§¸nh gi¸ nguån phô phÈm mÝa dïng cho ch¨n nu«i tr©u bß ë vïng
nguyªn liÖu mÝa ®−êng b¾c trung bé
A survey on sugarcane byproducts as feed for cattle in some sugarcane growing areas in
the North of Central Vietnam
§Æng Vò B×nh1, Pham Kim §¨ng1
SUMMARY
In 2004 a total of 340 households in 10 sugarcane-growing communes of two districts (Tho Xuan
in Thanh Hoa province and Quy Hop in Nghe An province) were surveyed. It was found that sugarcane
was the main crop of the households with an average of 3500-3850 sq.m. of sugarcane each. Every
year each household could have 5-7 tones of sugarcane tops as a byproduct. The byproduct was either
used as feed for cattle or for other purposes such as cooking fuels, thatch, soil bedding or for sale.
However, only 30-40% of sugarcane tops was used fresh for cattle feeding right after harvesting
without treatment and/or preservation.
Key words: Sugarcane tops byproduct, cattle, feeding
1. §Æt vÊn ®Ò
C¸c vïng nguyªn liÖu mÝa ®−êng cã mét nguån phô phÈm rÊt lín lµ l¸ vµ ngän mÝa. MÆc dï l¸,
ngän mÝa cã hµm l−îng x¬ kh¸ cao (40-42% tÝnh trong chÊt kh«) nh−ng l¸ mÝa chøa mét l−îng ®¸ng
kÓ protein vµ dÉn xuÊt kh«ng ®¹m, giµu hydratcacbon, thuËn lîi cho qu¸ tr×nh lªn men d¹ cá (Preston
vµ Leng, 1991). Sö dông tèt nguån phô phÈm nµy lµm thøc ¨n cho bß gãp phÇn n©ng cao hiÖu qu¶ ch¨n
nu«i bß, t¨ng thu nhËp cho n«ng hé, gi¶m thiÓu « nhiÔm m«i tr−êng vµ t¨ng thªm n¨ng suÊt mÝa
®−êng.
V× vËy, ®¸nh gi¸ tiÒm n¨ng nguån phô phÈm mÝa t¹i Thä Xu©n (Thanh Ho¸) vµ Quú Hîp (NghÖ
An) lµ cÇn thiÕt cho ®Þnh h−íng ph¸t triÓn ch¨n nu«i bß t¹i khu vùc nµy nãi riªng còng nh− c¸c vïng
nguyªn liÖu mÝa ®−êng B¾c Trung bé nãi chung.
2. vËt liÖu vµ Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu
2.1. Chän ®iÓm ®iÒu tra
Chän hai huyÖn cã diÖn tÝch mÝa lín nhÊt thuéc hai tØnh Thanh Ho¸ vµ NghÖ An lµm ®¹i diÖn
vïng nguyªn liÖu mÝa ®−êng B¾c Trung bé.
T¹i Thanh Ho¸, chän huyÖn Thä Xu©n, ®iÒu tra 4 x· (Xu©n Ch©u, Qu¶ng Phó, Xu©n Th¾ng, Thä
X−¬ng) vµ N«ng tr−êng Sao Vµng.
T¹i NghÖ An, chän huyÖn Qu× Hîp, ®iÒu tra 4 x·: Minh Hîp, NghÜa Xu©n, §ång Hîp vµ Tam
hîp 1
2.2. Ph−¬ng ph¸p
Thu thËp c¸c tµi liÖu liªn quan t¹i c¸c Phßng N«ng nghiÖp vµ Phßng Thèng kª huyÖn, c¸c Ban
N«ng nghiÖp, Ban Thèng kª x·.
Sö dông bé c©u hái ®iÒu tra chuÈn bÞ tr−íc ®Ó thu thËp th«ng tin t¹i c¸c n«ng hé: pháng vÊn trùc
tiÕp 30 hé/x· ®èi víi Thä Xu©n vµ 40 hé/x· ®èi víi Qu× Hîp. Ng−êi ®−îc pháng vÊn lµ chñ hé hoÆc
ng−êi qu¶n lý kinh tÕ gia ®×nh, tham gia trùc tiÕp vµo s¶n xuÊt n«ng nghiÖp.
Sè liÖu ®iÒu tra ®−îc vµ xö lý b»ng Microsoft Excel 2000.
3. KÕt qu¶ vµ th¶o luËn
3.1. T×nh h×nh trång mÝa mét sè x· trªn ®Þa bµn huyÖn Thä Xu©n- Thanh Ho¸ vµ Qu× Hîp -
1 Khoa Ch¨n nu«i – Thó Y, §HNNI
181
NghÖ An
Thä Xu©n vµ Qu× Hîp lµ nh÷ng huyÖn cã diÖn tÝch mÝa lín nhÊt cña Thanh Ho¸ vµ NghÖ An. Tæng
diÖn tÝch mÝa vô 2003-2004 cña toµn tØnh Thanh Ho¸ lµ 17023,6 ha, trong ®ã huyÖn Thä Xu©n cã 3351,4 ha,
chiÕm 19,69% (HiÖp héi MÝa ®−êng, 5/2003). Tæng diÖn tÝch mÝa vô 2003-2004 cña NghÖ An lµ 29164,8 ha,
trong ®ã huyÖn Qu× Hîp cã 23569 ha, chiÕm 80,81% (Trung t©m KhuyÕn n«ng tØnh, 10/2003).
B¶ng 1. T×nh h×nh trång mÝa ë c¸c x· ®iÒu tra
thuéc huyÖn Thä Xu©n - Thanh Ho¸ vµ Qu× Hîp – NghÖ An
HuyÖn
TØnh X·
Sè hé
pháng vÊn
(hé)
Sè hé trång
mÝa (hé)
DiÖn tÝch mÝa
so víi c¸c c©y
trång kh¸c (%)
DiÖn tÝch
trung b×nh (sµo/hé)
Xu©n Ch©u 30 28 25,00 23,62 ±19,52
Qu¶ng Phó 30 30 67,96 9,97± 6,48
Xu©n Th¾ng 30 30 57,50 11,45 ± 8,61
Thä X−¬ng 30 25 50,00 4,76 ± 3,13
NT Sao Vµng 30 26 88,34 14,35 ± 7,26
Thä Xu©n
Thanh Ho¸
Chung 150 139
57,76 12,92 ± 12,18
Minh Hîp 40 38 82,31 29,39 ± 2,84
NghÜa Xu©n 40 40 73,87 12,22 ± 2,09
§ång Hîp 40 36 56,29 11,19 ± 2,85
Tam Hîp 40 40 99,16 10,23 ± 1,23
Qu× Hîp
NghÖ An
Chung 160 154
77,91 15,70 ± 1,08
Theo sè liÖu cña Ban thèng kª c¸c x· diÖn tÝch ®Êt trång mÝa lu«n chiÕm mét tû lÖ t−¬ng ®èi lín so
víi c¸c lo¹i c©y trång kh¸c (B¶ng 1). Nh− vËy, cã thÓ xem mÝa lµ c©y trång chñ lùc ë tÊt c¶ c¸c x· trªn ®Þa bµn
hai huyÖn ®iÒu tra.
§èi víi huyÖn Thä Xu©n - Thanh Ho¸: Do n»m ë phÝa ®«ng b¾c cña huyÖn nªn x· Xu©n Ch©u
cã Ýt ®Êt ®åi, chñ yÕu lµ ®ång ruéng. H¬n n÷a, vµi n¨m gÇn ®©y, thùc hiÖn chÝnh s¸ch ®æi míi cña ban
l·nh ®¹o x·, mét phÇn diÖn tÝch mÝa ®−îc thay thÕ trång cá ®Ó ch¨n nu«i bß thÞt vµ bß s÷a nªn so víi
c¸c lo¹i c©y trång kh¸c diÖn tÝch mÝa lµ Ýt nhÊt, nh−ng diÖn tÝch mÝa b×nh qu©n hé ®iÒu tra l¹i cao nhÊt.
Tuy t¹i N«ng tr−êng Sao Vµng hiÖn cã tr¹i bß s÷a trªn 1000 con, mét phÇn ®Êt trång mÝa còng ®·
chuyÓn sang trång cá, nh−ng ®Þa h×nh ë ®©y chñ yÕu lµ ®åi nói thÊp nªn diÖn tÝch mÝa vÉn chiÕm mét tû
lÖ kh¸ cao (88,34%) vµ vÉn lµ c©y trång kh«ng thÓ thay thÕ ®−îc.
§èi víi huyÖn Qu× Hîp: Trong 160 hé trªn ®Þa bµn 4 x· ®iÒu tra cã tæng sè 154 hé trång mÝa víi
tæng diÖn tÝch lµ 2417,83 sµo. B×nh qu©n 15,7 ± 1,08 sµo/hé vµ tû lÖ diÖn tÝch mÝa so víi c¸c lo¹i c©y
trång kh¸c lµ 77,91% cao h¬n so víi huyÖn Thä Xu©n t−¬ng øng lµ 57,76% vµ 12,92 12,18 sµo/hé.
Trong ®ã, x· Minh Hîp chñ yÕu lµ ®Êt ®Êu thÇu cña n«ng tr−êng, ®Þa h×nh ®åi nói thÊp, mÝa lµ c©y
trång chñ lùc, v× vËy diÖn tÝch mÝa b×nh qu©n lµ cao nhÊt (29 ± 2,84 sµo/hé).
3.2. ¦íc tÝnh nguån phô phÈm vµ t×nh h×nh sö dông phô phÈm mÝa
¦íc tÝnh nguån phô phÈm mÝa
Khi thu ho¹ch ®Ó cung cÊp nguyªn liÖu cho nhµ m¸y ®−êng, phÇn l¸, ngän cßn xanh chiÕm tõ
10-12% tæng sinh khèi c©y mÝa (Golh, 1993). Nh− vËy víi 150 hé ®iÒu tra t¹i c¸c x· thuéc huyªn Thä
Xu©n – Thanh Ho¸ sau thu ho¹ch mÝa sÏ cã kho¶ng 713,24 tÊn l¸, ngän mÝa. B×nh qu©n 5,13 tÊn/hé.
T¹i 160 hé ®iÒu tra trªn ®Þa bµn huyÖn Qu× Hîp – NghÖ An sÏ cã kho¶ng 1160,56 tÊn l¸, ngän mÝa.
B×nh qu©n 7,25 tÊn/hé (b¶ng 2).
Vô thu ho¹ch mÝa b¾t ®Çu tõ th¸ng 11 ®Õn hÕt th¸ng 4 n¨m sau, ®©y lµ thêi kú kh« hanh, thiÕu cá
cho tr©u bß. V× vËy, l¸ vµ ngän mÝa sÏ lµ mét nguån thøc ¨n cÇn ®−îc sö dông mét c¸ch cã hiÖu qu¶
nh»m gi¶i quyÕt ®−îc vÊn ®Ò thiÕu thøc ¨n th« xanh cho tr©u bß trong mïa kh« hanh, n©ng cao hiÖu
qu¶ ch¨n nu«i, gi¶m « nhiÔm m«i tr−êng. §Æc biÖt, nÕu ®−îc chÕ biÕn tèt, l¸ vµ ngän mÝa sÏ cã gi¸ trÞ
dinh d−ìng cao h¬n, trë thµnh nguån thøc ¨n dù tr÷, gãp phÇn më réng quy m« ®µn tr©u bß vµ t¨ng thu
nhËp cho ng−êi ch¨n nu«i.
