1
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 1
Nước giữ vai trò quan
trọng trong đời sống
Là thành phần chính
của cơ thể và của sản
phẩm thực phẩm
Là môi trường cũng là
một thành phần của
các phản ứng hoá
sinh
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 2
Nhào rửa nguyên liệu
Vận chuyển và xử lý
nguyên liệu
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 3
Đảm bảo giá trị cảm quan của
sản phẩm
Tăng cường các quá trình
sinh học như hô hấp, lên men
Tham gia vào quá trình làm
lạnh hoặc gia nhiệt
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 4
Chương 8: NƯỚC
1. Cấu trúc phân tử nước
2. Tính chất của nước
3. Trạng thái của nước trong thực phẩm
4. Hoạt độ của nước và đường đẳng nhiệt hấp thụ
5. Ảnh hưởng của hoạt độ nước đến thực phẩm
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 5
Ở thể hơi nước ở dạng đơn phân (monomer)
1. Cấu tạo của nước
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 6
Ở thể rắn, trong nước đá, các phân tử
nước được sắp xếp thành mạng lưới tinh
thể và mỗi phân tử nước được bao quanh
bởi 4 phân tử nước khác, với liên kết hydro
2
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 7
Ở trạng thái lỏng, cấu trúc tứ diện vẫn được
duy trì cục bộ và tồn tại đồng thời với nước
dạng phân tử có mật độ lớn
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 8
2. TÍNH CHẤT CỦA NƯỚC
2.1 PHẢN ỨNG GIỮA NƯỚC VỚI CHẤT TAN:
Solvat hoá các ion: do tính phân cực mạnh, nên các
phân tử nước liên kết với các ion của chất tan, tạo
thành lớp vỏ hydrat
Ví dụ: bao quanh K+, Na+ là 6 phân tử nước và Cl- là
2 phân tử nước
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 9
2.1 PHẢN ỨNG GIỮA NƯỚC VỚI CHẤT TAN:
Ion hoá các ion:
–Ví dụ: ion hoá axit hữu cơ:
RCOOH + HOH RCOO- +H3O+
Nhiệt hoà tan: hoà tan một chất rắn kèm
theo sự phát nhiệt hoặc thu nhiệt, tuỳ thuộc
lực phản ứng giữa các phân tử chất tan và
các phân tử nuớc
2. TÍNH CHẤT CỦA NƯỚC
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 10
2.2 PHẢN ỨNG GIỮA NƯỚC VỚI CÁC PHÂN TỬ LƯỠNG CỰC:
Một số dẫn suất của lipid : xà phòng, phospholipid, muối mật…là
chất lưỡng cực, trong phân tử có đồng thời nhóm kỵ nước
(hydrophobe) và nhóm háo nước(hydrophile)
Ví dụ: Natri stearate ( CH3- (CH2)16 – COO-Na+).Cho vào nước,
các iôn không tạo thành dung dịch mà tạo thành hệ keo phân tán,
mổi mixen có thể tập hợp từ 20 – 1000 gốc ( đơn vị). Các nhóm
cacboxylate (anion) nằm ở mặt ngoài các mixen, bao bọc bỡi lớp
vỏ hydrat, giống như Na+. Vùng trung tâm của các mixen có thể
hấp phụ các phân tử kỵ nước như chất béo
2. TÍNH CHẤT CỦA NƯỚC
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 11
2. TÍNH CHẤT CỦA NƯỚC
2.2. PHẢN ỨNG GIỮA NƯỚC VỚI CÁC PHÂN TỬ
LƯỠNG CỰC:
Tóm lại, khi đưa vào nước các chất khác nhau dưới
dạng dung dịch hay dung dịch keo sẽ tạo ra các
thuôc tính kết hợp, tuỳ thuộc vào số lượng phân tử
có mặt mà làm thay đổi : giảm áp suất hơi bão hoà,
tăng điểm sôi, giảm điểm đóng băng…
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 12
3. TRẠNG THÁI CỦA NƯỚC TRONG
THỰC PHẨM
Hàm lượng nước ( hoặc độ ẩm) của thực phẩm
là tỷ lệ giữa khối lượng nước có trong thực phẩm
so với khối lượng thực phẩm ướt hoặc so với
khối lượng thực phẩm khô
%m(wet basis) = wt. H2O/ (wt. H2O + wt. Food (dry))
%m(dry basis) = wt. H2O/ wt. Food (dry)
3
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 13
Nhóm sản phẩm có
hàm lượng nước
cao (trên 40%)
3. TRẠNG THÁI CỦA NƯỚC TRONG
THỰC PHẨM
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 14
Nhóm sản phẩm có
hàm lượng nước
trung bình (10-40%)
3. TRẠNG THÁI CỦA NƯỚC TRONG
THỰC PHẨM
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 15
Nhóm sản phẩm có
hàm lượng nước thấp
(dưới 10%)
3. TRẠNG THÁI CỦA NƯỚC TRONG
THỰC PHẨM
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 16
Lợi ích của việc xác định độ ẩm:
–Cần thiết về công nghệ
–Cần thiết về phân tích
–Cần thiết cho mua bán
3. TRẠNG THÁI CỦA NƯỚC TRONG
THỰC PHẨM
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 17
Trong thực phẩm nước có thể ở dạng tự do
hoặc ở dạng liên kết. Tùy theo mức độ mà
có 3 dạng liên kết
–Liên kết hóa học
–Liên kết hóa lý hay hấp thụ
–Liên kết mao quản hay cơ lý
3. TRẠNG THÁI CỦA NƯỚC TRONG
THỰC PHẨM
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 18
NƯỚC TỰ DO: Là chất lỏng giữa các
mixen có tính chất của nước nguyên
chất
3. TRẠNG THÁI CỦA NƯỚC TRONG
THỰC PHẨM
4
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 19
Liên kết hóa học:
Liên kết chặt chẽ
với nguyên liệu,
thường ở dạng
nước hydrat
3. TRẠNG THÁI CỦA NƯỚC TRONG
THỰC PHẨM
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 20
Liên kết hóa lý
hay liên kết hấp
thụ: Độ bền liên
kết trung bình,
thường thấy là
liên kết hydro
3. TRẠNG THÁI CỦA NƯỚC TRONG
THỰC PHẨM
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 21
Liên kết mao quản hay liên kết cơ lý:
–Là dạng liên kết yếu
–Nước từ ngoài đi vào bên trong,
ngưng tụ và làm đầy các mao quản
3. TRẠNG THÁI CỦA NƯỚC TRONG
THỰC PHẨM
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 22
4. HOẠT ĐỘ NƯỚC VÀ ĐƯỜNG
ĐẲNG NHIỆT HẤP PHỤ
4.1. Hoạt độ nước:
Giá trị của thực phẩm, tính chất cảm quan, độ bền của
các sản phẩm khi bảo quản phụ thuộc vào thành phần
các chất hữu cơ và vô cơ , trong đó nước đóng vai trò
quyết định.
Năm 1952, W.J.Scott đã đưa ra kết luận chất lượng
của thực phẩm được bảo quản không phụ thuộc vào
hàm lượng nước mà phụ thuộc vào hoạt độ nước,
được tính theo công thức sau:
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 23
P là áp suất hơi riêng phần của nước trong
thực phẩm ở nhiệt độ T
P0 là áp suất hơi bão hòa của dung môi nguyên
chất ở nhiệt độ T
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 24
Qui định nước nguyên chất
có aw = 1 đơn vị
Một dung dịch hay thực phẩm nào đó luôn có
aw < 1 đơn vị
5
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 25
Trong điều kiện cân bằng, aw của dung dịch = P
hơi tương đối do dung dịch đó tạo ra trong môi
trường quanh nó
Hay: aw.100 = độ ẩm tương đối bách phân
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 26
MỐI LIÊN QUAN GIỮA AW VÀ ĐỘ ẨM
Sản phẩm có hàm ẩm cao thường chứa
nhiều nước tự do nên có aw cao
Khi tách nước hoặc thêm chất tan vào
dung dịch làm tăng lượng nước liên kết thì
aw giảm
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 27
4.2. Đường đẳng nhiệt hấp thụ:
Đường đẳng nhiệt hấp thụ (hoặc phản hấp thụ) là đường cong
để chỉ lượng nước được giữ bởi một thực phẩm nào đó, khi ở
điều kiện cân bằng và tại một nhiệt độ xác định, phụ thuộc vào
độ ẩm tương đối của khí quyển bao quanh.
4. HOẠT ĐỘ NƯỚC VÀ ĐƯỜNG
ĐẲNG NHIỆT HẤP PHỤ
Hay ngược lại nó chỉ áp suất
hơi gây ra bởi nước của một
thực phẩm phụ thuộc vào
chính hàm lượng nước của
chính sản phẩm đó.
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 28
ĐƯỜNG ĐẲNG NHIỆT HẤP PHỤ
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 29
4.2. Đường đẳng nhiệt hấp thụ:
Ở vùng 0<Aw<0.3 ( đẳng nhiệt hấp thụ):
nước ở dạng liên kết mạnh, hydrate hoá trực
tiếp các nhóm chức: -NH3+, - COO- (của
protein), - OH của glucid...nước này không
đóng băng và còn tồn tại trong thực phẩm sấy
khô
Khi Aw>0.3 : tiếp theo lớp nước đơn phân tử,
lần lượt xếp chồng lên các lớp nước khác với
lực liên kết yếu dần với các thành phần vô cơ
và hữu cơ của thực phẩm. Nước này dần trở
thành nước tự do
4. HOẠT ĐỘ NƯỚC VÀ ĐƯỜNG
ĐẲNG NHIỆT HẤP PHỤ
ThS. Phạm Hồng Hiếu HSTP1 – Chương 8: Nước 30
4.2. Đường đẳng nhiệt hấp thụ:
Hai đường cong hấp thụ và giải hấp thụ nước
không trùng nhau. Cùng một hàm lượng
nước, sự cân bằng giải hấp thụ tạo nên hoạt
độ của nước tương ứng nhỏ hơn so với sự
cân bằng của hấp thụ. Hiện tượng đó gọi là
“sự trễ” và chỉ xuất hiện khi Aw>0.2
Hiện tượng trễ được giải thích: các lỗ hổng
trong thực phẩm, nói chung có bề mặt nhỏ
hơn so với chiều sâu. Áp suất hơi nước cần
thiết để lấp đầy cao hơn so với trường hợp
các lỗ hổng được làm trống. Hiện tượng trễ
thường gặp trong rau quả
4. HOẠT ĐỘ NƯỚC VÀ ĐƯỜNG
ĐẲNG NHIỆT HẤP PHỤ