Bài giảng bảo tồn đa dạng sinh học part 1

Chia sẻ: Sadfaf Asfsggs | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:12

0
118
lượt xem
47
download

Bài giảng bảo tồn đa dạng sinh học part 1

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Sau hội thảo lần 2 của Chương trình Hỗ trợ Lâm nghiệp xã hội (Social forestry Support Programme, viết tắc lμ SFSP) về phát triển chương trình có sự tham gia (PCD) được tổ chức tại Hμ Nội trong năm 2000, trên cơ sở kết quả phát triển chương trình 4 môn học chính liên quan đến Lâm nghiệp xã hội, một số trường Đại học trong số 7 đối tác của SFSP đã đề xuất vμ lập kế hoạch cho việc tiếp tục phát triển chương trình đối với một số môn học mới, trong đó có môn học Bảo tồn đa dạng sinh...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Bài giảng bảo tồn đa dạng sinh học part 1

  1. Ch−¬ng tr×nh Hç trî L©m nghiÖp x· héi Bμi gi¶ng b¶o tån ®a d¹ng sinh häc Hμ Néi, 2002 1
  2. Ch−¬ng tr×nh Hç trî L©m nghiÖp x· héi Bμi gi¶ng b¶o tån ®a d¹ng sinh häc Biªn tËp: Cao ThÞ Lý, TrÇn M¹nh §¹t Nhãm t¸c gi¶: Cao ThÞ Lý, NguyÔn ThÞ Mõng - §¹i Häc T©y Nguyªn TrÇn M¹nh §¹t, §inh ThÞ H−¬ng Duyªn - §¹i häc N«ng L©m HuÕ §ç Quang Huy, Ph¹m Quang Vinh - §¹i Häc L©m nghiÖp ViÖt Nam La Quang §é - §¹i Häc N«ng L©m Th¸i Nguyªn Hμ Néi, 2002 Môc lôc 2
  3. Lêi nãi ®Çu 4 Lý do, môc ®Ých vμ vÞ trÝ m«n häc B¶o tån §DSH 6 Danh s¸ch c¸c tõ viÕt t¾t 7 Ch−¬ng 1: Tæng quan vÒ ®a d¹ng sinh häc ..........................................................1 Bμi 1: Mét sè kh¸i niÖm........................................................................................... 2 1 Kh¸i niÖm ®a d¹ng sinh häc ................................................................................2 2 Mét sè vïng giμu tÝnh ®a d¹ng sinh häc trªn thÕ giíi...........................................6 Bμi 2: Gi¸ trÞ cña ®a d¹ng sinh häc......................................................................... 8 1 §Þnh gi¸ gi¸ trÞ cña ®a d¹ng sinh häc .................................................................. 8 2 Gi¸ trÞ cña ®a d¹ng sinh häc.................................................................................8 Bμi 3: Suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc.........................................................................12 1 Kh¸i niÖm suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc................................................................12 2 Nguyªn nh©n g©y suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc....................................................14 3 Thang bËc ph©n h¹ng møc ®e do¹ cña IUCN, 1994 .........................................15 Ch−¬ng 2: B¶o tån ®a d¹ng sinh häc....................................................................21 Bμi 4: Nguyªn lý cña b¶o tån ®a d¹ng sinh häc...................................................22 1 B¶o tån ®a d¹ng sinh häc...................................................................................22 2 C¸c c¬ së cña b¶o tån ®a d¹ng sinh häc.......................................................... 23 3 C¸c nguyªn t¾c c¬ b¶n cña b¶o tån ®a d¹ng sinh häc...................................... 23 Bμi 5: C¸c ph−¬ng thøc b¶o tån ®a d¹ng sinh häc............................................. 26 1 C¸c ph−¬ng thøc b¶o tån chÝnh......................................................................... 26 2 LuËt ph¸p liªn quan ®Õn b¶o tån ®a d¹ng sinh häc........................................... 29 Bμi 6: Tæ chøc qu¶n lý b¶o tån ®a d¹ng sinh häc............................................... 33 1 Tæ chøc qu¶n lý ®a d¹ng sinh häc t¹i c¸c khu b¶o tån...................................... 33 2 C¸c ho¹t ®éng phèi hîp, hç trî trong b¶o tån ®a d¹ng sinh häc....................... 39 Ch−¬ng 3: §a d¹ng sinh häc vμ b¶o tån ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam......... 43 Bμi 7: Giíi thiÖu ®a d¹ng sinh häc ë viÖt nam.................................................... 44 1 Cë së t¹o nªn ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam..................................................... 44 2 Møc ®é ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam.................................................................45 3 TÝnh ®a d¹ng trong c¸c vïng ®Þa lý sinh vËt ViÖt Nam....................................... 53 Bμi 8: Suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc ë viÖt nam......................................................58 1 Thùc tr¹ng suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam............................................58 2 Nguyªn nh©n g©y suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam.................................61 Bμi 9: B¶o tån ®a d¹ng sinh häc ë ViÖt Nam........................................................ 66 1 LuËt ph¸p ViÖt Nam liªn quan ®Õn b¶o tån ®a d¹ng sinh häc........................... 66 2 Ho¹t ®éng b¶o tån ®a d¹ng sinh häc................................................................. 68 3 §Þnh h−íng trong ho¹t ®éng b¶o tån ®a d¹ng sinh häc..................................... 72 Ch−¬ng 4: Gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ ®a d¹ng sinh häc............................................ 76 Bμi 10: LËp kÕ ho¹ch ®iÒu tra, gi¸m s¸t ®a d¹ng sinh häc................................ 77 1 Sù cÇn thiÕt cña gi¸m s¸t, ®¸nh gi¸ ®a d¹ng sinh häc...................................... 77 2 Ph©n tÝch x¸c ®Þnh nhu cÇu gi¸m s¸t ®¸nh gi¸ ®a d¹ng sinh häc...................... 77 3 LËp kÕ ho¹ch gi¸m s¸t, ®¸nh gi¸ ®a d¹ng sinh häc...........................................81 Bμi 11. Ph−¬ng ph¸p gi¸m s¸t, ®¸nh gi¸ ®a d¹ng sinh häc.............................. 85 1 §iÒu tra gi¸m s¸t ®a d¹ng loμi ®éng vËt.............................................................85 2 §iÒu tra, gi¸m s¸t ®¸nh gi¸ ®a d¹ng loμi thùc vËt............................................. 95 3 Gi¸m s¸t t¸c ®éng cña con ng−êi ®Õn khu b¶o tån..........................................103 Tμi liÖu tham kh¶o.................................................................................................106 Khung ch−¬ng tr×nh tæng quan toμn ch−¬ng..................................................... 110 3
  4. Lêi nãi ®Çu Sau héi th¶o lÇn 2 cña Ch−¬ng tr×nh Hç trî L©m nghiÖp x· héi (Social forestry Support Programme, viÕt t¾c lμ SFSP) vÒ ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh cã sù tham gia (PCD) ®−îc tæ chøc t¹i Hμ Néi trong n¨m 2000, trªn c¬ së kÕt qu¶ ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh 4 m«n häc chÝnh liªn quan ®Õn L©m nghiÖp x· héi, mét sè tr−êng §¹i häc trong sè 7 ®èi t¸c cña SFSP ®· ®Ò xuÊt vμ lËp kÕ ho¹ch cho viÖc tiÕp tôc ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh ®èi víi mét sè m«n häc míi, trong ®ã cã m«n häc B¶o tån ®a d¹ng sinh häc. Tham gia ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh m«n häc nμy lμ nhãm gi¸o viªn chuyªn ngμnh L©m nghiÖp cña 4 tr−êng §¹i häc trong c¶ nuíc: L©m nghiÖp ViÖt Nam, N«ng l©m Th¸i Nguyªn, N«ng l©m HuÕ vμ §¹i häc T©y Nguyªn. Trªn thùc tÕ, m«n häc nμy hiÖn chØ cã Tr−êng §¹i häc L©m nghiÖp ViÖt Nam (Xu©n Mai, Hμ T©y) tù biªn so¹n vμ gi¶ng d¹y cho sinh viªn chuyªn ngμnh Qu¶n lý b¶o vÖ tμi nguyªn rõng. Trong khi ®ã c¸c tr−êng §¹i häc N«ng l©m kh¸c vÉn ch−a ®−a m«n häc nμy vμo ch−¬ng tr×nh ®μo t¹o chÝnh khãa, hoÆc nÕu cã th× ë d¹ng giíi thiÖu kÕt hîp víi mét sè m«n häc liªn quan hoÆc c¸c chuyªn ®Ò. §iÒu ®ã ph¶n ¸nh mét thùc tÕ lμ nh÷ng kiÕn thøc, kü n¨ng còng nh− th¸i ®é cÇn thiÕt vÒ b¶o tån ®a d¹ng sinh häc ch−a ®−îc trang bÞ mét c¸ch ®Çy ®ñ vμ cã hÖ thèng trong ch−¬ng tr×nh ®μo t¹o kü s− l©m nghiÖp cña tÊt c¶ c¸c tr−êng §¹i häc n«ng l©m trong c¶ n−íc. MÆc kh¸c qua kÕt qu¶ ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o ë mét sè ®Þa ph−¬ng cho thÊy hiÖn nay nhiÒu tæ chøc, c¸ nh©n còng cã nhu cÇu ®μo t¹o vÒ §a d¹ng sinh häc (§DSH). TËp bμi gi¶ng nμy lμ kÕt qu¶ hîp t¸c vμ lμm viÖc tËp thÓ cña nhãm gi¸o viªn ë 4 tr−êng §¹i häc, trªn c¬ së kÕ thõa nhòng kÕt qu¶ hiÖn cã cña mét sè tr−êng, tham kh¶o nhiÒu tμi liÖu cã liªn quan kÕt hîp víi nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu tõ thùc tÕ, víi tinh thÇn häc hái vμ cïng chia sÎ kinh nghiÖm trong qu¸ tr×nh tham gia PCD tõ viÖc thiÕt lËp khung ch−¬ng tr×nh cho ®Õn viÖc s¾p xÕp néi dung cña c¸c ch−¬ng mét c¸ch hîp lý. §a d¹ng sinh häc lμ mét vÊn ®Ò lín trong nghiªn cøu còng nh− ®μo t¹o, do vËy lμm thÕ nμo ®Ó cô thÓ hãa kiÕn thøc nμy trong ch−¬ng tr×nh ®μo t¹o kü s− l©m nghiÖp còng lμ mét vÊn ®Ò ®−îc nhãm gi¸o viªn biªn so¹n quan t©m, th¶o luËn vμ c©n nh¾c trong qu¸ tr×nh biªn so¹n c¸c ch−¬ng. Cuèi cïng, néi dung bμi gi¶ng cña m«n häc còng ®· ®−îc nhãm biªn so¹n thèng nhÊt gåm 4 ch−¬ng. ViÖc s¾p xÕp thø tù cña c¸c ch−¬ng bμi gi¶ng ®i tõ kh¸i qu¸t ®Õn c¸c vÊn ®Ò cô thÓ vÒ ®a d¹ng sinh häc. Víi bè côc bμi gi¶ng nμy, nhãm gi¸o viªn biªn so¹n hy väng r»ng khi ®−a vμo gi¶ng d¹y, sinh viªn sÏ tiÕp cËn víi vÊn ®Ò mét c¸ch logic, trªn c¬ së n¾m b¾t ®−îc c¸c kh¸i niÖm, ®Æc ®iÓm còng nh− thùc tr¹ng chung cña §DSH trªn thÕ giíi, x¸c ®Þnh ®−îc c¸c nguyªn nh©n g©y suy tho¸i, c¸c nguyªn lý cña b¶o tån §DSH nh»m lùa chän ®−îc c¸c ph−¬ng thøc b¶o tån hîp lý còng nh− x¸c ®Þnh vμ vËn dông ®−îc c¸c néi dung vμ ph−¬ng ph¸p tæ chøc qu¶n lý b¶o tån hiÖu qu¶. TiÕp theo lμ nh÷ng kiÕn thøc liªn quan trùc tiÕp ®Õn ®Æc ®iÓm §DSH vμ ho¹t ®éng b¶o tån §DSH ë ViÖt Nam. Mét vÊn ®Ò cô thÓ h¬n lμ x¸c ®Þnh nhu cÇu, môc tiªu vμ lËp kÕ ho¹ch gi¸m s¸t ®¸nh gi¸ §DSH trong c¸c khu b¶o tån. Néi dung cô thÓ nμy g¾n liÒn víi phÇn thùc tËp trªn hiÖn tr−êng nh»m t¹o c¬ héi cho sinh viªn kh¶ n¨ng ph©n tÝch, vËn dông phèi hîp víi mét sè m«n häc cã liªn quan vμ tham gia vμo trong tiÕn tr×nh lËp kÕ ho¹ch vμ thùc thi mét phÇn kÕ ho¹ch trong tiÕn tr×nh gi¸m s¸t, ®¸nh gi¸ §DSH trªn thùc tÕ. §ång thêi víi viÖc biªn so¹n bμi gi¶ng nμy, viÖc lùa chän ph−¬ng ph¸p, kü thuËt gi¶ng d¹y lÊy häc viªn lμm trung t©m còng ®· ®−îc nhãm gi¸o viªn biªn so¹n lång ghÐp vμ vËn dông. ChÝnh v× thÕ, nhãm biªn so¹n còng ®· x¸c ®Þnh viÖc hßan tÊt vμ bæ sung vËt liÖu gi¶ng d¹y cho bμi gi¶ng m«n häc lμ viÖc lμm cÇn thiÕt vμ th−êng xuyªn trong suèt qu¸ tr×nh gi¶ng d¹y m«n häc nμy. 4
  5. Tham gia ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh m«n häc nμy, chóng t«i xin c¸m ¬n «ng Pierre- Yves Suter, cè vÊn tr−ëng SFSP ®· t¹o ®iÒu kiÖn vμ quan t©m ®Õn ho¹t ®éng chung nμy, c¸c cè vÊn kü thuËt vμ t− vÊn ®μo t¹o ®· hç trî vμ cung cÊp cho chóng t«i vÒ ph−¬ng ph¸p còng nh− nhiÒu ý kiÕn quý b¸u trong suèt tiÕn tr×nh. Chóng t«i còng xin ch©n thμnh c¸m ¬n ®¬n vÞ hç trî (SU), ®Æc biÖt lμ c¸c trî lý kü thuËt phô tr¸ch phÇn ®μo t¹o, cô thÓ lμ c« Hμ TuyÕt Nhung ®· th−êng xuyªn theo dâi vμ thóc ®Èy viÖc thùc hiÖn kÕ häach ph¸t triÓn m«n häc trong suèt tiÕn tr×nh. Chóng t«i thμnh thËt c¸m ¬n TS. §Æng Huy Huúnh, TS. NguyÔn Hoμng NghÜa, ThÇy gi¸o tiÕng Anh: Mathew Parr ®· gãp ý ph¶n håi cho b¶n th¶o ®Çu tiªn Víi sù hîp t¸c vμ næ lùc trong vßng h¬n 1 n¨m, tËp thÓ nhãm gi¸o viªn tham gia ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh m«n häc B¶o tån ®a d¹ng sinh häc ®· cè g¾ng th¶o luËn, gãp ý vμ tËp trung biªn so¹n bμi gi¶ng tõng ch−¬ng theo khung ch−¬ng tr×nh ®· thèng nhÊt chung. Tuy nhiªn nhãm biªn so¹n còng x¸c ®Þnh r»ng nh÷ng thiÕu sãt trong bμi gi¶ng nμy lμ mét ®iÒu kh«ng thÓ tr¸nh khái. Do vËy, chóng t«i hy väng sÏ nhËn ®−îc nhiÒu ý kiÕn gãp ý ch©n thμnh cho viÖc cËp nhËt vμ t¸i b¶n ®èi víi tËp bμi gi¶ng nμy. Chóng t«i xin ch©n thμnh c¸m ¬n. Hμ Néi, th¸ng 10 n¨m 2002 Nhãm biªn tËp bμi gi¶ng 5
  6. Lý do, môc ®Ých vμ vÞ trÝ m«n häc B¶o tån §DSH Lý do ph¸t triÓn m«n häc B¶o tån ®a d¹ng sinh häc • §DSH cã vai trß quan träng trong cuéc sèng con ng−êi • §DSH ®· vμ ®ang suy tho¸i nghiªm träng. • B¶o tån §DSH lμ mét néi dung c¬ b¶n trong ph¸t triÓn bÒn v÷ng cña mäi quèc gia. • ViÖt Nam ®· cã chiÕn l−îc b¶o tån §DSH. • KiÕn thøc, kü n¨ng vμ th¸i ®é vÒ b¶o tån §DSH ch−a ®−îc trang bÞ mét c¸ch ®Çy ®ñ vμ cã hÖ thèng trong ch−¬ng tr×nh ®μo t¹o kü s− l©m nghiÖp cña c¸c ®èi t¸c cña SFSP. • NhiÒu tæ chøc, c¸ nh©n cã nhu cÇu ®μo t¹o vÒ §DSH. VÞ trÝ m«n häc : • M«n häc liªn quan chÆt chÏ víi c¸c m«n häc c¬ së chuyªn ngμnh : Thùc vËt rõng, §éng vËt rõng, Sinh th¸i häc, Di truyÒn, Gièng c©y rõng, C«n trïng, BÖnh c©y, L©m sinh häc ... • M«n häc nμy nªn bè trÝ sau khi sinh viªn häc xong c¸c m«n : Thùc vËt rõng, §éng vËt rõng, Sinh th¸i häc, Di truyÒn. • M«n häc gióp cho SV häc tèt c¸c m«n kh¸c nh− : L©m s¶n ngoμi gç, N«ng l©m kÕt hîp, Qu¶n lý rõng bÒn v÷ng, C¶i thiÖn gièng c©y rõng. • Sè tiÕt : 45 tiÕt lý thuyÕt (2 - 3 §VHT) + 1 tuÇn thùc tËp (1 §VHT) Môc ®Ých cña m«n häc Cung cÊp cho ng−êi häc hÖ thèng kiÕn thøc, kü n¨ng vμ th¸i ®é cÇn thiÕt vÒ ®a d¹ng sinh häc vμ b¶o tån ®a d¹ng sinh häc ®Ó hä cã kh¶ n¨ng vËn dông vμo viÖc qu¶n lý vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng tμi nguyªn rõng. 6
  7. Danh s¸ch c¸c tõ viÕt t¾t BGCS : Ban th− kü b¶o tån c¸c v−ên thùc vËt/ Botanical Gardens Conservation Secretariat BTTN : B¶o tån thiªn nhiªn CGIAR : Nhãm t− vÊn vÒ nghiªn cøu n«ng nghiÖp Quèc tÕ/ Consultative Group on International Agricultural Research CITES : C«ng −íc quèc tÕ vÒ bu«n b¸n c¸c loμi ®éng thùc vËt cã nguy c¬ bÞ tuyÖt chñng/ Convention on International Trade in Endangered Srecies §DSH : §a d¹ng sinh häc §VCXS : §éng vËt cã x−¬ng sèng §VHT : §¬n vÞ häc tr×nh §VKXS : §éng vËt kh«ng x−¬ng sèng FAO : Tæ chøc n«ng l−¬ng thÕ giíi/ GDP : Tæng thu nhËp quèc d©n/ Gross Domestic Product GEF : Quü m«i tr−êng toμn cÇu/ Global Environment Facility HST : HÖ sinh th¸i ICBP : Tæ chøc b¶o vÖ chim quèc tÕ/ The International Council for Bird Protection IUCN : HiÖp héi b¶o tån thiªn nhiªn Quèc tÕ/ The World Conservation Union KBT : Khu b¶o tån KHH§§DS/ : KÕ ho¹ch hμnh ®éng ®a d¹ng sinh häc/ Biodiversity Activity Plan BAP MAB : Ch−¬ng tr×nh con ng−êi vμ sinh quyÓn (cña UNESCO)/ Man and the Biosphere Program NXB : Nhμ xuÊt b¶n ¤tc : ¤ tiªu chuÈn PCD : Ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh cã sù tham gia/ Participatory Curriculum Development SFSP : Ch−¬ng tr×nh Hç trî L©m nghiÖp x· héi/ Social Forestry Support Programme SU : §¬n vÞ hç trî cña SFSP t¹i Hμ Néi/ Support Unit UNCED : Héi nghÞ Liªn hiÖp quèc vÒ m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn/ Conference on Environment and Development. UNDP : Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn Liªn hiÖp quèc/ United Nations Development Programme UNEP : Ch−¬ng tr×nh m«i tr−êng Liªn hiÖp quèc/ United Nations Enviromental Programme. UNESCO : Tæ chøc gi¸o dôc, khoa häc vμ v¨n hãa Liªn hiÖp quèc/ United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. VH-LS-MT : V¨n hãa lÞch sö m«i tr−êng VQG : V−ên Quèc gia WB : Ng©n hμng thÕ giíi/ World Bank WRI : ViÖn tμi nguyªn thÕ giíi/ World Resources Institule WWF : Quü Quèc tÕ vÒ b¶o vÖ thiªn nhiªn/ World Wide Fund for Nature 7
  8. Ch−¬ng 1 Tæng quan vÒ ®a d¹ng sinh häc Môc ®Ých: Ch−¬ng nμy nh»m cung cÊp cho sinh viªn nh÷ng kiÕn thøc tæng quan vÒ ®a d¹ng sinh häc. Môc tiªu: Sau khi häc xong ch−¬ng nμy, sinh viªn cã kh¶ n¨ng: • Tr×nh bμy ®−îc c¸c kh¸i niÖm vÒ ®a d¹ng sinh häc vμ c¸c gi¸ trÞ cña ®a d¹ng sinh häc • Gi¶i thÝch ®−îc sù suy thãai vμ c¸c nguyªn nh©n chÝnh g©y suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc . Khung ch−¬ng tr×nh tæng quan toμn ch−¬ng: B μi Môc tiªu Néi dung Ph−¬ng ph¸p VËt liÖu Thêi gian • Bμi 1: Gi¶i thÝch c¸c + Tr×nh bμy + OHP Kh¸i niÖm §DSH Kh¸i kh¸i niÖm vÒ + Gi¶ng cã minh häa + Tμi liÖu ph¸t + §a d¹ng di truyÒn niÖm vÒ §DSH + C©u hái më tay + §a d¹ng lßai ®a d¹ng + A0 3 + §a d¹ng hÖ sinh th¸i • sinh Nªu ®−îc mét + Gi¶ng cã minh häa + OHP Mét sè vïng giμu tÝnh häc sè vïng giμu §DSH trªn thÕ giíi tÝnh §DSH • Bμi 2: M« t¶ ®−îc c¸c + Tr×nh bμy + Tμi liÖu ph¸t §Þnh gi¸ gi¸ trÞ cña ®a Gi¸ trÞ gi¸ trÞ cña ®a + Bμi giao nhiÖm vô tay d¹ng sinh häc • cña d¹ng sinh häc + OHP Gi¸ trÞ trùc tiÕp 2 • §DSH Gi¸ trÞ gi¸n tiÕp • Bμi 3: Tr×nh bμy ®−îc + Gi¶ng cã minh häa + OHP, Slides Kh¸i niÖm suy tho¸i Suy kh¸i niÖm vμ + §éng n·o + Tμi liÖu ph¸t §DSH • tho¸i ®a qu¸ tr×nh suy tay Qu¸ tr×nh suy tho¸i d¹ng tho¸i §DSH + Card mμu §DSH • sinh Gi¶i thÝch ®−îc + Tr×nh bμy + GiÊy A0 Nguyªn nh©n suy 4 häc c¸c nguyªn + Th¶o luËn nhãm + Tμi liÖu ph¸t tho¸i §DSH • nh©n g©y suy tay Thang bËc ph©n h¹ng tho¸i, thang bËc møc ®e däa §DSH ph©n h¹ng møc ®e däa §DSH 8
  9. Bμi 1: Mét sè kh¸i niÖm Môc tiªu: KÕt thóc bμi nμy, sinh viªn cã kh¶ n¨ng: • Tr×nh bμy ®−îc c¸c kh¸i niÖm vÒ ®a d¹ng sinh häc • M« t¶ ®−îc c¸c vïng giμu tÝnh ®a d¹ng sinh häc trªn thÕ giíi. 1 Kh¸i niÖm ®a d¹ng sinh häc ThuËt ng÷ §a d¹ng sinh häc ®−îc dïng lÇn ®Çu tiªn vμo n¨m 1988 (Wilson, 1988) vμ sau khi C«ng −íc §a d¹ng sinh häc ®−îc ký kÕt (1993), ®· ®−îc dïng phæ biÕn. Theo Tõ ®iÓn §a d¹ng sinh häc vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng cña Bé Khoa häc C«ng nghÖ vμ m«i tr−êng (NXB Khoa häc vμ kü thuËt, 2001): “§a d¹ng sinh häc lμ thuËt ng÷ dïng ®Ó m« t¶ sù phong phó vμ ®a d¹ng cña giíi tù nhiªn. §a d¹ng sinh häc lμ sù phong phó cña mäi c¬ thÓ sèng tõ mäi nguån, trong c¸c hÖ sinh th¸i trªn ®Êt liÒn, d−íi biÓn vμ c¸c hÖ sinh th¸i d−íi n−íc kh¸c vμ mäi tæ hîp sinh th¸i mμ chóng t¹o nªn.” §a d¹ng sinh häc bao gåm c¶ c¸c nguån tμi nguyªn di truyÒn, c¸c c¬ thÓ hay c¸c phÇn cña c¬ thÓ, c¸c quÇn thÓ hay c¸c hîp phÇn sinh häc kh¸c cña hÖ sinh th¸i, hiÖn ®ang cã gi¸ trÞ sö dông hay cã tiÒm n¨ng sö dông cho loμi ng−êi. §a d¹ng sinh häc bao gåm sù ®a d¹ng trong loμi (®a d¹ng di truyÒn hay ®a d¹ng gen), gi÷a c¸c lßai (®a d¹ng loμi) vμ c¸c hÖ sinh th¸i (®a d¹ng hÖ sinh th¸i). §ã còng chÝnh lμ 3 ph¹m trï (cÊp ®é) mμ ®a d¹ng sinh häc thÓ hiÖn. 1.1 §a d¹ng di truyÒn 1.1.1 Kh¸i niÖm §a d¹ng di truyÒn lμ ph¹m trï chØ møc ®é da d¹ng cña biÕn dÞ di truyÒn, sù kh¸c biÖt vÒ di truyÒn gi÷a c¸c xuÊt xø, quÇn thÓ vμ gi÷a c¸c c¸ thÓ trong mét loμi hay mét quÇn thÓ. Sù ®a d¹ng vÒ di truyÒn trong loμi th−êng bÞ ¶nh h−ëng bëi nh÷ng tËp tÝnh sinh s¶n cña c¸c c¸ thÓ trong quÇn thÓ. Mét quÇn thÓ cã thÓ chØ cã vμi c¸ thÓ ®Õn hμng triÖu c¸ thÓ. C¸c c¸ thÓ trong mét quÇn thÓ th−êng cã kiÓu gen kh¸c nhau. Sù kh¸c nhau gi÷a c¸c c¸ thÓ (kiÓu h×nh) lμ do t−¬ng t¸c gi÷a kiÓu gen vμ m«i tr−êng t¹o ra. H×nh 1.1: KiÓu h×nh cña c¸ thÓ ®−îc quyÕt ®Þnh do kiÓu gen vμ m«i tr−êng (Alcock, 1993), (nguån: C¬ së sinh häc b¶o tån, 1999) 9
  10. Sù kh¸c biÖt vÒ gen (®a d¹ng di truyÒn) cho phÐp c¸c loμi thÝch øng ®−îc víi sù thay ®æi cña m«i tr−êng. Thùc tÕ cho thÊy, nh÷ng loμi quý hiÕm, ph©n bè hÑp th−êng ®¬n ®iÖu vÒ gen so víi c¸c loμi phæ biÕn, ph©n bè réng; do vËy chóng th−êng rÊt nh¹y c¶m víi sù biÕn ®æi cña m«i tr−êng vμ hËu qu¶ lμ dÔ bÞ tuyÖt chñng. 1.1.2 Mét sè nh©n tè lμm gi¶m hoÆc t¨ng ®a d¹ng di truyÒn: • Nh÷ng nh©n tè lμm gi¶m ®a d¹ng di truyÒn bao gåm: + L¹c dßng gen (Genetic drift): th−êng xuÊt hiÖn trong c¸c quÇn thÓ nhá, cã thÓ lμm gi¶m kÝch th−íc, tÝnh ®a d¹ng quÇn thÓ vμ sù suy tho¸i trong giao phèi gÇn + Chän läc tù nhiªn vμ nh©n t¹o (Natural and artificial selection) • Nh÷ng nh©n tè lμm t¨ng ®a d¹ng di truyÒn bao gåm: + §ét biÕn gen (Genetic mutation) + Sù di tró (Migration) 1.2 §a d¹ng loμi 1.2.1 Kh¸i niÖm §a d¹ng loμi lμ ph¹m trï chØ møc ®é phong phó vÒ sè l−îng loμi hoÆc sè l−îng c¸c ph©n loμi (loμi phô) trªn qu¶ ®Êt, ë mét vïng ®Þa lý, trong mét quèc gia hay trong mét sinh c¶nh nhÊt ®Þnh. Loμi lμ nh÷ng nhãm c¸ thÓ kh¸c biÖt víi c¸c nhãm kh¸c vÒ mÆt sinh häc vμ sinh th¸i. C¸c c¸ thÓ trong loμi cã vËt chÊt di truyÒn gièng nhau vμ cã kh¶ n¨ng trao ®æi th«ng tin di truyÒn (giao phèi, thô phÊn) víi nhau vμ cho c¸c thÕ hÖ con c¸i cã kh¶ n¨ng tiÕp tôc sinh s¶n. Nh− vËy c¸c c¸ thÓ trong loμi chøa toμn bé th«ng tin di truyÒn cña loμi, v× vËy tÝnh ®a d¹ng loμi hoμn toμn bao trïm tÝnh ®a d¹ng di truyÒn vμ nã ®−îc coi lμ quan träng nhÊt khi ®Ò cËp ®Õn tÝnh ®a d¹ng sinh häc. Sù ®a d¹ng vÒ loμi trªn thÕ giíi ®−îc thÓ hiÖn b»ng tæng sè loμi cã mÆt trªn toμn cÇu trong c¸c nhãm ®¬n vÞ ph©n lo¹i. Theo dù ®o¸n cña c¸c nhμ ph©n lo¹i häc, cã thÓ cã tõ 5 - 30 triÖu loμi sinh vËt trªn qu¶ ®Êt vμ chiÕm phÇn lín lμ vi sinh vËt vμ c«n trïng. Thùc tÕ hiÖn chØ cã kho¶ng trªn 1,4 triÖu lßai sinh vËt ®· ®−îc m« t¶ (Wilson, 1988), trong ®ã tËp trung chñ yÕu lμ c¸c loμi ®éng thùc vËt cì lín, cã gi¸ trÞ vÒ nhiÒu mÆt (b¶ng 1.1). B¶ng 1.1:Sè lßai sinh vËt ®· ®−îc m« t¶ trªn thÕ giíi (Wilson, 1988 - cã bæ sung) Nhãm Sè lßai ®· m« t¶ Nhãm Sè lßai ®· m« t¶ Virus 1.000 §éng vËt ®¬n bμo 30.800 Thùc vËt ®¬n bμo 4.760 C«n trïng 751.000 NÊm 70.000 §VKXS kh¸c 238.761 T¶o 26.900 §VCXS bËc thÊp 1.273 §Þa y 18.000 C¸ 19.056 Rªu 22.000 Õch nh¸i 4.184 D−¬ng xØ 12.000 Bß s¸t 6.300 H¹t trÇn 750 Chim 9.040 H¹t kÝn 250.000 Thó 4.629 405.410 lßai 1.065.043 lßai 1.470.453 loμi (nguån:Ph¹m NhËt, 2002) 10
  11. Trong nghiªn cøu ®a d¹ng sinh häc,viÖc m« t¶ quy m« cña ®a d¹ng loμi lμ rÊt quan träng. Robert Whittaker ®· sö dông mét hÖ thèng 3 bËc ®¬n gi¶n m« t¶ quy m« cña ®a d¹ng loμi gåm: • §a d¹ng alpha (α): lμ tÝnh ®a d¹ng xuÊt hiÖn trong mét sinh c¶nh hay trong mét quÇn x·. VÝ dô: Sù ®a d¹ng cña c¸c loμi c©y gç, c¸c loμi thó, chim... trong mét kiÓu rõng ®Æc tr−ng. • §a d¹ng beta (β): lμ tÝnh ®a d¹ng tån t¹i trong vïng gi¸p ranh gi÷a c¸c sinh c¶nh hoÆc quÇn x·. VÝ dô: Sù ®a d¹ng cña c¸c loμi c©y gç, c¸c loμi thó, chim... trong sinh c¶nh chuyÓn tiÕp gi÷a 2 kiÓu rõng. • §a d¹ng gama (γ):lμ tÝnh ®a d¹ng tån t¹i trong mét quy m« ®Þa lý. VÝ dô: Sù ®a d¹ng cña c¸c loμi c©y gç, c¸c loμi thó, chim... trong nh÷ng sinh c¶nh kh¸c nhau, c¸ch xa nhau cña cïng mét vïng ®Þa lý. Nghiªn cøu quy m« ®a d¹ng sinh häc theo hÖ thèng trªn cã ý nghÜa quan träng ®èi víi viÖc xem xÐt quy m« khi thiÕt lËp c¸c −u tiªn trong c«ng t¸c b¶o tån. Sù ®a d¹ng vÒ loμi ®· t¹o cho c¸c quÇn x· sinh vËt kh¶ n¨ng ph¶n øng vμ thÝch nghi tèt h¬n ®èi víi nh÷ng thay ®æi cña ®iÒu kiÖn ngo¹i c¶nh. Chøc n¨ng sinh th¸i cña mét lßai cã ¶nh h−ëng trùc tiÕp ®Õn cÊu tróc cña quÇn x· sinh vËt vμ bao trïm h¬n lμ lªn c¶ hÖ sinh th¸i. VÝ dô: Sù cã mÆt cña mét loμi c©y gç (Sung, Si, DÎ...) kh«ng chØ t¨ng thªm tÝnh ®a d¹ng cña quÇn x· sinh vËt mμ cßn gãp phÇn t¨ng tÝnh æn ®Þnh cña chÝnh loμi ®ã th«ng qua mèi quan hÖ kh¾ng khÝt gi÷a chóng víi c¸c loμi kh¸c. C¸c lßai sinh vËt kh¸c phô thuéc vμo loμi c©y nμy v× ®ã lμ nguån thøc ¨n cña chóng (KhØ, V−în, Sãc, CÇy vßi mèc, Cu rèc, Hång hoμng...) hoÆc loμi c©y nμy ph¸t triÓn hay më réng vïng ph©n bè (thô phÊn, ph¸t t¸n h¹t gièng...) nhê c¸c lßai kh¸c. 1.2.2 Nh÷ng nh©n tè ¶nh h−ëng ®Õn ®a d¹ng loμi • Sù h×nh thμnh loμi míi Mét loμi míi ®−îc h×nh thμnh th«ng qua qu¸ tr×nh tiÕn ho¸. Qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ liªn quan ®Õn h×nh thμnh loμi míi tõ nh÷ng loμi ®ang tån t¹i v× chóng thÝch nghi víi nh÷ng ®iÒu kiÖn m«i tr−êng míi, hoÆc ®¬n gi¶n lμ t¸ch riªng ra tõ c¸c loμi gèc vμ dÇn dÇn thay ®æi th«ng qua chän läc tù nhiªn, ®ét biÕn vμ t¸i tæ hîp. Lý thuyÕt tiÕn hãa hiÖn t¹i cho thÊy hÇu hÕt sinh vËt h×nh thμnh loμi míi th«ng qua c¸ch ly ®Þa lý, c¸ch ly sinh s¶n vμ qu¸ tr×nh nμy ®−îc gäi lμ sù h×nh thμnh lßai kh¸c vïng ph©n bè (Allopatric speciaton). VÝ dô: H¹t gièng cña mét loμi c©y tõ ®Êt liÒn ®−îc ph¸t t¸n ra ®¶o th«ng qua giã, b·o hoÆc c¸c loμi chim, ... quÇn thÓ loμi c©y ®ã ®−îc t¹o thμnh trªn ®¶o qua nhiÒu n¨m, nhiÒu thÕ hÖ cã thÓ sÏ kh¸c víi quÇn thÓ ë ®Êt liÒn. Tuy nhiªn còng cã nh÷ng loμi míi ®−îc h×nh thμnh ngay trong cïng mét vïng ph©n bè (Sympatric speciation) khi nh÷ng quÇn thÓ c¸ch ly bëi mét hoÆc nhiÒu c¬ chÕ sinh häc. VÝ dô: Nh÷ng quÇn thÓ ®éng vËt cã thÓ ph¸t triÓn ë nh÷ng kh«ng gian kh¸c nhau n¬i mμ chóng giao phèi vμ do vËy trë nªn c¸ch ly vÒ sinh s¶n. Cã quÇn thÓ giao phèi vμo mïa xu©n vμ quÇn thÓ kh¸c l¹i giao phèi vμo mïa thu. • Ph¸t t¸n thÝch nghi 11
  12. Ph¸t t¸n thÝch nghi lμ sù h×nh thμnh c¸c loμi kh¸c tõ mét loμi bè mÑ, v× c¸c quÇn thÓ ë nh÷ng ®iÒu kiÖn sèng kh¸c nhau còng sÏ cã sù thÝch nghi kh¸c nhau. 1.3 §a d¹ng quÇn x· sinh vËt vμ hÖ sinh th¸i 1.3.1 Kh¸i niÖm §a d¹ng hÖ sinh th¸i lμ ph¹m trï chØ sù phong phó cña m«i tr−êng trªn c¹n vμ d−íi n−íc trªn qu¶ ®Êt t¹o lªn mét sè l−îng lín c¸c hÖ sinh th¸i kh¸c nhau. Sù ®a d¹ng c¸c hÖ sinh th¸i ®−îc ph¶n ¸nh bëi sù ®a d¹ng vÒ sinh c¶nh qua mèi quan hÖ gi÷a c¸c quÇn x· sinh vËt vμ c¸c qu¸ tr×nh sinh th¸i trong sinh quyÓn (chu tr×nh vËt chÊt, c¸c quan hÖ vÒ c¸ch sèng, ...). HÖ sinh th¸i lμ mét ®¬n vÞ cÊu tróc vμ chøc n¨ng cña sinh quyÓn gåm: C¸c quÇn x· thùc vËt, c¸c quÇn x· ®éng vËt, c¸c quÇn x· vi sinh vËt, ®Êt ®ai vμ c¸c yÕu tè khÝ hËu. QuÇn x· sinh vËt ®−îc x¸c ®Þnh bëi c¸c loμi sinh vËt trong mét sinh c¶nh nhÊt ®Þnh cïng víi c¸c quan hÖ qua l¹i gi÷a c¸c c¸ thÓ trong loμi vμ gi÷a c¸c loμi víi nhau. QuÇn x· sinh vËt còng quan hÖ víi m«i tr−êng vËt lý t¹o thμnh mét hÖ sinh th¸i. ViÖc x¸c ®Þnh hÖ sinh th¸i hay sinh c¶nh trªn thùc tÕ lμ rÊt khã kh¨n v× ranh giíi cña chóng kh«ng râ rμng. Nh÷ng sinh c¶nh réng lín trªn qu¶ ®Êt bao gåm rõng nhiÖt ®íi, nh÷ng c¸nh ®ång cá, ®Êt ngËp n−íc, rõng ngËp mÆn... Nh÷ng hÖ sinh th¸i nhá còng cã thÓ x¸c ®Þnh nh− lμ mét hå n−íc vμ thËm chÝ lμ mét gèc c©y. Theo Miklos Udvardi (Walters and Hamilton, 1993) th× trªn thÕ giíi bao gåm nhiÒu chØnh thÓ sinh vËt. Sù ph©n chia ®ã tuú thuéc vμo ®iÒu kiÖn khÝ hËu vμ c¸c sinh vËt sèng trªn ®ã. Mét chØnh thÓ bao gåm nhiÒu hÖ sinh th¸i kh¸c nhau bao gåm: 1. Rõng m−a nhiÖt ®íi 8. §Çm rªu (Tundra) vμ sa m¹c 2. Rõng m−a ¸ nhiÖt ®íi - «n ®íi 9. Sa m¹c, b¸n sa m¹c l¹nh 3. Rõng l¸ kim «n ®íi 10. Tr¶ng cá vμ ®ång cá nhiÖt ®íi 4. Rõng kh« nhiÖt ®íi 11. §ång cá «n ®íi 5. Rõng l¸ réng «n ®íi 12. Th¶m thùc vËt vïng nói 6. Th¶m thùc vËt §Þa Trung H¶i 13. Th¶m thùc vËt vïng ®¶o 7. Sa m¹c vμ b¸n sa m¹c Èm 14. Th¶m thùc vËt vïng hå 1.3.2 Nh÷ng nh©n tè ¶nh h−ëng M«i tr−êng vËt lý cã ¶nh h−ëng ®Õn cÊu tróc vμ tÝnh chÊt cña quÇn x· sinh vËt, ng−îc l¹i quÇn x· sinh vËt còng cã nh÷ng ¶nh h−ëng tíi tÝnh chÊt vËt lý cña hÖ sinh th¸i. VÝ dô ë c¸c hÖ sinh th¸i trªn c¹n, tèc ®é giã, ®é Èm, nhiÖt ®é ë mét ®Þa ®iÓm nhÊt ®Þnh cã thÓ bÞ chi phèi bëi th¶m thùc vËt, hÖ ®éng vËt cã mÆt ë ®ã. Trong hÖ sinh th¸i thuû vùc, nh÷ng ®Æc ®iÓm cña n−íc nh− ®é trong, ®é ®ôc, ®é muèi vμ c¸c lo¹i ho¸ chÊt kh¸c, ®é n«ng s©u ®· chi phèi ®Õn c¸c loμi sinh vËt vμ cÊu tróc quÇn x· sinh vËt. Nh−ng ng−îc l¹i, c¸c quÇn x· sinh vËt nh− quÇn x· t¶o, r¹n san h« ®· cã ¶nh h−ëng ®Õn m«i tr−êng vËt lý. Trong nh÷ng quÇn x· sinh häc, cã mét sè loμi cã vai trß quyÕt ®Þnh kh¶ n¨ng tån t¹i, ph¸t triÓn cña mét sè lín c¸c loμi kh¸c, ng−êi ta gäi ®ã lμ nh÷ng loμi −u thÕ. Nh÷ng loμi −u thÕ (chñ yÕu) nμy cã ¶nh h−ëng quan träng ®Õn cÊu tróc quÇn x· nhiÒu h¬n so víi tæng sè c¸ thÓ cña c¸c loμi hay sinh khèi cña chóng (Terborgh, 1976). 12

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản