intTypePromotion=3

Báo cáo khoa học: Thử đưa ra cách giải thích về Sắc thái riêng trong một số cách xưng hô của người Việt Nam bộ - ĐH Quốc gia TP Hồ Chí Minh ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn

Chia sẻ: Nguyen Van Trung | Ngày: | Loại File: DOC | Số trang:21

0
54
lượt xem
14
download

Báo cáo khoa học: Thử đưa ra cách giải thích về Sắc thái riêng trong một số cách xưng hô của người Việt Nam bộ - ĐH Quốc gia TP Hồ Chí Minh ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Báo cáo khoa học "Thử đưa ra cách giải thích về Sắc thái riêng trong một số cách xưng hô của người Việt Nam bộ" trình bày về một số cách xưng hô của người Việt Nam bộ; cách giải thích về cơ sở hình thành, tồn tại và phát triển của những cách xưng hô này. Với các bạn chuyên ngành Văn hóa thì đây là một tài liệu hữu ích.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Báo cáo khoa học: Thử đưa ra cách giải thích về Sắc thái riêng trong một số cách xưng hô của người Việt Nam bộ - ĐH Quốc gia TP Hồ Chí Minh ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn

  1. -1- ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH ÑAÏI HOÏC KHOA HOÏC XAÕ HOÄI VAØ NHAÂN VAÊN ***** TEÂN HOÏC VIEÂN: NGUYEÃN ÑOAØN BAÛO TUYEÀN LÔÙP CAO HOÏC VAÊN HOÙA 2001­2004 BAÙO CAÙO KHOA HOÏC Teân ñeà taøi: THÖÛ ÑÖA RA CAÙCH GIAÛI THÍCH VEÀ SAÉC THAÙI RIEÂNG TRONG MOÄT SOÁ CAÙCH XÖNG HOÂ CUÛA NGÖÔØI VIEÄT NAM BOÄ TP. HOÀ CHÍ MINH 11 - 2003
  2. -2- The Summary of the Scientific Report Topic: The suggesting explanation of the particular  nuance in some ways  of the   Southern Vietnamese people ‘s appellation INTRODUCTION: Introduce generally the basic specific characteristics in the field of Vietnamese ‘s communication. The particular nuance of the Southern Vietnamese ‘s appellation in the communicative field is an interesting subject which needs studying and researching with the point of cultural views. CONTENT: Present some ways of the Southern Vietnamese’s appellation. Introduce the explanation of its formation basis, existence and development . 1/ The personal pronouns relating to the mother. 2/ The personal pronouns relating to the father. 3/ The use of many personal pronouns showing the difference between the father and mother relation. 4/ The personal pronoun “tui” of the Southern Vietnamese people. CONCLUSION: The conclusion of the formation basis, the existent and the development of the Southern Vietnamese ‘s appellation from the suggesting basis in the content. Suggestion: The problem presented in this scientific report and some other problems concerning with the particular nuance in the Southern Vietnamese ‘s appellation require the cultural scientists to research in order to form the complete scientific work.
  3. -3- BAÛN TOÙM TAÉT BAÙO CAÙO KHOA HOÏC Teân ñeà taøi: Thöû ñöa ra caùch giaûi thích veà saéc thaùi rieâng  trong moät soá caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä PHAÀN MÔÛ ÑAÀU: Giôùi thieäu khaùi quaùt caùc ñaëc tröng cô baûn trong lónh vöïc giao tieáp cuûa ngöôøi Vieät Nam. Saéc thaùi rieâng trong caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä thuoäc lónh vöïc giao tieáp laø moät vaán ñeà haáp daãn caàn ñöôïc tìm hieåu vaø nghieân cöùu döôùi goùc ñoä vaên hoùa. PHAÀN NOÄI DUNG: Trình baøy moät soá caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä. Ñöa ra caùch giaûi thích veà cô sôû hình thaønh, toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa nhöõng caùch xöng hoâ naøy. 1/ Caùch xöng hoâ thieân veà nhöõng töø chæ quan heä beân meï. 2/ Caùch xöng hoâ thieân veà nhöõng töø chæ baäc döôùi cha meï. 3/ Söû duïng nhieàu töø xöng hoâ ñeå phaân bieät roõ quan heä beân cha, quan heä beân meï. 4/ Veà töø xöng hoâ “tui” cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä. PHAÀN KEÁT LUAÄN: Töø nhöõng luaän cöù ñöôïc neâu trong phaàn noäi dung, ñi ñeán keát luaän veà nhöõng cô sôû hình thaønh, toàn taïi vaø phaùt trieån caùc saéc thaùi rieâng trong caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä. Ñeà nghò: Vaán ñeà ñöôïc ñaët ra trong baøi baùo caùo khoa hoïc naøy vaø moät soá vaán ñeà khaùc coù lieân quan veà saéc thaùi rieâng trong caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä caàn ñöôïc giôùi khoa hoïc trong ngaønh vaên hoùa hoïc nghieân cöùu baèng moät coâng trình nghieân cöùu khoa hoïc hoaøn chænh.
  4. -4-
  5. -5- PHAÀN MÔÛ ÑAÀU Xeùt döôùi goùc ñoä caáu truùc cuûa heä thoáng vaên hoùa, giao tieáp laø moät vaán ñeà thuoäc taàm vi moâ, lieân quan ñeán cuoäc soáng cuûa moãi caù nhaân trong coäng ñoàng. Giao tieáp cuøng vôùi phong tuïc, tín ngöôõng vaø caùc loaïi hình ngheä thuaät ñeàu laø nhöõng lónh vöïc thuoäc boä phaän toå chöùc ñôøi soáng caù nhaân trong thaønh toá vaên hoùa toå chöùc coäng ñoàng – moät trong boán thaønh toá cuûa moãi heä thoáng vaên hoùa. Nhöõng lónh vöïc naøy coù taùc duïng laøm cho cuoäc soáng moãi caù nhaân ñöôïc toå chöùc quy cuû hôn, ñoàng thôøi cuõng phong phuù hôn, “ngöôøi” hôn.(1) Trong ñôøi soáng sinh hoaït coäng ñoàng, caùc caù nhaân ñeàu coù nhu caàu giao tieáp vôùi moïi ngöôøi xung quanh, hình thöùc giao tieáp chuû yeáu baèng ngoân töø. Baûn chaát con ngöôøi chæ boäc loä ra trong giao tieáp. Laø cö daân noâng nghieäp, caàn soáng phuï thuoäc laãn nhau, neân ngöôøi Vieät Nam raát coi troïng vieäc gìn giöõ caùc moái quan heä toát vôùi moïi thaønh vieân trong coäng ñoàng. Chính tính coäng ñoàng ñaõ khieán ngöôøi Vieät Nam ñaëc bieät coi troïng vieäc giao tieáp nhaèm taïo ra quan heä, cuûng coá tình thaân. Veà quan heä giao tieáp, nguoàn goác vaên hoùa noâng nghieäp vôùi caùc ñaëc ñieåm troïng tình: laáy tình caûm (laáy söï yeâu söï gheùt) laøm nguyeân taéc öùng xöû. Trong cuoäc soáng, ngöôøi Vieät Nam soáng coù lyù coù tình nhöng vaãn thieân veà tình hôn. Ngöôøi Vieät Nam luoân nhaéc nhôû nhau coi troïng tình caûm hôn moïi thöù treân ñôøi, khoâng rieâng gì trong gia ñình maø caû ngoaøi xaõ hoäi. Ñoái vôùi ñoái töôïng giao tieáp, ngöôøi Vieät Nam coù thoùi quen öa tìm hieåu, quan saùt, ñaùnh giaù... Tuoåi taùc, queâ quaùn, trình ñoä hoïc vaán, ñòa vò xaõ hoäi, tình traïng gia ñình laø nhöõng vaán ñeà ngöôøi Vieät Nam thöôøng quan taâm. Do tính coäng ñoàng neân ngöôøi Vieät Nam töï thaáy coù traùch nhieäm phaûi quan taâm ñeán ngöôøi khaùc, maø muoán quan taâm thì caàn bieát roõ hoaøn caûnh. Maët khaùc, do phaân bieät chi li caùc quan heä xaõ hoäi, moãi caëp giao tieáp coù nhöõng caùch xöng hoâ rieâng, neân neáu khoâng coù ñaày ñuû thoâng tin thì khoâng theå naøo löïa choïn töø xöng hoâ cho thích hôïp. Tính coäng ñoàng cuõng khieán cho ngöôøi Vieät Nam trong giao tieáp raát coi troïng danh döï, öa söï teá nhò, yù töù vaø troïng söï hoøa thuaän. (1) Traàn Ngoïc Theâm – Tìm veà Baûn saéc vaên hoùa Vieät Nam – NXB Thaønh phoá Hoà Chí Minh – 2001, tr. 233.
