- 1 -
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
---------------------------------
TRẦN THỊ HUYỀN
ẢNH HƯỞNG CỦA ĐẠO PHẬT TỚI CÁC
GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC
CON NGƯỜI VIỆT NAM HIỆN NAY
Chuyên ngành: Chủ nghĩa xã hội khoa học
Mã số : 60 22 85
LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. TRẦN NGUYÊN VIỆT
Hà Nội - 2010
- 3 -
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ..................................................................................................... - 1 -
NỘI DUNG ................................................................................................ - 10 -
Chƣơng 1: HOÀN CẢNH RA ĐỜI CỦA PHẬT GIÁO VÀ NHỮNG NỘI
DUNG TƢ TƢỞNG CƠ BẢN CỦA NÓ ................................................ - 10 -
1.1. Hoàn cảnh ra đời và ngƣời sáng lập ra Phật giáo ............................ - 10 -
1.1.1. Hoàn cảnh ra đời của Phật giáo .............................................. - 10 -
1.1.2. Người sáng lập Phật giáo ........................................................ - 12 -
1.2. Những nội dung tƣ tƣởng cơ bản của triết học Phật giáo .............. - 14 -
1.2.1. Vài nét khái quát về thế giới quan Phật giáo ........................... - 14 -
1.2.2. Quan niệm về nhân sinh quan và đạo đức Phật giáo .............. - 17 -
Chƣơng 2: ẢNH HƢỞNG CỦA NHÂN SINH QUAN PHẬT GIÁO TỚI
CÁC GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC CON NGƢỜI VIỆT NAM HIỆN NAY ... - 36 -
2.1. Khái niệm giá trị đạo đức và giá trị đạo đức của ngƣời Việt Nam- 36 -
2.1.1. Khái niệm giá trị đạo đức ........................................................ - 36 -
2.1.2. Giá trị đạo đức của người Việt Nam ........................................ - 38 -
2.2. Vài nét khái quát về ảnh hƣởng của Phật giáo tới đạo đức con ngƣời
Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử ............................................................... - 40 -
2.3. Ảnh hƣởng của đạo đức Phật giáo tới đạo đức con ngƣời Việt Nam
hiện nay .......................................................................................................... - 54 -
2.3.1. Vai trò của đạo đức Phật giáo trong việc bảo tồn và phát triển đạo
đức của người Việt Nam ..................................................................... - 54 -
2.3.2. Vai trò của đạo đức Phật giáo trong việc điều chỉnh hành vi của
con người Việt Nam dưới tác động của nền kinh tế thị trường ......... - 62 -
2.3.3. Đạo đức Phật giáo với vấn đề xây dựng đạo đức mới cho con
người Việt Nam hiện nay .................................................................... - 77 -
KẾT LUẬN ............................................................................................... - 93 -
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................ - 98 -
- 1 -
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Đạo Phật truyền bá vào nước ta khoảng đầu công nguyên và đã trở
thành một trong những tôn giáo lớn, có sức sống lâu dài và ảnh hưởng sâu sắc
đến đời sống tinh thần con người Việt Nam trong lịch sử cũng như hiện tại,
đồng thời trở thành một trong những bộ phận cấu thành quan trọng của nền
văn hoá dân tộc.
Một thực tế cho thấy, sự hội nhập quốc tế và phát triển nền kinh tế thị
trường đang mang lại cho đất nước ta nhiều cơ hội thuận lợi. Song bên cạnh
đó cũng có không ít thách thức, đặc biệt là lĩnh vực đời sống tinh thần của xã
hội. Nền kinh tế thị trường mặc dù theo định hướng xã hội chủ nghĩa, song
vẫn có những yếu tố tiêu cực mà ảnh hưởng của chúng không tốt, thậm chí ở
một số hoàn cảnh nhất định, đã làm thay đổi các giá trị đạo đức truyền thống
dân tộc vốn được hình thành hàng thế kỷ.
Mặt khác, trong bối cảnh toàn cầu hoá hiện nay, nền đạo đức mới mà
chúng ta đang xây dựng cần phải hướng tới một hệ thống giá trị tinh thần mà
ở đó, cái truyền thống và cái hiện đại phải được kết hợp với nhau một cách
chặt chẽ để nền văn hoá dân tộc nói chung và các giá trị đạo đức truyền thống
nói riêng tham gia vào sự hoà nhập với các giá trị phổ biến toàn nhân loại mà
không bị hoà tan, điều mà Đảng ta kêu gọi là không làm mất đi bản sắc văn
hoá tốt đẹp của dân tộc.
Chính vì vậy, việc phát huy cái đúng, cái tốt, cái đẹp (chân, thiện, mĩ),
tiếp thu các giá trị tiến bộ và phổ biến toàn nhân loại trong quan hệ giữa con
người với con người, con người với tự nhiên, đồng thời phê phán những thói
hư tật xấu, lên án cái ác, chính là chuẩn mực các giá trị đạo đức của con người
Việt Nam hiện nay.
- 2 -
Đạo Phật với quan niệm nhân sinh độc đáo của nó đã trở thành một bộ
phận không thể thiếu của nền văn hoá dân tộc và trong điều kiện hiện nay. Sự
tác động không nhỏ của nó theo cả hai chiều hướng tích cực và tiêu cực tới
đời sống xã hội đang trở thành mối quan tâm của các học giả trong và ngoài
giáo hội Phật giáo Việt Nam.
Mặt khác, việc nghiên cứu, kế thừa những giá trị tích cực và khắc phục
những mặt tiêu cực, hạn chế trong nội dung tư tưởng triết học của Phật giáo
nói chung và nhân sinh quan, đạo đức Phật giáo nói riêng để lành mạnh hoá
các quan hệ xã hội là nhiệm vụ quan trọng của khoa học xã hội nước ta hiện
nay. Hơn nữa, đúng như Ph.Ăngghen từng viết rằng: “Tư duy lý luận chỉ là
một đặc tính bẩm sinh dưới dạng năng lực của người ta mà thôi. Năng lực ấy
cần phải được phát triển hoàn thiện và muốn hoàn thiện nó thì cho tới nay,
không có một cách nào khác hơn là nghiên cứu toàn bộ triết học thời trước”
[17, tr.487]1.
Xuất phát từ lập trường Mácxít và sự cần thiết phải nghiên cứu vai trò,
ảnh hưởng của đạo Phật tới nhân cách, đạo đức, lối sống... con người Việt
Nam hiện nay, chúng tôi chọn đề tài “Ảnh hưởng của đạo Phật tới các giá trị
đạo đức con người Việt Nam hiện nay” với kỳ vọng góp phần nhỏ bé của
mình vào việc nghiên cứu chuyên sâu về Phật giáo ở nước ta.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Cho đến nay đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về đạo Phật và vai
trò của nó ở nước ta. Ngoài những công trình do chính các tín đồ Phật giáo từ
các tổ chức Phật học và cá nhân, còn có các công trình khoa học của các học
giả ngoài Phật giáo. Các công trình đó đã đề cập đến nhiều lĩnh vực khác
1 - Từ đây trở đi, số đầu tiên trong móc chỉ thứ tự tài liệu tham khảo trong Danh mục các tài liệu tham khảo
của luận văn, số thứ hai chỉ trang tài liệu.
- 3 -
nhau của Phật giáo, cũng như ảnh hưởng của Phật giáo tới lối sống của con
người Việt Nam trong lịch sử và hiện tại.
Về vấn đề nhân sinh quan Phật giáo, đạo đức Phật giáo đã có rất
nhiều tác giả nghiên cứu, cụ thể như:
Thích Tâm Thiện với cuốn Tìm hiểu nhân sinh quan Phật giáo [Nxb
TP HCM PL 2538 - DL1994], trong đó tác giả lấy Duyên sinh - vô ngã làm
đối tượng để nghiên cứu. Đó chính là vấn đề mấu chốt, cốt lõi, thể hiện tinh
hoa của Phật giáo. Tác giả đã cho người đọc thấy được vị trí và giá trị của
Phật giáo với những nguyên lý nền tảng của nó.
Lưu Vô Tâm với cuốn Phật học khái lược [Phân viện nghiên cứu Phật
học Việt Nam, Nxb Tôn giáo, Hà Nội, 2002], một cuốn sách giới thiệu cho
người đọc thấy được những nét cơ bản nhất về nguồn gốc, kết cấu, nội dung
cơ bản của đạo Phật, trong đó các học thuyết Tứ diệu đế, nhân quả, luân hồi,
vô ngã…chứa đựng giá trị đạo đức Phật giáo sâu sắc.
Cuốn sách Cây giác ngộ của TS. Peter Della Santina, do Thích Tâm
Quang dịch ra tiếng Việt [Nxb Tổng hợp TP HCM, PL: 2546 - DL: 2002].
Tác giả đã trình bày một cách có hệ thống các vấn đề của cuốn sách như: Phật
giáo - một nhãn quan hiện đại, bối cảnh trước khi có Phật giáo, cuộc đời Đức
Phật, bốn chân lý cao quý của nhà Phật, giới, nghiệp, tái sinh, năm khối tập
hợp ngũ uẩn. Có thể nói, Cây giác ngộ là một bức tranh minh hoạ tổng thể
giáo lý Phật giáo.
Cuốn Tâm và Ta của Thích Trí Siêu [Nxb Phương Đông, Hà Nội, 2005]
là cuốn sách đã góp phần bổ túc rất nhiều kiến thức về giáo lý Vô ngã, trong
đó tác giả đã giải thích rõ Tâm là gì? Ta là gì? Vì sao mỗi người sinh ra trên
cõi đời này chỉ là Vô ngã?