182
B¶ng 2. −íc tÝnh nguån phô phÈm l¸, ngän mÝa t¹i c¸c x· ®iÒu tra
thuéc huyÖn Thä Xu©n - Thanh Ho¸ vµ Qu× Hîp – NghÖ An
HuyÖn
TØnh X· Sè hé
§T
DiÖn tÝch mÝa
(sµo)
N¨ng suÊt
(tÊn/sµo)
S¶n l−îng
(tÊn)
¦íc tÝnh l−îng phô
phÈm (tÊn)
Xu©n Ch©u 30 661,36 4,0 2645,44 264,54
Qung Phó 30 299,00 3,5 1046,50 125,58
Xu©n Th¾ng 30 343,50 3,0 1030,50 123,66
Thä X−¬ng 30 118,90 3,0 356,70 42,80
NT Sao Vµng 30 373,00 3,5 1305,50 156,66
Thä Xu©n Thanh
Ho¸
Tæng 150 1795,67 - 6384,64 713,24
Minh Hîp 40 1117,00 4,0 4468,00 536,16
NghÜa Xu©n 40 488,83 4,0 1955,32 234,64
§ång Hîp 40 403,00 4,0 1612,00 193,44
Tam Hîp 40 409,00 4,0 1636,00 196,32
Qu× Hîp NghÖ An
Tæng 160 2417,83 - 9671,32 1160,56
T×nh h×nh sö dông nguån phô phÈm ë c¸c n«ng hé ch¨n nu«i
T¹i c¸c hé ®iÒu tra, do viÖc thu ho¹ch mÝa ®−îc thùc hiÖn theo kiÓu cuèn chiÕu tõng hé ®Ó b¸n
cho nhµ m¸y, v× vËy chØ mét phÇn l¸, ngän t−¬i ®−îc dïng lµm thøc ¨n ch¨n nu«i, cßn phÇn lín vøt bá
ngoµi ®ång chê kh« ®em ®èt.
T¹i Thä Xu©n, Thanh Ho¸ cã 143/150 hé (95,33%) sö dông l¸ t−¬i ngän mÝa cho ch¨n nu«i
nh−ng ®ång thêi còng cã 139/150 hé (chiÕm 99,33%) ®em b¸n, cho hoÆc bá kh« ngoµi ruéng ®Ó ®èt
lµm ph©n... T¹i Qu× Hîp, NghÖ An 100% c¸c hé trång mÝa sö dông ngän l¸ t−¬i cho ch¨n nu«i, ®ång
thêi 100% c¸c hé còng sö dông l¸ mÝa kh« lµm chÊt ®èt hoÆc lµm tranh lîp nhµ ...
Tû lÖ hé sö dông ngän l¸ mÝa qua chÕ biÕn cho ch¨n nu«i ë Thä Xu©n cßn rÊt thÊp (5,59%), cßn
t¹i Qu× Hîp ch−a cã hé nµo chÕ biÕn ngän l¸ mÝa cho tr©u bß ¨n. C¸ch ®©y vµi n¨m, t¹i Thä Xu©n ®·
cã dù ¸n ph¸t triÓn ®µn bß thÞt vµ bß s÷a nªn ng−êi ch¨n nu«i ®· ®−îc chuyÓn giao kü thuËt chÕ biÕn, ñ
xanh phô phÈm mÝa. Cßn t¹i huyÖn Qu× Hîp, do ch−a ®−îc chuyÓn giao kü thuËt chÕ biÕn, ñ chua phô phÈm n«ng
nghiÖp nªn 100% hé ch¨n nu«i ®Òu cho tr©u bß ¨n ngän l¸ mÝa t−¬i, kh«ng qua chÕ biÕn dù tr÷.
Theo −íc tÝnh, chØ cã kho¶ng 30 - 40% l−îng l¸, ngän mÝa t−¬i ®−îc dïng cho ch¨n nu«i tr©u bß
vµ chñ yÕu vÉn lµ cho ¨n trùc tiÕp, kh«ng qua chÕ biÕn, dù tr÷. §©y lµ mét sù l·ng phÝ, ®ång thêi lµ
nguyªn nh©n g©y « nhiÔm m«i tr−êng cÇn ®−îc kh¾c phôc.
B¶ng 3. T×nh h×nh sö dông nguån phô phÈm mÝa t¹i c¸c x· ®iÒu tra
thuéc huyÖn Thä Xu©n - Thanh Ho¸ vµ Qu× Hîp – NghÖ An
Sè hé sö dông cho ch¨n nu«i Sè hé sö dông vµo
L¸ t−¬i, ngän
HuyÖn
TØnh
X·
Sè hé
PV
(hé) L¸
kh« Dïng trùc
iÕ
Qua chÕ
biÕ
L¸ kh« L¸ t−¬i
ngän
Xu©n Ch©u 30 0 30 3 30 30
Qu¶ng Phó 30 0 30 2 30 30
Xu©n Th¾ng 30 0 29 0 29 29
Thä X−¬ng 30 0 29 1 30 30
NT Sao vµng 30 0 25 2 30 30
Tæng sè 150 0 143 8 149 149
Thä Xu©n
Thanh ho¸
Tû lÖ (%) - 0 95,33 5,59 99,33 99,33
Minh Hîp 40 0 40 0 40 38
NghÜa Xu©n 40 0 40 0 40 40
§ång Hîp 40 0 40 0 40 39
Tam Hîp 40 0 40 0 40 40
Tæng sè 160 0 40 0 40 157
Qu× Hîp
NghÖ An
Tû lÖ (%) - 0 100,00 0 100,00 98,13
183
Ghi chó: * cho, b¸n hoÆc ®èt trªn ruéng, ®un nÊu, lµm tranh lîp
4. KÕt luËn
- MÝa lµ c©y trång chñ lùc ë c¸c x· ®iÒu tra nãi riªng vµ 2 huyÖn Thä Xu©n vµ Qu× Hîp nãi
chung. Trung b×nh mçi hé trång tõ 13 ®Õn 15 sµo mÝa.
- Hµng n¨m, t¹i Thä Xu©n – Thanh Ho¸ vµ Quú Hîp – NghÖ An trong thêi gian thu ho¹ch mÝa,
mçi hé trång mÝa cã trung b×nh tõ 5 ®Õn 7 tÊn ngän, l¸ mÝa ®−îc sö dông cho ch¨n nu«i tr©u bß hoÆc
vµo c¸c môc ®Ých kh¸c nh− nh−: cho, b¸n, bá kh« ngoµi ruéng ®Ó ®èt lµm ph©n hoÆc lµm chÊt ®èt, lîp
nhµ.
- T¹i c¸c hé trång mÝa, míi chØ kho¶ng 30 - 40% l−îng l¸, ngän mÝa t−¬i ®−îc dïng cho ch¨n
nu«i tr©u bß vµ chñ yÕu lµ cho ¨n trùc tiÕp, kh«ng qua chÕ biÕn dù tr÷.
Tµi liÖu tham kh¶o
1. Bo Golh, 1993. Thøc ¨n gia sóc nhiÖt ®íi. NXB N«ng nghiÖp.
2. Preston vµ Leng, 1991. C¸c hÖ thèng ch¨n nu«i gia sóc nhai l¹i dùa trªn nguån tµi nguyªn cã s½n cña
vïng NhiÖt ®íi vµ ¸ nhiÖt ®íi. NXB N«ng nghiÖp.
3. HiÖp héi mÝa ®−êng, 5/2003. T¹p chÝ Th«ng tin & KhuyÕn n«ng, sè 77.
4. Trung t©m KhuyÕn N«ng tØnh, th¸ng 10 n¨m 2003. B¸o c¸o t×nh h×nh trång mÝa trªn ®Þa bµn tØnh
NghÖ An.
184