1
BÀI GIẢNG CHUYÊN ĐỀ:
THẦN KINH HỌC:
BỆNH PARKINSON VÀ CÁC HỘI
CHỨNG PARKINSON
2
MỤC TIÊU CHUYÊN ĐỀ:
Sau khi học xong chuyên đề “Thần kinh học: Bệnh Parkinson và
hội chứng Parkinson”, người học nắm được những kiến thức như:
- Định nghĩa, Nguyên nhân, Dịch tễ học, Giải phẫu bệnh, Sinh lý
bệnh, Triệu chứng, Tiến triển, Chẩn đoán phân biệt, và điều trị bệnh
Parkinson.
- Hội chứng Parkinson.
3
NỘI DUNG
I. BỆNH PARKINSON
1. Ðịnh nghĩa
Bệnh Parkinson là bệnh lý thoái hóa, nguồn gốc chưa rõ, đặc trưng bởi
quá trình thoái hóa tuần tiến nơron dopaminergic thể nhạt - liềm đen gây mất
cân bằng về sinh hóa và chức năng hệ thống ngoại tháp.
2. Nguyên nhân
Cho tới nay nguyên nhân của bệnh lý này vẫn còn chưa rõ nên nhiều tác
giả cho là bệnh tự phát (idiopathic) và người ta xếp vào các bệnh thoái hóa
thần kinh trung ương. Sự thóa hóa trên gây bệnh Parkinson (Parkinson
disease) hay còn gọi liệt rung (paralysis agitants) liên quan đến:
- Yếu tố di truyền, tuy nhiên chỉ có 10% mang tính chất gia đình, phát
hiện được kháng nguyên HLA BW18 hoặc B14. Một số mang tính chất gia
đình di truyền trội với chỉ điểm gen ở nhiễm sắc thể 4q21 - q23 hay trên
nhiễm sắc thể số 6 được mã hóa bởi một protein gọi là Parkine.
- Ngoài ra khi phân tích trình tự đoạn cho thấy có sự biến dị ở gen mã
hóa của alpha synuclein. Khiếm khuyết men thủy phân carboxy ubiquitin - LI
cũng dẫn tới thoái hóa tế bào thần kinh.
Nguyên nhân gây hủy hoại tế bào trong bệnh Parkinson còn chưa rõ,
song người ta thấy rằng có sự tạo các gốc tự do và từ đó gây stress oxy hóa tại
thể nhạt - liềm đen. Cũng đã chứng minh men monoamine oxydasse B phân
hủy dopamine thành những chất oxy hóa gây thoái hóa tế bào thần kinh. Bằng
chứng sélégiline (déprényl) ức chế men monoamine oxydasse B nên rất có
hiệu quả nếu điều trị sớm. Trong liềm đen còn thấy những thay đổi chuyển
hóa sắt, thay đổi chức năng ty lạp thể.
4
- Siêu vi chậm: phát hiện được trong máu của bệnh nhân có kháng thể
kháng hệ giao cảm điều đó nói lên vai trò tự miễn gây bệnh.
- Yếu tố môi trường: Do nhiễm độc các thuốc diệt cỏ và côn trùng chứa
méthylphényl - tétrahydropyriđine (MPTP) hay chất diệt côn trùng rotenon
gây tổn thương chọn lọc nơron chủ vận dopamine.
Từ những lý do trên cho thấy có vai trò di truyền và độc tố của môi
trường gây oxy hóa trong bệnh Parkinson.
3. Dịch tễ học
Bệnh Parkinson được James Parkinson mô tả lần đầu tiên vào năm
1817. Là một bệnh lý thường gặp trong các bệnh lý thoái hóa thần kinh, chỉ
sau bệnh Alzheimer. Tỷ lệ mắc bệnh ở Mỹ là 107-187/100.000, sau 65 tuổi
chiếm 34%. Ở Tây Âu khoảng 100-200/100.000 dân, còn ở Pháp chiếm 0,4%
dân số từ 40 tuổi trở lên và chiếm 1,5% dân số từ 65 tuổi trở lên.
Người ta còn thấy rằng 70% khởi bệnh giữa tuổi 45 và 70. Tuổi khởi
bệnh trung bình thường gặp là 55 tuổi, nam ưu thế hơn nữ.
Ở nước ta chưa có điều tra dịch tễ về mặt bệnh này.
Các tác giả cũng cho thấy bệnh lý này ít gặp ở Trung Quốc và ở châu
Phi. Song những người gốc Phi hay gốc Trung Quốc ở Mỹ thì cũng có tỷ lệ
hiện mắc như dân da trắng thổ địa.
4. Giải phẫu bệnh
- Tổn thương hệ thống dopaminergic: tổn thương liềm đen (locus niger)
là hằng định đã được Tretiakoff mô tả từ năm1919. Nghiên cứu cho thấy tổn
thương chủ yếu phần đặc (Pars Compacta) đặc biệt phần bụng bên của liềm
đen, số lượng nơron chứa sắc tố giảm nhiều. Ðặc hiệu cho bệnh Parkinson là
thể vùi Lewy. Thể Lewy là chất vùi bào tương dạng đồng tâm trong ở các tế
5
bào thần kinh. Thành phần của thể Lewy là các sợi tơ thần kinh, ubiquitin và
alpha synuclein.
- Tổn thương hệ thống không dopaminergic (non dopaminergic): thể
Lewy có thể thấy ở nhân lục, nhân vận động lưng của dây X, thể vân
(striatum) gồm nhân đuôi (nucleus caudatus) và nhân vỏ hến (putamen), cầu
nhợt (pallidum), và các tế bào thần kinh cholinergic của não trước, tuy nhiên
không hằng định và ít đặc hiệu.
Sự thoái hóa trên 70-80% liềm đen mới gây triệu chứng, còn tổn thương
từ 90% trở lên thì gây triệu chứng nặng.
5. Sinh lý bệnh
Xuất phát điểm của bệnh Parkinson và các hội chứng Parkinson là sự
thiếu hụt men tyrosine-hydroxylase (nó chuyển tyrosine thành L-dopa).
Dopa đến lượt nó chuyển hóa thành dopamin bởi men
dopadecarboxylase.
Như vậy, dopamin đựơc tổng hợp tại phần đặc liềm đen đi theo sợi trục
bó liềm đen - thể vân và phóng thích dopamine ở thể vân gây ức chế các
nơron GABA-ergic. Trong bệnh Parkinson tổn thương liềm đen đẫn đến sự
thiếu hụt dopamine sinh 2 hệ quả :
- Thứ nhất là làm cho thụ thể D2 ở nhân vỏ hến (của thể vân) không còn
bị ức chế nữa nên sự ức chế của GABA lên thể nhạt ngoài tăng, từ đó giảm ức
chế lên nhân dưới đồi, chính nhân dưới đồi kích thích mạnh thể nhạt trong và
phần lưới của liềm đen. Thể nhạt trong và phần lưới của liềm đen ức chế
mạnh lên nhân bụng bên, nhân bụng trước, nhân trung tâm giữa từ đó giảm
kích thích lên vỏ não vùng trán, trước vận động và vùng vận động phụ.