  6. -6- Chính vì vaäy, ngöôøi Vieät Nam coù moät heä thoáng nghi thöùc lôøi noùi raát phong phuù. Tröôùc heát, ñoù laø söï phong phuù trong heä thoáng xöng hoâ tieáng Vieät: ngoaøi caùc ñaïi töø nhaân xöng vôùi soá löôïng raát phong phuù do coù nhieàu bieán theå, coøn söû duïng moät soá löôïng lôùn caùc danh töø chæ quan heä hoï haøng (anh – em, baø – chaùu, chaùu – chuù,...) ñeå thay theá cho ñaïi töø, vaø nhöõng danh töø thaân toäc naøy coù xu höôùng laán aùt caùc ñaïi töø nhaân xöng. Heä thoáng xöng hoâ naøy theå hieän caùc ñaëc ñieåm cuûa vaên hoùa noâng nghieäp Vieät Nam: troïng tình caûm, tính coäng ñoàng cao vaø tính toân ti kyõ löôõng.(2) Vuøng ñaát Nam Boä môùi coù tuoåi ñôøi chöøng hôn 300 naêm, nhöng vaên hoùa Nam Boä ñaõ ñònh hình roõ nhöõng ñaëc tröng vuøng cuûa mình. Vôùi saéc thaùi ñaëc thuø khoù laãn trong dieän maïo caùc vuøng vaên hoùa ôû nöôùc ta, vöøa raát rieâng, maø vaãn giöõ ñöôïc tính thoáng nhaát cuûa vaên hoùa Vieät Nam. Trong nhöõng ñaëc tröng rieâng cuûa vuøng ñaát naøy, ñieàu maø moïi ngöôøi deã nhaän thaáy nhaát qua lónh vöïc giao tieáp laø caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä. Caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät ôû ñaây vaãn giöõ ñöôïc ñaày ñuû caùc ñaëc ñieåm giao tieáp cuûa ngöôøi Vieät Nam noùi chung, nhöng ñoàng thôøi cuõng bieåu hieän roõ neùt saéc thaùi ñaëc thuø cuûa vuøng ñaát môùi. Saéc thaùi rieâng ôû caùch xöng hoâ trong lónh vöïc giao tieáp laø moät vaán ñeà raát haáp daãn nhöng cuõng khoâng keùm phaàn phöùc taïp. Caùc nghieân cöùu töø tröôùc ñeán nay veà vaên hoùa Nam Boä ñaõ coù nhieàu coâng trình nghieân cöùu, trong ñoù coù ñeà caäp ñeán phöông ngöõ Nam Boä. Tuy nhieân chöa coù caùch lyù giaûi naøo ñöôïc ñöa ra thaät ñaày ñuû ñeå laøm saùng toû vaán ñeà ñaùng quan taâm maø chuùng toâi vöøa neâu. Trong baøi baùo caùo khoa hoïc naøy, chuùng toâi maïnh daïn ñöa ra moät soá caùch giaûi thích. Luaän cöù taäp trung chuû yeáu vaøo ñieàu kieän moâi tröôøng xaõ hoäi – lòch söû ñaõ hình thaønh vaø vaãn ñang tieáp tuïc toàn taïi trong suoát hôn 300 naêm qua treân vuøng ñaát Nam Boä. Raát mong ñöôïc söï goùp yù, chæ daãn nhieät tình cuûa caùc nhaø nghieân cöùu khoa hoïc vaø nhöõng ai quan taâm ñeán vaên hoùa vuøng ñaát Nam Boä cuûa chuùng ta. (2) Traàn Ngoïc Theâm – Saùch ñaõ daãn (Sñd), tr. 277-286.
  7. -7- PHAÀN NOÄI DUNG I/ CAÙCH XÖNG HOÂ CUÛA NGÖÔØI VIEÄT NAM BOÄ THIEÂN VEÀ NHÖÕNG TÖØ CHÆ QUAN HEÄ BEÂN MEÏ: Chuùng ta coù theå deã daøng nhaän ra trong caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä khi muoán theå hieän tình thaân maät vaø kính troïng ñoái vôùi nhöõng ngöôøi chöa quen hoaëc chöa roõ moái quan heä nhöng coù tuoåi taùc lôùn hôn, thì thöôøng thieân veà nhöõng töø chæ quan heä beân meï:  Ñoái vôùi ngöôøi phuï nöõ lôùn hôn mình moät caáp thì thöôøng goïi baèng dì vaø xöng con hoaëc tui. Neáu bieát roõ thöù thì goïi ñuùng thöù. Neáu khoâng bieát roõ thöù thì thöôøng goïi baèng dì Hai ñeå taêng theâm phaàn kính troïng. Vôùi ngöôøi phuï nöõ lôùn hôn mình hai caáp thì goïi baèng baø, baø Hai hoaëc goïi ñuùng thöù. Khi theå hieän tình thaân maät vaø kính troïng hôn nöõa thì goïi laø ngoaïi, baø ngoaïi vaø xöng laø con (khoâng neân goïi thöù nhö baø Ba, baø Tö,… neáu khoâng bieát roõ thöù, ôû nhöõng tröôøng hôïp naøy khoâng neân xöng tui vì nhö vaäy laø voâ pheùp). Kieâng goïi baø noäi, vì goïi vaäy laø khoâng kính troïng.  Ñoái vôùi nam giôùi lôùn hôn moät caáp thì thöôøng goïi baèng baùc, chuù, caäu vaø töï xöng con hoaëc tui. Neáu bieát roõ thöù thì goïi ñuùng thöù. Neáu khoâng bieát roõ thöù thì thöôøng goïi baùc Hai, chuù Hai, caäu Hai ñeå taêng theâm phaàn kính troïng (ñieàu ñaùng löu yù laø thieân veà nhöõng töø chæ baäc döôùi cuûa cha meï nhö chuù, caäu thöôøng ñöôïc söû duïng nhieàu hôn). Ñoái vôùi nam giôùi lôùn hôn mình hai caáp, thì goïi baèng oâng, oâng Hai hoaëc goïi ñuùng thöù. Ñeå theå hieän tình thaân maät vaø kính troïng hôn nöõa thì goïi laø ngoaïi, oâng ngoaïi vaø xöng laø con
  8. -8- (khoâng neân goïi thöù nhö oâng Naêm, oâng Saùu,… neáu khoâng bieát roõ thöù vaø cuõng khoâng neân xöng tui vì nhö vaäy laø voâ pheùp). Kieâng goïi oâng noäi, vì goïi vaäy laø khoâng kính troïng. Löu yù: ÔÛ Nam Boä, nhöõng caùch goïi cha, baø noäi, oâng noäi, oâng coá noäi, baø coá noäi ñoái vôùi nhöõng ngöôøi khoâng xöùng ñaùng vôùi nhöõng caùch xöng hoâ aáy thì chæ coù yù nghóa coi thöôøng hoï, hoaëc khoâng coù thieän caûm, thaäm chí aùc caûm ñoái vôùi hoï maø thoâi. Cha noäi, thaèng chaû, con meû caøng laø nhöõng caùch goïi khinh thöôøng. Trong caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Nam Boä ñoái vôùi ngöôøi chöa quen hoaëc chöa roõ moái quan heä coù ñoä tuoåi ngang haøng nhöng ít tuoåi hôn mình hoaëc nhoû hôn mình moät caáp cuõng xuaát hieän tröôøng hôïp töông töï:  Neáu ngöôøi goïi laø nam vaø ngöôøi ñöôïc goïi cuõng laø nam thì thöôøng goïi baèng chuù, caäu hoaëc chuù Hai, caäu Hai (hieåu laø chuù em, caäu em). Neáu ngöôøi ñöôïc goïi laø nöõ thì thöôøng goïi laø coâ, dì hoaëc coâ Hai (hieåu laø coâ em, dì em), khoâng goïi dì Hai (vì dì Hai laø töø thöôøng chæ ñeå goïi nhöõng ngöôøi lôùn hôn mình moät baäc). Vaø ñeàu xöng laø tui hay qua.  Neáu ngöôøi goïi laø nöõõ vaø ngöôøi ñöôïc goïi laø nam thì thöôøng goïi baèng chuù, caäu hoaëc chuù Hai, caäu Hai (hieåu laø chuù em, caäu em). Neáu ngöôøi ñöôïc goïi cuõng laø nöõ thì thöôøng goïi laø coâ, dì hoaëc coâ Hai (hieåu laø coâ em, dì em), cuõng khoâng goïi dì Hai vì nghóa nhö treân. Vaø ñeàu xöng laø tui. Löu yù: ÔÛ nhöõng tröôøng hôïp giao tieáp treân, neáu goïi laø caäu, caäu Hai, dì (thieân veà quan heä beân meï) thì thöôøng theå hieän tình thaân maät hôn laø goïi chuù, chuù Hai, coâ, coâ Hai, thím, thím Hai (thieân veà quan heä beân cha). ÔÛ Nam Boä khoâng coù tröôøng hôïp goïi ngöôøi nhoû tuoåi hôn mình baèng baùc (laø caùch goïi thay cho con ôû Baéc Boä). Trong caùc gia ñình Nam Boä, ñoái vôùi con, chaùu trong nhaø ñeàu goïi baèng con chöù khoâng phaân bieät laø goïi laø con hay chaùu. Coù theå goïi baèng “thaèng hoaëc con + thöù” (thaèng Hai, con Tö,…) hay “thaèng (con) + teân” (thaèng Hieàn, con Laønh,…). ÔÛ beân ngoaøi gia ñình, ñoái vôùi ngöôøi nhoû tuoåi hôn mình töø moät caáp trôû leân, khi thaät thaân maät thì goïi baèng con, neáu goïi baèng chaùu thì möùc ñoä thaân maät ít hôn moät chuùt. Vaø ngöôïc laïi, khi xöng hoâ vôùi ngöôøi lôùn hôn mình töø moät caáp trôû leân, thaät thaân maät thì xöng laø con, neáu xöng laø chaùu thì möùc ñoä thaân maät cuõng giaûm ñi.
  9. -9- Giaûi thích: - Ñieàu kieän moâi tröôøng soáng cuûa löu daân thôøi môùi khai phaù vaø keå caû thôøi sau naøy, ngöôøi troâi daït töø phöông xa ñeán thöôøng laø nam giôùi. Gia chuû laø ngöôøi ñaõ ñeán khai phaù tröôùc, cô ngôi thöôøng coù phaàn ñaõ taïm oån ñònh. Cha meï giaø coù con trai, thì nhieàu con trai cuûa hoï cuõng ñaõ tieáp tuïc ra ñi chinh phuïc nhöõng vuøng ñaát môùi gaàn xa ñeå töï laäp nghieäp (treân böôùc ñöôøng khai phaù, ngöôøi löu daân thöôøng choïn nôi ñaát roäng ngöôøi thöa, hoï boû coâng khai phaù caøng nhieàu ñaát ñai caøng toát); hoaëc caùc con trai cuûa hoï, sau khi laäp gia ñình ñaõ ra sinh soáng laøm aên rieâng, chung quanh nhaø cha meï mình. Thöôøng thì trong nhaø gia chuû coøn laïi nhöõng ngöôøi con trai chöa laäp gia ñình, hoaëc ñaõ laäp gia ñình nhöng chöa ra ôû rieâng, vaø caùc con gaùi chöa gaû choàng. Tröôøng hôïp gia chuû khoâng coù con trai, hoaëc coù con trai, nhöng vì moät lyù do naøo ñoù neân nhöõng ngöôøi con aáy ñaõ ra ñi sinh soáng ôû nôi khaùc (vì choáng ñoái nhaø caàm quyeàn, vì chieán tranh, loaïn laïc, troán söu thueá phaûi boû laøng ra ñi…) thì hoï soáng vôùi con gaùi cuûa mình, nhieàu khi hoï taïm thôøi phaûi cöu mang caû gia ñình con gaùi sau khi ñaõ gaû choàng, vì chaøng reå töø phöông xa ñeán, khoâng coù hoï haøng hoaëc chöa ñuû söùc töï taïo laäp cô ngôi rieâng cho vôï con. Nhieàu ngöôøi chaáp nhaän cho vôï choàng con gaùi, con reå cuøng soáng chung vôùi mình ñeå tieáp tay xaây döïng, gìn giöõ cô ngôi trong luùc tuoåi hoï ñaõ veà chieàu. Ñieàu ñaùng ñeå chuùng ta löu yù laø moâi tröôøng lòch söû – xaõ hoäi cuûa vuøng ñaát Nam Boä thôøi khai hoang môû ñaát, töùc hoaøn caûnh soáng môùi, ñaõ khôi daäy moät caùch töï nhieân tinh thaàn töông thaân töông aùi, ñuøm boïc laãn nhau trong bao lôùp ngöôøi löu daân. Chính nhöõng chuû nhaân vuøng ñaát naøy (coù theå baûn thaân ngöôøi khai phaù, hay lôùp haäu dueä cuûa hoï) cuõng ñaõ töøng neám traûi nhöõng böôùc thaêng traàm, gian truaân vaát vaû, töøng gaët haùi nhöõng thaát baïi chua cay, ñuïng ñoä vôùi cöôøng quyeàn baïo ngöôïc treân böôùc ñöôøng tha phöông caàu thöïc. Ñaõ töøng chaïm traùn vôùi ñoùi reùt, hoï vöùt boû caùi ngheøo khoå laïi phía sau, ñeå ñi tìm moät söï ñoåi ñôøi, vaø khi öôùc voïng ñaõ ñaït, hoï khoâng theå khoâng nghó ñeán chuyeän cöu mang nhöõng ngöôøi ñoàng caûnh ngoä. YÙ thöùc troïng nghóa khinh taøi cuõng töø ñoù maø ra. Hoï luoân ñem taám loøng cuûa keû tha phöông ñeán tröôùc giuùp ñôõ, ñuøm boïc nhöõng ngöôøi ñeán sau: Roàng chaàu ngoaøi Hueá,
  10. - 10 - Ngöïa teá Ñoàng Nai, Nöôùc soâng trong chaûy loän soâng ngoaøi, Thöông ngöôøi xa xöù laïc loaïi tôùi ñaây. Ngöôøi Vieät Nam Boä thöông ngöôøi ñeán sau, maø khoâng caàn phaân bieät thaân hay sô, khoâng caàn truy nguyeân goác gaùc. Bôûi vì, hoï heát söùc nhaïy caûm vôùi nhöõng noãi khoå ñau, böùc xuùc, caàn ñöôïc ñuøm boïc, yeâu thöông cuûa nhöõng ngöôøi “cuøng hoäi cuøng thuyeàn” treân böôùc ñöôøng tha phöông tìm ñaát soáng. Ñeán ñaây thì ôû laïi ñaây, Chöøng naøo beùn reã xanh caây môùi veà. Caâu ca dao ñaày tình nhaân aùi aáy, laø moät lôøi môøi moïc chaân tình, boäc tröïc khoâng phaûi laø chuyeän ñaõi ñöa laáy leä. ÔÛ nôi ñaát roäng ngöôøi thöa, mieáng aên kieám ñöôïc coù phaàn deã daøng, con ngöôøi caàn coù baïn beø ñeå hoøa ñoàng, chia seû. Ñaõ coù khoâng ít nhöõng anh khoùa sinh, thaày ñoà laän ñaän treân ñöôøng khoa cöû baát thaønh, theo goùt ñoaøn ngöôøi löu taùn vaøo Nam, vaø ñöôïc quyù troïng nhôø daïy chöõ nghóa cho con caùi noâng daân. Roài trong söï ñuøm boïc, cöu mang cuûa daân chuùng, “caùc thaày” ñaõ “beùn reã xanh caây” vaø trôû thaønh coâng daân cuûa ñaát môùi(3). Coù theå noùi, ñaát Nam Boä laø nôi toàn taïi tröôøng hôïp ngöôøi con trai saün saøng öng thuaän vaø ñöôïc gia ñình cha meï vôï cho ôû reå nhieàu nhaát so vôùi caùc vuøng khaùc treân caû nöôùc ta. Khôûi ñaàu töø hoaøn caûnh moät mình tha phöông ñi laäp nghieäp cuûa nhieàu lôùp cha oâng thuôû tröôùc, neân vuøng ñaát naøy ñaõ saûn sinh ra quan nieäm môùi veà vôï choàng, khaùc vôùi quan nieäm “Thuyeàn theo laùi gaùi theo choàng” (Xuaát giaù tuøng phu) cuûa Nho giaùo. Haún nhieàu ngöôøi khoâng khoûi baát ngôø tröôùc caâu tuïc ngöõ cuûa vuøng ñaát naøy: Nöôùc theo soâng, choàng theo vôï. Ngöôøi con trai treân ñaát Nam Boä luoân saün saøng theo veà beân vôï, neân hoï chaúng toû ra göôïng gaïo, laáp löûng hay e deø chuùt naøo khi buoâng lôøi toû tình heát söùc thaät thaø, chaân chaát: Taøu Nam Vang chaïy ngang coàn caùt, Xuoàng caâu toâm ñaäu saùt meù nga(4). Thaáy em coù moät meï giaø, (3) Thaïch Phöông – Phaàn Toång luaän (trong Vaên hoùa daân gian ngöôøi Vieät Nam Boä) – NXB Khoa hoïc xaõ hoäi – Haø Noäi, 1992, tr. 249-262. (4) Nga, ñeá laø nhöõng loaïi coû lau, thöôøng moïc daøy ñaëc ôû nhöõng baûi buøn ven meù soâng – (Chuù thích cuûa hoïc vieân – xin vieát taét HV).
  11. - 11 - Muoán voâ hoaïn döôõng coù maø ñöôïc khoâng? - ÔÛ Nam Boä, thöôøng thì ngöôøi con gaùi ñaõ coù choàng, soáng rieâng, nhöng khi sinh con so thöôøng ñöôïc nuoâi taïi nhaø baø ngoaïi, coù khi ñeán thoâi noâi hoaëc sau ñoù nöõa. Con so nhaø maù, con raï nhaø choàng. Cuõng coù khoâng ít tröôøng hôïp, khi sinh con raï roài maø vaãn ñöôïc nhaø baø ngoaïi nuoâi döôõng chaêm soùc. Ñieàu ñoù giaûi thích vì sao coù caâu tuïc ngöõ treân vaø vì sao tình caûm cuõng nhö quan heä giöõa nhöõng ñöùa beù vôùi beân ngoaïi (baø ngoaïi, oâng ngoaïi, caäu, dì) raát thaân thieát. Con chim se seû noù ñeû coät ñình. Baø ngoaïi ñeû maù, maù ñeû mình em ôi! Nhöõng ñöùa treû sinh ra treân vuøng ñaát naøy, ngay töø ñaàu ñaõ gaén boù nhieàu hôn, saâu ñaäm hôn vôùi gia ñình, hoï haøng beân ngoaïi. Coøn beân noäi, laém luùc boïn treû chaúng bieát ñaâu maø laàn, vì ngöôøi cha khoâng ít tröôøng hôïp laø daân töù chieáng chính goác: Anh veà Bình Ñònh thaêm cha, Phuù Yeân thaêm meï, Khaùnh Hoøa thaêm em. Caâu ca dao aáy, phaàn naøo ñaõ chæ roõ böôùc ñöôøng tha phöông, Nam tieán cuûa lôùp ngöôøi löu daân thuôû tröôùc. (Coù theå ngöôøi löu daân trong baøi ca dao coù queâ cha ôû Bình Ñònh, ngöôøi cha laàn xuoáng ñaát Phuù Yeân laäp nghieäp, cöôùi vôï, sinh con. Veà sau nhöõng ngöôøi con laïi laàn hoài vaøo ñaát Khaùnh Hoøa sinh soáng, trong ñoù – ngöôøi löu daân trong baøi ca dao, vôùi vai troø laø ngöôøi anh lôùn – laïi tieáp tuïc theo ñoaøn ngöôøi khaån hoang vaøo taän vuøng ñaát Nam Boä). - Trong taäp quaùn cuûa ngöôøi Vieät vaø nhieàu daân toäc chaâu AÙ khaùc, quan heä huyeát thoáng ñöôïc laáy laøm troïng laø quan heä “noäi toäc”. Noäi toäc ñöôïc tính theo quan heä beân cha. Theo quan nieäm naøy, ñieàu quan troïng nhaát trong quan heä maùu muû khoâng phaûi ôû söï gaàn guõi hay xa caùch giöõa caùc theá heä maø laø ôû quan heä “noäi toäc”. Teân hoï, goác gaùc cuûa moät con ngöôøi ñeàu ñöôïc caên cöù töø hoï toäc, queâ quaùn ngöôøi cha, keå caû danh döï toát hay xaáu maø doøng hoï beân cha “truyeàn” laïi cho hoï. Ñieàu naøy ñöôïc phong tuïc taäp quaùn vaø caû luaät phaùp caùc xaõ hoäi tröôùc ñaây thöøa nhaän, ñaëc bieät ôû nhöõng nöôùc chòu aûnh höôûng bôûi truyeàn thoáng Nho giaùo, trong ñoù coù Vieät Nam. Do quan heä huyeát thoáng noäi toäc ñöôïc laáy laøm troïng neân giao tieáp öùng xöû trong phaïm vi gia ñình, gia toäc vaø keå caû ñoái vôùi giao tieáp öùng xöû ngoaøi xaõ hoäi, ngöôøi Vieät luoân coù taâm lyù coi troïng beân cha, hoï noäi. Chính vì coi troïng quan heä noäi toäc, neân khi xaûy ra maâu thuaãn, ngöôøi ta hay mang doøng
  12. - 12 - hoï beân noäi cuûa nhau ra maø chöûi, noùi xaáu... Töông töï nhö ngöôøi Vieät ôû nhöõng vuøng khaùc, ngöôøi Vieät Nam Boä khoâng thoaùt khoûi taâm lyù vaø haønh vi öùng xöû ñoù. ÔÛ Nam Boä, keå caû khi than vaõn, khi toû yù khoâng haøi loøng, hoï cuõng thöôøng söû duïng cuïm töø: Noäi ôi…!, laøm thaáy baø noäi…, quaù toå, quaù cha, toå cha, thaáy baø, thaáy toå, thaáy baø coá toå, thaáy oâng coá noäi, … Luoân caû luùc maéng yeâu boïn treûû: Toå cha baây…! Tuy nhieân, khoâng gioáng vôùi ngöôøi Vieät ôû nhöõng vuøng khaùc trong lôøi aên tieáng noùi, ngöôøi Vieät Nam Boä thích dieãn ñaït cuï theå, vôùi ñöôøng neùt roõ raøng, khoâng thích duøng nhieàu chöõ nghóa tröøu töôïng, khoâng thích caùch noùi voøng vo, quanh co, uùp uùp môû môû chöùa ngaàm aån yù beân trong. Phong caùch dieãn ñaït Nam Boä coù goác reã töø cuoäc soáng trong ngoùt 300 naêm qua cuûa coäng ñoàng ngöôøi Vieät treân vuøng ñaát naøy. Daân töù chieáng gaëp nhau, noùi baèng thöù ngoân ngöõ cuï theå khoâng bò nguy cô hieåu laàm, laøm toån haïi ñeán tình ñoaøn keát, thaân aùi. Ngöôøi Vieät Nam Boä ít söû duïng thaønh ngöõ, tuïc ngöõ khi chuyeän troø so vôùi ngöôøi Vieät ôû mieàn Baéc vaø mieàn Trung. Ñoù cuõng laø lyù do vì sao thaønh ngöõ, tuïc ngöõ ôû ñaây ít veà soá löôïng vaø neáu coù thì bieåu thò toaøn nhöõng ñieàu cuï theå veà noäi dung(5). Chaúng haïn: Aên nhö xaùng muùc, laøm nhö luïc bình troâi. Aên nhö roàng cuoán, uoáng nhö roàng leo, laøm nhö meøo möûa. Tôùi ñaâu laø nhaø, ngaû ñaâu laø giöôøng. Moâi tröôøng soáng cuûa vuøng ñaát môùi ñoái vôùi ngöôøi löu daân thaät xa laï nghieät ngaõ. Thöïc teá cuoäc soáng caøng daïy cho hoï saâu saéc tinh thaàn ñoaøn keát ñeå ñoái phoù vôùi bao thieân tai, ñòch hoïa. Muoán ñoaøn keát thì tröôùc heát caàn phaûi thaät söï hieåu nhau, coù hieåu roõ nhau môùi coù theå soáng heát mình vì nhau, lo cho nhau, xaû thaân cöùu giuùp nhau, daùm hy sinh vì nghóa lôùn, chöù khoâng phaûi chæ bieát soáng cho rieâng mình. Moâi tröôøng ñaày thöû thaùch luoân luoân caàn nhöõng haønh ñoäng duõng caûm, kòp thôøi, caàn laøm nhieàu hôn noùi, vaø heã laøm laø laøm thaät söï, laøm tôùi nôi tôùi choán. “Noùi moät laø moät, hai laø hai”, “Noùi nhö röïa cheùm xuoáng ñaát” laø nhöõng ñieàu maø ngöôøi daân khai hoang thuoäc naèm loøng, laø söï kinh tôûm vôùi nhöõng haønh ñoäng boäi phaûn(6). (5) Hoà Leâ – Phöông ngöõ Nam Boä (trong Vaên hoùa daân gian ngöôøi Vieät Nam Boä) – NXB Khoa hoïc xaõ hoäi – Haø Noäi, 1992, tr. 227-247. (6) Hoà Leâ – Phong tuïc taäp quaùn cuûa ngöôøi Vieät ôû Nam Boä (trong Vaên hoùa daân gian ngöôøi Vieät Nam Boä) – NXB Khoa hoïc xaõ hoäi – Haø Noäi, 1992,
  13. - 13 - Con cua khoâng sôï, anh sôï con coøng. Dao phai khoâng sôï, sôï gaùi hai loøng haïi anh. Heã laøm ngöôøi chôù ôû hai loøng, Ñaõ vì nöôùc phaûi theo moät phía. “Noùi moät ñaøng laøm moät neûo”, “Laù maët laù traùi”, “Aên ôû hai loøng” laø nhöõng tính caùch ñoái khaùng kòch lieät vôùi nhu caàu sinh toàn cuûa löu daân, bôûi ñoù laø tính caùch cuûa nhöõng keû “khoân loûi”. Vì vaäy, yeâu tính thaät thaø, gheùt thoùi giaû doái, yeâu ngöôøi trung, gheùt keû nònh… laø nhöõng tình caûm maõnh lieät cuûa ngöôøi daân Nam Boä ngay töø buoåi ñaàu môû coõi. Chính vì leõ ñoù maø hoï luoân caàn phaân bieät ñaâu laø phaûi traùi cho thaät raïch roøi, ñaëc bieät laø trong quan heä giao tieáp. Cho neân trong caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä, nhöõng caùch goïi cha, baø noäi, oâng noäi, oâng coá noäi, baø coá noäi deã bò xem laø caùch noùi “hai maët”. Vì ñoái vôùi nhöõng ngöôøi khoâng xöùng ñaùng vôùi nhöõng caùch xöng hoâ aáy thì chæ coù yù nghóa laø coi thöôøng hoï, hoaëc khoâng coù thieän caûm, thaäm chí aùc caûm ñoái vôùi hoï maø thoâi. Cha noäi, thaèng chaû, caøng laø nhöõng caùch goïi khinh thöôøng. Vì vaäy, trong caùch xöng hoâ vôùi ngöôøi lôùn tuoåi, ngöôøi Vieät Nam Boä kieâng goïi oâng noäi, baø noäi ñeå traùnh bò hieåu laàm. Beân caïnh ñoù, tình caûm cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä nhö treân ñaõ noùi, luoân saâu ñaäm, gaén boù vôùi beân ngoaïi, do ñoù caùch goïi “ngoaïi” ñöôïc xem laø côûi môû, thaân maät luoân ñöôïc ngöôøi lôùn tuoåi saün loøng, vui veû ñoùn nhaän. II/ CAÙCH XÖNG HOÂ CUÛA NGÖÔØI VIEÄT NAM BOÄ THIEÂN VEÀ NHÖÕNG TÖØ CHÆ BAÄC DÖÔÙI CHA MEÏ: Moät ñaëc ñieåm nöõa cuõng raát deã nhaän thaáy trong caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä laø thöôøng goïi ngöôøi ngoaøi baèng nhöõng töø chæ baäc döôùi cha meï: chuù, caäu…(7). Ngöôøi Vieät Nam Boä cuõng khoâng quaù giöõ keõ trong khi noùi naêng, trao ñoåi yù kieán. Ai tuoåi taùc ñaùng keâu baèng baùc thì goïi laø baùc, ai tuoåi ñaùng keâu chuù thì goïi ngay laø chuù, tuoåi ñaùng con chaùu thì goïi thaúng laø con laø chaùu, tr. 105. Nguyeãn Kim Thaûn – Veà tieáng noùi vuøng ñoàng baèng soâng Cöûu Long (trong (7) Maáy ñaëc ñieåm vaên hoùa ñoàng baèng soâng Cöûu Long) – Vieän Vaên hoùa, 1984, tr. 142-155.
  14. - 14 - khoâng caâu neä, khaùch saùo maø goïi cheäch ñi, hay goïi thay cho con mình… Vì nhöõng caùch goïi giöõ keõ, khaùch saùo aáy raát deã bò hieåu laàm, laém luùc bò cho laø thieáu chaân thaät, taïo caûm giaùc xa caùch, khoâng thaân maät vôùi ngöôøi ñoái thoaïi. Ñaëc bieät, caùch xöng hoâ naøy cuõng ñöôïc söû duïng khi goïi chung cho moät coäng ñoàng ngöôøi khaùc: chuù Ba Taøu, chuù Cheäch, anh Ba,… (khi noùi ñeán coäng ñoàng ngöôøi Hoa), anh Baûy Chaø (Chaø töùc goïi taét cuûa töø Chaø Vaø (ñeå chæ ñaûo Java), khi noùi ñeán coäng ñoàng ngöôøi Chaêm Islam, ngöôøi AÁn Ñoä), chuù Hueá (chæ chung cho ngöôøi Vieät mieàn Trung, mieàn Baéc), … Giaûi thích: Theo chuùng toâi, ôû ñaây khoâng haún laø vieäc haï thaáp ngöôøi ngoaøi, caùch goïi ñoù xuaát phaùt töø thöïc tieãn cuoäc soáng treân vuøng ñaát Nam Boä. Lôùp ngöôøi löu daân ñi khai hoang môû ñaát ñeán sau hoaëc nhöõng ngöôøi laøm “ruoäng daïo” raøy ñaây mai ñoù thöôøng laø lôùp trai treû, traùng nieân, coù söùc khoûe, hieám khi laø ngöôøi giaø caû. Vì vaäy, so vôùi ngöôøi ñeán tröôùc hoï thöôøng nhoû tuoåi hôn, coù khi ít kinh nghieäm hôn, neân trong quaù trình giao tieáp tieáp xuùc vôùi lôùp treû ít tuoåi hôn taïi choã thì ña phaàn hoï chæ ñaùng baäc chuù, caäu hay anh maø thoâi… Caùch xöng hoâ ñöôïc cho laø raïch roøi, thaúng thaén laïi khoâng coù gì phieàn phöùc nhö vaäy, laâu ngaøy thaønh neáp quen cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä khi tieáp xuùc vôùi ngöôøi ngoaøi, tröø nhöõng tröôøng hôïp ñaùng baäc tröôûng thöôïng thì vaãn ñöôïc goïi laø oâng, laø baùc. III/ NGÖÔØI VIEÄT NAM BOÄ SÖÛ DUÏNG NHIEÀU TÖØ XÖNG HOÂ ÑEÅ PHAÂN BIEÄT ROÕ QUAN HEÄ BEÂN CHA, QUAN HEÄ BEÂN MEÏ: Giao tieáp trong phaïm vi gia ñình, hoï toäc cuûa ngöôøi Vieät Nam noùi chung, tính toân ti thöù baäc heát söùc ñöôïc coi troïng. Tính toân ti thöù baäc khoâng phuï thuoäc vaøo tuoåi taùc maø phuï thuoäc vaøo vai veá trong quan heä huyeát toäc. “Vai” trong quan heä huyeát toäc tröïc tieáp chi phoái ñeán “vai” trong giao tieáp. Thoâng thöôøng, ngöôøi ta xöng hoâ vôùi ngöôøi khaùc baèng “vai” cuûa mình. Tính toân ti, traät töï ñöôïc coi laø moät ñaëc ñieåm tieâu bieåu cuûa neáp soáng vaên hoùa gia ñình, hoï toäc vaø keå caû ngoaøi xaõ hoäi. Töông öùng vôùi neáp soáng vaên hoùa naøy laø caùch öùng xöû vaên hoùa coù treân coù döôùi.
  15. - 15 - Nhieàu doøng hoï ôû caùc vuøng ñoàng baèng Baéc Boä coøn duøng teân loùt laøm daáu hieäu nhaän dieän quan heä giöõa caùc nhaùnh, phaùi, chi vaø ñeå phaân bieät doøng tröôûng. ÔÛ ñaây vò trí ngöôøi con trai coù vai troø noåi baät neân coù theå keùo theo caû nhöõng ngöôøi ngoaøi quan heä huyeát toäc trôû thaønh quan heä thaân thuoäc trong gia ñình. Nhöõng con gaùi coù vò trí thöù yeáu neân khi sinh ra, tuy coù quan heä maùu muû vôùi nhöõng ngöôøi trong nhaø nhöng ñeán luùc tröôûng thaønh quan heä aáy laïi trôû neân môø nhaït vì bò chuyeån vai sang moät quan heä khaùc: Daâu laø con, reå laø khaùch. Con daâu laø con mình, con gaùi laø con ngöôøi. Töø caùc quan nieäm treân seõ daãn ñeán moät heä luaän laø: Trong sô ñoà caây phoå heä, ngöôøi ñöùng teân trong caùc nhaùnh, phaùi, chi phaûi laø con trai. Con gaùi chæ ñöôïc nhaéc tôùi trong gia phaû nhö laø moät yeáu toá phuï, yeáu toá göûi nhôø. Trong khi ñoù, keát quaû khaûo cöùu cuûa caùc nhaø xaõ hoäi hoïc, daân toäc hoïc vaø caùc nhaø nghieân cöùu vaên hoùa veà Nam Boä töø tröôùc ñeán nay ñeàu ñöa ra nhaän ñònh: “caøng di chuyeån vaøo phía Nam, ngöôøi Vieät caøng gaëp nhieàu hôn nhöõng neàn vaên hoùa phi Haùn hoùa”. So vôùi ñoàng baèng soâng Hoàng, vaø caû vôùi mieàn Trung, soá ngöôøi Vieät ôû Nam Boä bieát chöõ Haùn ít hôn nhieàu, do ñoù hoï khoâng thaønh moät taàng lôùp quan troïng ôû thoân aáp. Hôn nöõa caùi hoïc cuûa ngöôøi Nam Kyø thuôû aáy cuõng khoâng gioáng vôùi loái hoïc nho gia coå truyeàn. Caùc söû thaàn cuûa Quoác söû quaùn trieàu Nguyeãn ñöa ra lôøi nhaän xeùt nhö sau trong quyeån Ñaïi Nam nhaát thoáng chí: “Hoïc troø ñoïc saùch phaàn nhieàu chuù troïng saùng toû nghóa lyù maø laïi vuïng veà vaên chöông”. Töø nhöõng nhaän ñònh treân, ta thaáy roõ raøng coù nhöõng coäi nguoàn xaõ hoäi – lòch söû ñaõ quy ñònh ñaùng keå taàm aûnh höôûng môø nhaït cuûa caùc tín ñieàu vaø quy phaïm Nho giaùo, taïo cô sôû tinh thaàn cho nhöõng ngöôøi lao ñoäng Vieät ñi vaøo laäp nghieäp ôû phöông nam theâm can ñaûm xa rôøi nhöõng giaù trò Nho giaùo cöùng ngaéc, vaø khaúng ñònh nhöõng caùch xöû söï vaên hoùa thieát thöïc so vôùi hoaøn caûnh môùi, moâi tröôøng môùi nôi hoï sinh soáng. Trong khi ôû Baéc Boä, con tröôûng laø ñaïi dieän cho theá heä caùc con, coù quyeàn thöøa keá höông hoûa, coù nhieäm vuï nuoâi döôõng cha meï vaø thôø cuùng toå tieân. Thì ôû Nam Boä, con uùt coù vai troø quan troïng hôn. Ñöông nhieân, cha meï giaø löïa choïn cuoäc soáng cuoái ñôøi vôùi con uùt vaø ngöôøi con uùt coù nhieäm vuï cuùng gioã cha meï. Neáu gia ñình khoâng coù con
  16. - 16 - trai thì con gaùi thay theá. Vieäc thöøa keá gia saûn ñöôïc chia ñeàu cho caùc con caû nam vaø nöõ, coù öu tieân cho con uùt. ÔÛ Nam Boä, ngöôøi phuï nöõ trong gia ñình cuõng laø moät truï coät, cuøng choàng con böôn chaûy, vöôït hieåm thoaùt nguy, do ñoù khoâng bò quaù phuï thuoäc vaø leùp veá nhö ôû nhieàu vuøng khaùc. Taïi Nam Boä, caâu “nhaát nam vieát höõu, thaäp nöõ vieát voâ” haàu nhö khoâng baùm reã saâu ñöôïc trong daân daõ, maø thay vaøo ñoù laø caâu: Trai maø chi, gaùi maø chi, Sanh ra coù ngaõi coù nghì laø hôn. Trong gia ñình ngöôøi Vieät Nam Boä, thöôøng thì cha meï ñoái vôùi con caùi cuõng daân chuû, bình ñaúng hôn. Tìm trong haøng ngaøn lôøi ca daân gian veà chuû ñeà khaùt voïng haïnh phuùc vaø tình yeâu trai gaùi, khoâng kieám ñöôïc maáy caâu mang giaùo huaán khoâ cöùng cuûa Nho giaùo. Treân maûnh ñaát tình yeâu, quyeàn löïc cuûa cha meï cuõng raát höõu haïn neáu khoâng noùi laø moûng manh, khoâng deã “cha meï ñaët ñaâu” con ñaõ chòu “ngoài ñaáy”, maø meänh leänh ñoái vôùi tình yeâu phaàn lôùn vaãn thuoäc veà traùi tim cuûa ñoâi trai gaùi. Nam Boä laø nôi teä taûo hoân ít nhaát trong caû nöôùc. Maëc cho cha meï ñaùnh treo, Ñöùt daây rôùt xuoáng cuõng theo chung tình. Soáng ôû döông gian khoâng baét ñöôïc tay chaøng, Thaùc xuoáng aâm phuû em giôû naép haøng(8) cho anh voâ. Caù treâ naáu vôùi ruoät baàu, Thöông em neân laù saàu ñaâu(9) ñaéng hoaøi. Böôùm vaøng ñaäu ñoït muø u, Laáy choàng caøng sôùm tieáng ru caøng buoàn. Heä thoáng xöng hoâ tieáng Vieät heát söùc phong phuù. Tuy nhieân, chuùng ta deã daøng nhaän thaáy coù söï khaùc bieät khaù roõ neùt giöõa caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä vôùi caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Baéc Boä. Trong khi ôû ngöôøi Vieät Baéc Boä, caùc töø xöng hoâ thieân veà quan heä noäi toäc: baùc, chuù, coâ, keå caû khi ñeå goïi nhöõng ngöôøi hoï haøng thuoäc veà beân meï, thì ôû ngöôøi Vieät Nam Boä caùc töø xöng hoâ coù phaàn ña daïng hôn veà soá löôïng vaø phaân bieät thaät raønh roït veà moái quan heä beân cha hay quan heä beân (8) Haøng: töø ngöõ Nam Boä ñeå chæ quan taøi. (HV) Saàu ñaâu: moät loaïi caây gaàn hoï vôùi caây xoan. Ngöôøi daân ñoàng (9) baèng soâng Cöûu Long, thöôøng laáy laù vaø boâng saàu ñaâu troän vôùi khoâ caù, maëc duø laù raát ñaéng, nhöng laøm neân moät moùn aên ñaëc saûn noåi tieáng goûi saàu ñaâu. (HV)
  17. - 17 - meï: baùc, baùc gaùi, chuù, coâ, caäu, dì; keå caû döôïng, thím, môï(10). Khoâng nhöõng vaäy, ñoái vôùi nhöõng ngöôøi coù quan heä xoùm gieàng, quan heä coäng ñoàng soáng ôû queâ cha thì ñöôïc goïi hay xöng hoâ baèng caùc töø chæ quan heä beân cha nhö: baùc, chuù, thím, coâ, döôïng; coøn nhöõng ngöôøi coù quan heä xoùm gieàng, quan heä coäng ñoàng soáng ôû queâ meï thì ñöôïc goïi hay xöng hoâ baèng caùc töø chæ quan heä beân meï nhö: caäu, môï, dì, döôïng. Giaûi thích: Laøng Nam Boä laø moät ñôn vò cö truù töï nhieân vôùi caáu truùc môû chöù khoâng hoaøn chænh, troïn veïn vaø kheùp kín trong luõy tre xanh vôùi heä thoáng “quan vieân” phöùc taïp, vôùi caùc moái quan heä hoï toäc chaèng chòt vaø coù phaân bieät ñaúng caáp veà phöông dieän quaûn lyù nhö laøng ôû mieàn Baéc. Laøng ôû ñaây thöôøng traûi daøi theo kinh raïch, coù khi ñeán 7 - 8km, thaønh phaàn daân cö thöôøng hay bieán ñoäng. Ngöôøi daân saün saøng dôøi ñi nôi khaùc, ñeán nhöõng vuøng ñaát deã laøm aên hôn. Thaäm chí cha meï ôû laïi, nhöng con chaùu ñi nôi khaùc sinh cô laäp nghieäp. Trong ñieàu kieän nhö vaäy neân ôû Nam Boä khoâng phaân bieät ngöôøi môùi ñeán ôû cuõng nhö ngöôøi cuõ. Kieåu quaàn cö ôû Nam Boä cuõng khieán cho moái quan heä giöõa gia ñình naøy vôùi gia ñình khaùc, giöõa gia ñình vôùi laøng khoâng chaëc cheõ, caùc quan heä aáy chuû yeáu döïa treân caùc quan heä caù nhaân vôùi nhau maø sinh soáng. Do soáng trong moâi tröôøng xaõ hoäi laø nôi hoï haøng thì ít maø ngöôøi döng thì nhieàu, neân trong caùch xöng hoâ ngöôøi Vieät Nam Boä caàn coù söï phaân bieät raïch roøi. Söï phaân bieät aáy khoâng coù nghóa ñeå phaân chia ra ñaâu laø hoï noäi, hoï ngoaïi, ñaâu laø ngöôøi döng nöôùc laõ ñeå roài coù nhöõng caùch cö xöû vôùi möùc ñoä cheânh leäch khaùc nhau. Ngöôøi Vieät Nam Boä luoân coù thoùi quen phaân bieät moïi thöù cho thaät raïch roøi, ñeå moïi ngöôøi coù theå deã daøng hieåu ñuùng veà nhau, coù theå thoâng caûm vôùi nhau hôn, vì cuoäc soáng luoân ñoøi hoûi hoï phaûi thöôøng xuyeân chung löng ñaáu caät vôùi laùng gieàng, vôùi ngöôøi ngoaøi treân böôùc ñöôøng chinh phuïc vuøng ñaát môùi. Caùc töø xöng hoâ phaân bieät roõ quan heä beân cha, quan heä beân meï, theo ngöôøi Vieät Nam Boä, cuõng taïo neân söï bình ñaúng vaø söï kính troïng ngang nhau, vì nhö treân ñaõ noùi, ñoái vôùi ngöôøi Vieät Nam Boä, tình caûm beân ngoaïi luoân thaém thieát. Beân caïnh ñoù, do soáng trong moâi tröôøng xaõ hoäi maø ngöôøi trong caùc moái quan heä thaân toäc beân cha, Lyù Vieät Duõng – Xöng hoâ tieáng Nho raéc roái söï ñôøi – Taïp chí Xöa vaø (10) nay, soá 102, thaùng 10-2001, tr. 36-37.
  18. - 18 - beân meï soáng phaân taùn khaép nôi, ít coù ñieàu kieän gaëp gôõ nhau thöôøng xuyeân, thì vieäc nhaän bieát roõ raøng veà caùc moái quan heä cuõng goùp phaàn taïo neân söï hieåu bieát, taïo neân tình caûm coá keát. Vieäc goïi ñuùng töø xöng hoâ keå caû ñoái vôùi nhöõng ngöôøi coù quan heä xoùm gieàng, coäng ñoàng nôi queâ cha, queâ meï mình sinh soáng cuõng laø moät caùch theå hieän söï hieåu bieát ñaày ñuû cuûa ngöôøi goïi veà caùc moái quan heä huyeát thoáng, gia toäc, xoùm gieàng, coäng ñoàng cuûa mình. Ñoàng thôøi, cuõng ñaët moãi ngöôøi vaøo ñuùng vò trí toân ti thöù baäc trong quan heä giao tieáp, goùp phaàn taêng theâm tình caûm gaén boù, thaân thieát, luoân ñöôïc coi laø moät ñaëc ñieåm tieâu bieåu cuûa neáp soáng vaên hoùa gia ñình vaø vaên hoùa coäng ñoàng xaõ hoäi cuûa ngöôøi Vieät Nam. Di chuyeån vaøo Nam, ngöôøi Vieät baét gaëp moät neàn vaên minh phi Haùn, moät neàn vaên hoùa chòu aûnh höôûng vaên minh AÁn Ñoä cuûa ngöôøi Khmer ôû ñaây. Cuøng ñeán mieàn Nam vôùi ngöôøi Vieät coù ngöôøi Hoa – chuû yeáu laø ngöôøi vuøng Quaûng Ñoâng vaø Phuùc Kieán – choáng Maõn Thanh. Hoï ñeán muoän hôn, laø “khaùch truù”, laø daân môùi. Ñaùm löu daân naøy, phaàn lôùn laø ngöôøi lao ñoäng, aûnh höôûng Nho giaùo cuõng khoâng ñaäm. Trong quaù trình coäng cö, gia ñình ngöôøi Vieät Nam Boä coù söï pha troän nhieàu yeáu toá cuûa Haùn Hoa Nam vaø Khmer. Maëc duø vaäy, veà töø ngöõ xöng hoâ thì ngöôøi Vieät Nam Boä khoâng chòu aûnh höôûng cuûa ngöôøi Khmer keå caû ngöôøi Chaêm vì trong caùch xöng hoâ cuûa hai toäc ngöôøi naøy khoâng coù nhöõng töø ñeå phaân bieät hoï noäi, hoï ngoaïi. Tuy nhieân, caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä laïi chòu moät phaàn aûnh höôûng cuûa ngöôøi Hoa vuøng Hoa Nam nhö: tía maù laø töø ñeå goïi cha meï cuûa ngöôøi Hoa goác Phuùc Kieán, ba maù laø töø ñeå goïi cha meï cuûa ngöôøi goác Quaûng Ñoâng… IV/ VEÀ TÖØ XÖNG HOÂ “TUI” CUÛA NGÖÔØI VIEÄT NAM BOÄ: Vôùi thoùi quen cuûa ngöôøi Vieät Nam noùi chung, ngöôøi döôùi xöng hoâ vôùi ngöôøi treân maø duøng ñaïi töø nhaân xöng “toâi” laø thieáu kính troïng. Vì töø “toâi” mang tính trung hoøa veà phong caùch, bieåu thò giaù trò ngang baèng veà quan heä xaõ hoäi. Vieäc duøng töø “toâi” seõ laøm maát ñi ñaëc ñieåm veà tính toân ti vaø thaân maät(11). Höõu Ñaït – Vaên hoùa vaø ngoân ngöõ giao tieáp cuûa ngöôøi Vieät – NXB Vaên (11) hoùa – Thoâng tin – Haø Noäi, 2000, tr. 123.
  19. - 19 - Veà töø xöng hoâ tui cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä: Theo nghieân cöùu cuûa caùc nhaø ngoân ngöõ hoïc, töø tui laø keát quaû cuûa hieän töôïng bieán aâm do thu heïp ñoä môû cuûa aâm chính trong caùch phaùt aâm cuûa ngöôøi Nam Boä (côm neáp  côm níp; mai  môi; hoùt  hoát; thoái  thuùi;…)(12). Giaûi thích: Ñieàu ñaùng löu yù laø, töø “toâi” sau khi ñöôïc bieán aâm thaønh “tui”, veà maët yù nghóa noù vaãn laø moät ñaïi töø nhaân xöng, tuy nhieân noù khoâng laøm maát haún ñi ñaëc ñieåm veà tính toân ti. Chính do caùch phaùt aâm laøm thu heïp ñoä môû cuûa aâm chính ñaõ taïo neân caûm giaùc dòu nheï, “meàm” ñi cuûa aâm thanh ñöôïc phaùt ra. Vì vaäy, töø tui vaãn giöõ ñöôïc söï bieåu thò giaù trò ngang baèng veà quan heä xaõ hoäi, nhöng veà maët yù nghóa ñaõ coù söï “giaûm nheï” hay töï “haï thaáp” khaù nhieàu vieäc khaúng ñònh vò theá cuûa ngöôøi xöng hoâ. Ngoaøi ra, tuøy theo hoaøn caûnh giao tieáp vaø tuøy theo neùt maët, daùng ñieäu, ngöõ ñieäu khi noùi, maø töø tui coøn laøm cho tính thaân maät taêng leân ñaùng keå, trong khi tính toân ti vaãn ñöôïc coi troïng trong caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä. Nguyeãn Kim Thaûn – Veà tieáng noùi vuøng ñoàng baèng soâng Cöûu Long (trong (12) Maáy ñaëc ñieåm vaên hoùa ñoàng baèng soâng Cöûu Long) – Vieän Vaên hoùa, 1984, tr. 143.
  20. - 20 - PHAÀN KEÁT LUAÄN Töø nhöõng luaän cöù vöøa trình baøy, phaàn naøo coù theå cho chuùng ta ñi ñeán keát luaän raèng caùc ñaëc tröng trong caùch xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä xuaát phaùt töø hoaøn caûnh moâi tröôøng xaõ hoäi – lòch söû suoát 300 naêm qua cuûa vuøng ñaát naøy. Trong ñoù, kieåu cö truù, thöïc teá cuoäc soáng cuûa nhöõng ngöôøi löu daân ñi môû ñaát vaø quaù trình giao löu, tieáp bieán vaên hoùa giöõa nhöõng ngöôøi Vieät töø nhieàu nguoàn goác khaùc nhau tuï hoäi veà ñaây, giöõa ngöôøi Vieät vaø nhöõng coäng ñoàng cö daân khaùc laø yeáu toá chính taïo neân neùt ñaëc thuø trong lónh vöïc giao tieáp, trong caùch xöng hoâ vaø töø ngöõ xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä. Ngoaøi nhöõng ñaëc tröng vöøa neâu, ôû lónh vöïc giao tieáp, chuùng ta coøn coù theå nhaän thaáy nhöõng ñaëc tröng khaùc nhö caùch goïi teân, moät ngöôøi söû duïng nhieàu teân, xöng hoâ baèng thöù baäc thay teân… cuûa ngöôøi Vieät Nam Boä. Vaø vuøng ñaát Nam Boä laø nôi ngöôøi ta thích söû duïng vaø thöôøng xuyeân duøng bieät danh ñeå goïi nhau nhieàu hôn caùc vuøng khaùc trong caû nöôùc. Noäi dung ñöôïc chuùng toâi trình baøy trong baøi baùo caùo khoa hoïc naøy, neáu ñöôïc tìm hieåu, nghieân cöùu keát hôïp vôùi caùc ñaëc tröng khaùc vöøa neâu ôû treân, chaéc chaén seõ giuùp chuùng ta coù caùch nhìn toaøn dieän hôn, ñaày ñuû hôn nöõa trong vieäc nhìn nhaän, ñaùnh giaù caùc giaù trò vaên hoùa ñaõ vaø ñang toàn taïi trong lónh vöïc giao tieáp noùi rieâng vaø trong caû heä thoáng vaên hoùa noùi chung cuûa vuøng ñaát Nam Boä. Vì phaïm vi coù haïn cuûa baøi baùo caùo khoa hoïc; ñoàng thôøi, do chöa coù nhieàu kinh nghieäm trong nghieân cöùu, chuùng toâi raát mong ñöôïc söï chæ daãn, goùp yù, taän tình giuùp ñôõ cuûa caùc nhaø nghieân cöùu khoa hoïc vaø taát caû nhöõng ai quan taâm ñeán vieäc nghieân cöùu, tìm hieåu vuøng ñaát naøy.

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản