµng c¶ vÒ ph−¬ng diÖn tÝch cùc lÉn tiªu cùc th× dÔ x¶y ra xu h−íng phôc håi nh÷ng yÕu tè tiªu cùc Tµi liÖu tham kh¶o cho sù ph¸t triÓn x· héi hiÖn ®¹i. §iÒu quan träng lµ khi x· héi ViÖt Nam ®ang 1. NguyÔn §¨ng Thôc. LÞch sö t− cÇn cã nh÷ng t− t−ëng c¶i c¸ch, cÇn tiÕp t−ëng ViÖt Nam. H.: Tõ ®iÓn B¸ch tôc ®æi míi t− duy ®Ó ®Èy nhanh c«ng khoa, 2006. nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa th× Nho gi¸o 2. TrÇn V¨n GiÇu. LÞch sö t− t−ëng kh«ng thÓ cã kh¶ n¨ng ®¸p øng ®−îc ViÖt Nam. H.: ChÝnh trÞ Quèc gia, nh÷ng ®ßi hái míi Êy trªn hÇu hÕt c¸c t.1,1996, t.2, 1997. ph−¬ng diÖn. X· héi ViÖt Nam trong c¸c thÕ kû tr−íc ®©y, ®Æc biÖt lµ thÕ kû XX, 3. TrÇn Träng Kim. Nho gi¸o. Tp. Hå khi tiÕp nhËn c¸c luång t− t−ëng míi, ChÝ Minh: Tp. Hå ChÝ Minh, 1992. phong c¸ch t− duy míi, th«ng th−êng 4. NguyÔn Tµi Th− (chñ biªn). LÞch sö ®Òu ph¶i tr¶i qua mét giai ®o¹n “chiÕn t− t−ëng ViÖt Nam. H.: Khoa häc x· ®Êu” víi Nho gi¸o vµ thËm chÝ nh÷ng t− héi, tËp I, 1993. t−ëng Êy, t− duy míi Êy cã lóc, cã n¬i buéc ph¶i Nho gi¸o hãa míi ®i s©u ®−îc 5. Lª Sü Th¾ng (chñ biªn). LÞch sö t− vµo ®êi sèng x· héi vµ ph¸t huy t¸c t−ëng ViÖt Nam. H.: Khoa häc x· dông cña chóng. D−êng nh− giai ®o¹n héi, tËp II, 1997. hiÖn nay t×nh c¶nh t−¬ng tù còng ®ang 6. NhiÒu t¸c gi¶. LÞch sö v¨n häc ViÖt diÔn ra, mÆc dï nh÷ng t− t−ëng míi, Nam. H.: Khoa häc x· héi, 1980. phong c¸ch (t− duy, sèng, hµnh ®éng…) 7. NguyÔn HiÕn Lª. Khæng tö. H.: V¨n míi kh«ng chØ buéc ph¶i “chiÕn ®Êu” víi ho¸ th«ng tin, 1996. mçi m×nh Nho gi¸o lµ duy nhÊt. 8. NguyÔn Hïng HËu. §¹i c−¬ng TriÕt Nh÷ng nÐt tãm l−îc trªn ®©y vÒ c¶ häc ViÖt Nam. HuÕ: ThuËn Hãa, vai trß tÝch cùc lÉn h¹n chÕ cña Nho 2005. gi¸o ch−a ph¶i lµ tÊt c¶ nh÷ng g× mµ Nho gi¸o trong lÞch sö vµ di s¶n Nho 9. Quúnh C−, §ç §øc Hïng. C¸c triÒu gi¸o hiÖn nay in dÊu Ên cña m×nh vµo ®¹i ViÖt Nam (In lÇn thø VI). H.: con ng−êi vµ x· héi ViÖt Nam. Sè phËn Thanh niªn, 2001.

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản