intTypePromotion=1

Bản sắc dân tộc qua các tiết mục thanh nhạc trong Opera Việt Nam

Chia sẻ: _ _ | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:8

0
23
lượt xem
0
download

Bản sắc dân tộc qua các tiết mục thanh nhạc trong Opera Việt Nam

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Trong lịch sử, âm nhạc Việt Nam đã trải qua nhiều lần giao thoa tiếp biến với âm nhạc các dân tộc khác trên thế giới. Điều đó làm cho âm nhạc Việt Nam càng trở nên phong phú đa dạng hơn. Nhạc sĩ trong sáng tác và nghệ sĩ trong biểu diễn luôn có ý thức dân tộc, thể hiện tinh thần độc lập dân tộc trong sáng tạo nghệ thuật. Họ đã tiếp thu, chọn lọc những yếu tố tích cực của âm nhạc phương Tây mà vẫn giữ được bản sắc dân tộc của người Việt. Đặc biệt, các nhạc sĩ Việt Nam đã tạo nên một loại hình nghệ thuật tổng hợp, đồ sộ, mang tính “đại diện” cho thể loại sân khấu “dân tộc và hiện đại”, đó là opera Việt Nam.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Bản sắc dân tộc qua các tiết mục thanh nhạc trong Opera Việt Nam

  1. TRƯỜNG ĐẠI HỌC SÀI GÒN SAIGON UNIVERSITY TẠP CHÍ KHOA HỌC SCIENTIFIC JOURNAL ĐẠI HỌC SÀI GÒN OF SAIGON UNIVERSITY Số 69 (03/2020) No. 69 (03/2020) Email: tcdhsg@sgu.edu.vn ; Website: http://sj.sgu.edu.vn/ BẢN SẮC DÂN TỘC QUA CÁC TIẾT MỤC THANH NHẠC TRONG OPERA VIỆT NAM National identity through vocal performance in Vietnamese operas ThS. Nguyễn Khánh Trang Nhạc viện TP.HCM TÓM TẮT Trong lịch sử, âm nhạc Việt Nam đã trải qua nhiều lần giao thoa tiếp biến với âm nhạc các dân tộc khác trên thế giới. Điều đó làm cho âm nhạc Việt Nam càng trở nên phong phú đa dạng hơn. Nhạc sĩ trong sáng tác và nghệ sĩ trong biểu diễn luôn có ý thức dân tộc, thể hiện tinh thần độc lập dân tộc trong sáng tạo nghệ thuật. Họ đã tiếp thu, chọn lọc những yếu tố tích cực của âm nhạc phương Tây mà vẫn giữ được bản sắc dân tộc của người Việt. Đặc biệt, các nhạc sĩ Việt Nam đã tạo nên một loại hình nghệ thuật tổng hợp, đồ sộ, mang tính “đại diện” cho thể loại sân khấu “dân tộc và hiện đại”, đó là opera Việt Nam. Từ khoá: bản sắc dân tộc, giọng nữ cao, opera Việt Nam, văn hoá ABSTRACT Historically, Vietnamese music has experienced many intercourse with other peoples’ music around the world, which makes Vietnamese music more and more diverse. Music composers and performers in Vietnam are always aware of national identity, expressing the spirit of national independence in artistic creation. They have absorbed and selected the positive elements of Western music while retaining the Vietnamese national identity. In particular, Vietnamese musicians have created a massive, “representative” art form for the “national and modern” theater genre, which is Vietnamese opera. Keywords: national identity, soprano, Vietnamese opera, culture 1. Đặt vấn đề về văn hóa, nghệ thuật, tinh hoa âm nhạc Lịch sử âm nhạc Việt Nam đã trải qua thế giới cả phương Đông lẫn phương Tây, nhiều lần giao lưu, tiếp xúc với âm nhạc họ vẫn luôn ý thức gìn giữ bản sắc văn hoá, các dân tộc khác trên thế giới mà cụ thể là nghệ thuật, âm nhạc của dân tộc Việt Nam. qua ba lần giao thoa tiếp biến âm nhạc. Họ đã góp phần làm giàu thêm cho nền âm Theo tác giả Nguyễn Thị Nhung: “(...) Sự nhạc của nước nhà, tiên tiến mà vẫn đậm đà tiếp biến giao thoa với âm nhạc phương bản sắc dân tộc, khi viết nên những vở Tây diễn ra ở diện rộng hơn và được coi là opera Việt Nam, khẳng định và tôn vinh vẻ cuộc tiếp biến lần thứ ba...” (Nguyễn Thị đẹp của đất nước, con người, dân tộc Việt Nhung, 1991, tr.12). Trong quá trình giao Nam bằng ngôn ngữ âm nhạc. lưu tiếp xúc với âm nhạc nước ngoài, âm Trong các vở opera Việt Nam, yếu tố nhạc Việt Nam càng trở nên phong phú đa dân tộc được thể hiện rõ nét qua: âm sắc dạng hơn. Những nhạc sĩ Việt Nam khi có nhạc cụ trong dàn nhạc, nội dung lời ca, chất điều kiện học hỏi, tiếp thu cái hay cái đẹp liệu âm nhạc.v.v. Trong bài viết này, chúng Email: khanhtrang2212@yahoo.com 117
  2. SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY No. 69 (03/2020) tôi sẽ trình bày yếu tố dân tộc qua một số (ouverture).v.v. Tuy nhiên, mức độ sử tiết mục thanh nhạc trong opera Việt Nam. dụng các chất liệu âm nhạc dân tộc trong 2. Chất liệu âm nhạc dân tộc qua các tiết mục viết cho các vai diễn giọng nữ một số tiết mục thanh nhạc trong opera cao (soprano) cũng có những đặc điểm Việt Nam khác nhau, độ “đậm nhạt” khác nhau, vừa Chất liệu âm nhạc là những “yếu tố cụ thể vừa mang tính khái quát. Có những ban đầu gợi nên những cảm xúc âm nhạc” tiết mục các nhạc sĩ đã sử dụng gần như (Đào Trọng Minh, 2000, tr. 28). Chất liệu nguyên vẹn giai điệu âm nhạc dân tộc và âm nhạc dân tộc có thể là những làn điệu có những tiết mục chỉ sử dụng thang âm, dân ca, dân nhạc, những tiết tấu quen thuộc cấu trúc quãng, motif... của âm nhạc các trong thực tế cuộc sống, thậm chí là những dân tộc Việt Nam. ấn tượng, cảm xúc trong các tác phẩm văn 2.1 Những tiết mục sử dụng nguyên chương, thi ca, hội hoạ... thể hiện tâm hồn, vẹn giai điệu âm nhạc dân gian các dân tộc văn hoá dân tộc. Trong vở opera Cô Sao của Nhạc sĩ Trong nền “âm nhạc mới” Việt Nam, Đỗ Nhuận, mang đậm âm hưởng dân gian chất liệu âm nhạc dân tộc đã được hầu hết rừng núi phía Bắc, giai điệu âm nhạc dân các nhạc sĩ Việt Nam sử dụng, thể hiện tộc rõ nét nhất là những điệu múa hát đậm trong các tác phẩm của họ. Đặc điểm âm màu sắc của dân tộc Thái như Xòe hoa hay nhạc dân tộc ấy cũng được thể hiện khá sâu bài Inh lả ơi - dân ca Thái vùng Tây Bắc sắc, rõ nét trong các vở opera Việt Nam (tiết mục 29 màn 3). Nhạc sĩ Đỗ Nhuận đã thông qua các tiết mục viết cho thanh nhạc, sử dụng nguyên vẹn giai điệu bài Xoè hoa dàn nhạc, hợp xướng, mở màn chỉ thay đổi lời hát. Ví dụ 1: Trích đoạn số 11 màn 1 vở Cô Sao 118
  3. NGUYỄN KHÁNH TRANG TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN Trong vở Nguyễn Trãi ở Đông Quan, dỏm, duyên dáng, ý nhị. Nhân vật Cô Trúc Bài hát của cô Trúc (tiết mục số 3 màn 1) cũng là hình ảnh của người con gái tài sắc có cấu trúc một đoạn đơn, ngay từ những ô (Nguyễn Thị Lộ) mà Nguyễn Trãi đem nhịp đầu tiên là giai điệu bài dân ca quan lòng yêu thương. họ Bắc Ninh Cây trúc xinh với tính chất dí Ví dụ 2: Trích bài dân ca Cây trúc xinh Ví dụ 3: Bài hát của cô Trúc, tiết mục số 3 màn 1 Hay aria của Đào Xuân, đoạn đầu của Việt Nam (song thất lục bát), đậm chất Oán tác phẩm được viết ở giọng d-moll. Đây là trong dân ca Nam Bộ. một aria rất đặc sắc, pha trộn và sử dụng Đoạn tiếp theo thì kết ở G-Dur, mang nhiều chất liệu trong âm nhạc cổ truyền âm hưởng dân ca Nam Bộ, gần như trọn như: dân ca Nam Bộ, dân ca Bắc Bộ, Ca vẹn giai điệu bài dân ca Lý lu là, sử dụng Trù, hát đối đáp.v.v. Giai điệu man mác thể thơ lục bát. buồn, nhiều chỗ nhịp chẻ (đảo phách), tốc Ví dụ 4: Tiết mục số 6 màn 1 trích độ chậm rãi, lời ca theo thể thơ dân gian opera Nguyễn Trãi ở Đông Quan. 119
  4. SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY No. 69 (03/2020) Trong aria Chờ mong, tiết mục số mang đậm chất Tây Nguyên giai điệu 14 màn 1 vở Bên bờ K'rông Pa của Nhạc của cả bài Bến nước - dân ca Giarai sĩ Nhật Lai, chất liệu âm nhạc dân tộc rõ nét. Ví dụ 5: Aria Chờ mong, tiết mục số 14 màn 1. Trong aria này, chủ đề đoạn a được viết ở G-dur, với giai điệu của bài dân ca Gia Rai Bến nước. 120
  5. NGUYỄN KHÁNH TRANG TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN Ví dụ 6: Dân ca Gia Rai - Bến nước Có thể thấy, không ít những giai điệu Bên cạnh những tiết mục sử dụng âm nhạc dân tộc đã đi vào tiềm thức của nguyên vẹn giai điệu âm nhạc dân tộc, còn nhiều thế hệ người Việt Nam. Khi giai điệu có nhiều tiết mục được các nhạc sĩ sử dụng dân tộc vang lên trong các tác phẩm âm chất liệu âm nhạc dân tộc, cụ thể như: nhạc không lời hay trong các thể loại âm Trong vở opera Bông sen của hai nhạc đỉnh cao như opera, không chỉ làm cho nhạc sĩ Hoàng Việt - Lưu Hữu Phước, tác phẩm thể hiện rõ nét đặc điểm âm nhạc yếu tố dân tộc được thể hiện rõ nét và Việt mà còn góp phần đem âm nhạc kinh xuyên suốt cả tác phẩm bằng âm hưởng viện đến với mọi người dân một cách nhẹ dân ca Nam bộ. Lời hát trong tiết mục do nhàng, dễ dàng và tạo ấn tượng sâu đậm. nhân vật em gái thể hiện được lấy từ bài 2.2. Những tiết mục sử dụng chất ca dao quen thuộc Trong đầm gì đẹp liệu âm nhạc dân tộc bằng sen. Ví dụ 7: Tiết mục số 2 màn 1 trích opera Bông sen Hay trong vở Người giữ cồn của Nhạc sĩ với nét buồn man mác, xa xôi của điệu Nam Ca Lê Thuần, âm nhạc thấm đẫm chất Nam Bộ trong phần hò của cô gái ở phần đầu tác phẩm. 121
  6. SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY No. 69 (03/2020) Ví dụ 8: Tiết mục mở đầu trong opera Người giữ cồn Ví dụ 9: Thang âm được sử dụng trong phần mở đầu (Rung ở nốt thứ 3 - nốt Fa, thỉnh luân phiên với những câu hát mở đường thoảng có rung ở nốt 1 - nốt Đồ) làm sống dậy bầu không khí xướng - xô Trong opera Lá đỏ của Nhạc sĩ Đỗ trong hò sông Mã của xứ Thanh - quê Hồng Quân, âm hưởng của những điệu hò hương của tám liệt sĩ (ví dụ 10). Hay vẻ lao động được bắt gặp qua câu hò khoan dô mộc mạc, mặn mà của Ví giặm Nghệ Tĩnh khoan, ớ huầy dô khỏe khoắn, lạc quan, (ví dụ11). Ví dụ 10: Tiết mục số 9 hồi 1, cảnh 1 trong opera Lá đỏ 122
  7. NGUYỄN KHÁNH TRANG TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐẠI HỌC SÀI GÒN Ví dụ 11: Sơn đón các cô thanh niên xung phong - Tiết mục số 5 hồi 1 cảnh 1. Ví dụ 12: tiết mục số 41 cảnh 6, tác giả Tám Cô) với lời cầu kinh Nam mô A-Di- đã rất tài tình khi diễn đạt sự phục hồn cho Đà Phật bằng giọng nữ cao tụng kinh lặp tám cô gái đã hy sinh ở trong hang (hang đi lặp lại trên nền nhạc dài 24 ô nhịp. Đặc biệt, khi xem opera Lá đỏ, người nghĩa nhân sinh rất lớn, đó là các chị được xem cảm nhận được ở vở diễn vừa có màu bất tử. Và nhân vật thần núi cũng là một sự sắc dân tộc, lại vừa có tính nghệ thuật hiện sáng tạo của tôi. Tôi muốn biến dãy đại. Không những trong kịch bản âm nhạc Trường Sơn không chỉ xuất hiện trong mà cả trong kịch bản văn học cũng vậy. ngôn ngữ thoại của các nhân vật mà rõ Trong quá trình viết kịch bản, nhà biên ràng phải là nhân vật. Tôi biến ông thần ấy kịch Nguyễn Thị Hồng Ngát đã đưa vào thành một người dẫn truyện. Giống như những yếu tố đặc trưng của Chèo, loại hình trong các vở Chèo cũng có người dẫn nghệ thuật truyền thống của Việt Nam. Bà truyện, ước lệ của sân khấu dân tộc. Tuy đã phân tích: Kịch hát dân tộc dạy về tính hơi cổ tích một chút, huyền thoại một chút ước lệ, cách điệu, hoá thân. Sân khấu ước nhưng hoàn toàn hợp lý…(*) lệ cho phép để các chị thanh niên xung 3. Kết luận phong khi hy sinh hoá thân thành hình Yếu tố dân tộc trong âm nhạc Việt tượng vừa thực vừa hư, vừa mang yếu Nam luôn có sức sống mãnh liệt bởi nó 123
  8. SCIENTIFIC JOURNAL OF SAIGON UNIVERSITY No. 69 (03/2020) nằm trong tâm thức, bản năng, suy nghĩ và tộc và hiện đại”. Các nhạc sĩ Việt Nam đã sáng tạo của người nhạc sĩ. Từ lời ru ầu ơ tạo nên sự khác biệt so với hình mẫu chung của mẹ, câu ca dao, điệu lý, câu hò... đến của opera cổ điển thế giới bằng cách mang những nét sinh hoạt trong cuộc sống lao vào tác phẩm những nét đặc trưng tính dân động hàng ngày đến những phong tục tập tộc. Tất cả các yếu tố âm nhạc dân tộc đã quán của 54 dân tộc Việt Nam trải dài trên được nâng lên mang tính bác học, hòa khắp đất nước đều được âm nhạc khắc họa quyện với nhau để tạo thành những vở diễn rõ nét. Thông qua các tiết mục thanh nhạc đạt hiệu quả sân khấu và thông qua vở diễn trong opera Việt Nam, chúng ta thấy các người xem cảm nhận được màu sắc dân tộc, nhạc sĩ đã vận dụng tài tình những giai điệu tính nghệ thuật cao. Bản sắc dân tộc thông dân ca, những làn điệu trong âm nhạc qua các tiết mục thanh nhạc thể hiện được truyền thống, những âm điệu trong hệ thống phần nào dung mạo của nghệ thuật opera thang năm âm của dân tộc... tạo nên một Việt Nam bước đầu khá vững chãi, tiếp thu loại hình nghệ thuật tổng hợp, đồ sộ, mang được những giá trị văn hóa thế giới - phát tính “đại diện” cho thể loại sân khấu “dân huy được vốn âm nhạc dân tộc. Chú thích: (*): Trích phỏng vấn tác giả. TÀI LIỆU THAM KHẢO Nguyễn Thị Mỹ Liêm. (2002). Âm nhạc dân tộc học - Phương pháp biện chứng trong nghiên cứu những truyền thống âm nhạc ngoài nền âm nhạc cổ điển châu Âu. Tạp chí Thông báo Khoa học, Viện Âm Nhạc, số 7. Nguyễn thị Tố Mai. (2012). Opera trong sự phát triển nền âm nhạc chuyên nghiệp Việt Nam, luận án tiến sĩ, Học viện Âm nhạc Hà Nội. Đào trọng Minh. (2000). Phân tích tác phẩm âm nhạc, tập 1, NXB Trẻ. Tô Ngọc Thanh (chủ tịch hội đồng biên tập). (2003). Hợp tuyển tài liệu nghiên cứu – lý luận - phê bình âm nhạc Việt Nam thế kỷ XX, tập 1-5, Viện Âm nhạc, Hà Nội. * Một số DVD, kịch bản, tổng phổ của các vở opera như: Người giữ Cồn của nhạc sĩ Ca Lê Thuần. Cô Sao của nhạc sĩ Đỗ Nhuận. Người tạc tượng của nhạc sĩ Đỗ Nhuận Nguyễn Trãi ở Đông Quan của nhạc sĩ Đỗ Nhuận Bên bờ K'rông Pa của nhạc sĩ Nhật Lai Bông Sen của nhạc sĩ Hoàng Việt Tình yêu của em của nhạc sĩ Nguyễn Đình Tấn Lá đỏ của nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân. Ngày nhận bài: 23/5/2019 Biên tập xong: 15/3/2020 Duyệt đăng: 20/3/2020 124
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2