Báo cáo khoa học
Các yếu tố gây bệnh vỡ vai trò của Salmonella trong
hội chứng tiêu chảy của bê, nghé
T¹p chÝ KHKT N«ng nghiÖp 2007: TËp V, Sè 4: 27-32 §¹i häc N«ng nghiÖp I
C¸c yÕu tè g©y bÖnh vµ vai trß cña
Salmonella
trong héi chøng tiªu ch¶y cña bª, nghÐ
A Study on pathogenous factors and the role of Salmonella spp in causing diarrhea
in cattle and buffalo calves
Tr−¬ng Quang*, Ph¹m Hång Ng©n*, Tr−¬ng Hµ Th¸i*
SUMMARY
A survey was conducted to determine pathogenous factors and the role of Salmonella spp
in causing diarrhea in cattle and buffalo calves. It was found that the incidence of Salmonella
spp isolated from cattle and buffalo calves suffering from diarrhea was higher than that from
normal animals. At the same time, the incidences of those Salmonella strains
havingpathogenous factors and producing enterotoxins were apparently increased. The results
of this study confirmed that Salmonella played an important role as a real pathogenous agent
causing serious diarrhea in cattle and buffalo calves. The parameters corresponding to normal
and diarrheal calves of cattle and buffalo were as follows: i) Total count of Salmonella per gram
of feces sample: 1.50x106 and 1.42x106 CFU vs. 2.80x106 and 2.52x106 CFU ii) The incidence of
animals that were positive with Salmonella spp: 47.11% and 53.19% vs. 72.26% and 66.66%. iii)
The incidence of Salmonella isolates having fimbrial antigens: 55.55% and 62.50% vs. 74.19%
and 68.42%. iv) The incidence of of Salmonella strains producing enterotoxins: 18.52% and
25.00% vs. 51.16% and 68.42% producing ST; 22.22% and 25.00% vs. 41.94% and 57.98%
producing LT; or 14.81% and 18.75% vs. 29.03% and 47.37% producing both ST and LT. v)
Toxicity: 100% Salmonella strains isolated from diarrheal animals were able to kill Swiss-mice
within 24h to 48h after injection. vi) Antimicrobial susceptibility test showed that 66.66% and
73.33% Salmonella strains were sensitive to colistin and norfloxacin.
Key words: Salmonella, diarrhea, calves, cattle, buffalo.
1. §ÆT VÊN §Ò
Tiªu ch¶y lµ mét hiÖn t−îng bÖnh lý phøc
t¹p do nhiÒu nguyªn nh©n, hËu qu¶ cña nã bao
giê còng g©y ra viªm nhiÔm, tæn th−¬ng thùc thÓ
®−êng tiªu ho¸ vµ cuèi cïng lµ mét "qu¸ tr×nh
nhiÔm trïng". Theo Lª Minh ChÝ (1995) héi
chøng tiªu ch¶y trÇm träng ë gia sóc non, phæ
biÕn ë kh¾p c¸c vïng sinh th¸i n−íc ta, ®Æc biÖt
ë bª nghÐ 70 - 80% tæn thÊt n»m trong thêi kú
nu«i d−ìng b»ng s÷a vµ 80 - 90% trong sè ®ã lµ
hËu qu¶ cña héi chøng tiªu ch¶y. E.coli vµ
Salmonella lµ hai thµnh viªn cña hä vi khuÈn
®−êng ruét gi÷ vai trß chñ ®¹o g©y nªn qu¸ tr×nh
bÖnh lý ë ®−êng tiªu ho¸ cña hÇu hÕt c¸c loµi
gia sóc, nhÊt lµ gia sóc non. Trong nghiªn cøu
nµy, kh¼ng ®Þnh vai trß cña Salmonella trong
héi chøng tiªu ch¶y cña bª nghÐ th«ng qua viÖc
so s¸nh tû lÖ ph©n lËp, sè l−îng vµ tû lÖ c¸c
chñng Salmonella mang c¸c yÕu tè g©y bÖnh
ph©n lËp ®−îc tõ ph©n cña bª nghÐ bÞ tiªu ch¶y
vµ bª nghÐ kh«ng bÞ tiªu ch¶y.
2. §èI T¦îNG Vµ PH¦¥NG PH¸P NGHI£N
CøU
ThÝ nghiÖm tiÕn hµnh trªn bª, nghÐ d−íi 1
n¨m tuæi bÞ tiªu ch¶y vµ kh«ng bÞ tiªu ch¶y
nu«i trong c¸c gia ®×nh thuéc huyÖn Gia L©m,
quËn Long Biªn, TP. Hµ Néi vµ huyÖn Tiªn
Du, Tõ S¬n, tØnh B¾c Ninh. MÉu xÐt nghiÖm
Salmonella lµ ph©n ®−îc lÊy trùc tiÕp tõ trùc
* Khoa Thó y, Tr−êng §¹i häc N«ng nghiÖp I- Hµ Néi.
27
Tr−¬ng Quang, Ph¹m Hång Ng©n, Tr−¬ng Hµ Th¸i...
trµng hoÆc lÊy ngay khi bª, nghÐ th¶i ra.
Nghiªn cøu xÐt nghiÖm Salmonella tõ 121 mÉu
ph©n cña bª vµ 47 mÉu ph©n cña nghÐ kh«ng bÞ
tiªu ch¶y; 128 mÉu ph©n cña bª vµ 52 mÉu
ph©n cña nghÐ bÞ tiªu ch¶y. Salmonella ®−îc
ph©n lËp, gi¸m ®Þnh theo Carter G.R (1995).
Nghiªn cøu kiÓm tra 27 chñng Salmonella
ph©n lËp ®−îc tõ bª kh«ng bÞ tiªu ch¶y, 31
chñng tõ bª bÞ tiªu ch¶y, 16 chñng tõ nghÐ
kh«ng bÞ tiªu ch¶y vµ 19 chñng tõ nghÐ bÞ tiªu
ch¶y ®Ó x¸c ®Þnh kh¶ n¨ng b¸m dÝnh, ®éc tè
ruét vµ ®éc lùc. YÕu tè b¸m dÝnh ®−îc x¸c
®Þnh b»ng ph¶n øng ng−ng kÕt trùc tiÕp hång
cÇu chuét lang theo Jones (1974), Smith vµ cs
(1976). §éc tè ruét ®−îc x¸c ®Þnh b»ng
ph−¬ng ph¸p khuyÕch t¸n trong da thá theo
Sandefur (1978). §éc lùc cña Salmonella ®−îc
x¸c ®Þnh nh− sau: tiªm 0,2 ml canh trïng nu«i
cÊy 24h/370C vµo phóc xoang chuét nh¾t tr¾ng.
Theo dâi, ®¸nh gi¸ tû lÖ chuét chÕt vµ thêi gian
g©y chÕt chuét.
X¸c ®Þnh kh¶ n¨ng mÉn c¶m kh¸ng sinh
cña Salmonella b»ng kü thuËt khoanh giÊy tÈm
kh¸ng sinh cña Kirby - Bauer, m« t¶ bëi Cole
vµ Carter (1993).
Xö lý sè liÖu thu ®−îc b»ng ph−¬ng ph¸p
thèng kª sinh vËt theo Ng« Nh− Hoµ (1981).
3. KÕT QU¶ Vµ PH¢N TÝCH KÕT QU¶
3.1. Tû lÖ ph©n lËp vµ sè l−îng Salmonella
trong ph©n cña bª nghÐ
Khi bª nghÐ bÞ Øa ch¶y, th× tû lÖ ph©n lËp
vµ sè l−îng cña Salmonella cã t¨ng gÊp nhiÒu
lÇn so víi b×nh th−êng th−êng (B¶ng 1). §èi
víi bª, tû lÖ ph©n lËp lµ 72,66% so víi 47,11%,
sè l−îng vi khuÈn/gam ph©n: 2,80x106 so víi
1,50x106 (gÊp 1,87 lÇn). Møc ®é t¨ng nµy thÊp
h¬n so víi kÕt qu¶ cña NguyÔn B¸ Hiªn (2001)
7,28 lÇn vµ NguyÔn V¨n Söu (2005) 2,73 lÇn.
§èi víi nghÐ, tû lÖ ph©n lËp: 66,66% so
víi 53,19% vµ sè l−îng vi khuÈn/gam ph©n lµ
2,52x106 so víi 1,42x106 (gÊp 1,77 lÇn). Møc
®é t¨ng cña Salmonella trong ph©n cña nghÐ bÞ
tiªu ch¶y so víi b×nh th−êng thÊp h¬n so víi
kÕt qu¶ nghiªn cøu cña NguyÔn B¸ Hiªn
(2001) 7,28 lÇn vµ NguyÔn V¨n Söu (2005)
3,07 lÇn.
B¶ng 1. Tû lÖ vµ sè l−îng Salmonella ph©n lËp tõ ph©n cña bª nghÐ kh«ng bÞ tiªu ch¶y vµ bÞ tiªu ch¶y
Kh«ng bÞ tiªu ch¶y Tiªu ch¶y ChØ tiªu
Loµi
gia sóc
§ît thÝ
nghiÖm
Sè
mÉu
kiÓm
tra
Sè
mÉu
d−¬ng
tÝnh
Tû lÖ
d−¬ng
tÝnh (%)
Sè l−îng
vi khuÈn
(vk/gx106)
Sè
mÉu
kiÓm
tra
Sè mÉu
d−¬ng
tÝnh
Tû lÖ
d−¬ng
tÝnh (%)
Sè l−îng
vi khuÈn
(vk/gx106)
T¨ng so
víi b×nh
th−êng
So
s¸nh
thèng
kª (P)
I 56 25 44,64 1,43 60 43 71,67 2,78 1,94 lÇn < 0,001
II 65 32 49,23 1,57 68 50 73,53 2,82 1,79 lÇn < 0,001
Bª
Tæng
hîp 121 57 47,11 1,50 128 93 72,66 2,80 1,87 lÇn < 0,001
I 25 13 52,00 1,38 27 19 70,37 2,48 1,80 lÇn < 0,001
II 22 12 54,54 1,45 24 15 62,50 2,56 1,76 lÇn < 0,001
NghÐ
Tæng
hîp 47 25 53,19 1,42 51 34 66,66 2,52 1,77 lÇn < 0,001
3.2. KÕt qu¶ x¸c ®Þnh mét sè yÕu tè g©y
bÖnh cña vi khuÈn ph©n lËp ®−îc
3.2.1. KÕt qu¶ kiÓm tra kh¶ n¨ng b¸m dÝnh
- §èi víi bª, 55,55% sè chñng ph©n lËp
®−îc tõ ph©n cña bª kh«ng bÞ tiªu ch¶y cã
kh¶ n¨ng g©y ng−ng kÕt, tuy nhiªn hiÖu gi¸
ng−ng kÕt rÊt thÊp, tèi ®a chØ lµ 1/16. Nh−ng
74,19% sè chñng ph©n lËp tõ ph©n cña bª bÞ
tiªu ch¶y, cã kh¶ n¨ng g©y ng−ng kÕt, trong
®ã 21,74% ng−ng kÕt ë hiÖu gi¸ cao (1/64)
(B¶ng 2a).
28
C¸c yÕu tè g©y bÖnh vµ vai trß cña Salmonella...
- §èi víi nghÐ, 62,50% sè chñng ph©n lËp
tõ nghÐ kh«ng bÞ tiªu ch¶y cã kh¶ n¨ng g©y
ng−ng kÕt, hiÖu gi¸ ng−ng kÕt rÊt thÊp, trong
®ã 70,00% ng−ng kÕt ë hiÖu gi¸ 1/16. Ng−îc
l¹i 68,43% sè chñng ph©n lËp tõ ph©n cña
nghÐ bÞ tiªu ch¶y cã kh¶ n¨ng g©y ng−ng kÕt,
trong ®ã 23,08% ng−ng kÕt ë hiÖu gi¸ 1/64
(B¶ng 2b).
C¸c kÕt qu¶ nµy cao h¬n kÕt qu¶ c«ng bè
cña NguyÔn V¨n Söu (2005), cã 51,57% sè
chñng ng−ng kÕt ë hiÖu gi¸ 1/16.
B¶ng 2a. KÕt qu¶ kiÓm tra kh¶ n¨ng b¸m dÝnh cña c¸c chñng Salmonella ph©n lËp tõ ph©n
cña bª kh«ng bÞ tiªu ch¶y vµ bÞ tiªu ch¶y
HiÖu gi¸ ng−ng kÕt
1/8 1/16 1/32 1/64
Nguån
gèc ph©n
lËp
§ît thÝ
nghiÖm
Sè
mÉu
kiÓm
tra
Sè
mÉu
ng−ng
kÕt
Tû lÖ
ng−ng
kÕt (%) n % n % n % n %
I 12 7 58,33 4 57,14 3 42,85 - - - -
II 15 8 53,33 4 50,00 4 50,00 - - - -
Bª kh«ng
bÞ tiªu
ch¶y Tæng
hîp 27 15 55,55 8 53,33 7 46,66 - - - -
I 14 10 71,43 - - - - 8 80,00 2 20,00
II 17 13 76,47 - - - - 10 76,92 3 23,08
Bª bÞ
tiªu ch¶y Tæng
hîp 31 23 74,19 - - - - 18 78,26 5 21,74
B¶ng 2b. KÕt qu¶ kiÓm tra kh¶ n¨ng b¸m dÝnh cña c¸c chñng Salmonella ph©n lËp tõ ph©n
cña nghÐ kh«ng bÞ tiªu ch¶y vµ bÞ tiªu ch¶y
HiÖu gi¸ ng−ng kÕt
1/8 1/16 1/32 1/64
Nguån gèc
ph©n lËp
§ît thÝ
nghiÖm
Sè mÉu
kiÓm tra
Sè mÉu
ng−ng
kÕt
Tû lÖ
ng−ng
kÕt (%) n % n % n % n %
I 7 4 57,14 1 25,00 3 75,00 - - - -
II 9 6 66,66 2 33,33 4 66,66 - - - -
NghÐ
kh«ng bÞ
tiªu ch¶y Tæng hîp 16 10 62,50 3 30,00 7 70,00 - - - -
I 8 5 62,50 - - - - 4 80,00 1 20,00
II 11 8 72,72 - - - - 3 75,00 2 25,00
NghÐ bÞ
tiªu ch¶y
Tæng hîp 19 13 68,42 - - - - 10 76,92 3 23,08
3.2.2. KÕt qu¶ kiÓm tra kh¶ n¨ng s¶n sinh ®éc
tè ®−êng ruét
- §èi víi bª: 18,52% sè chñng ph©n lËp tõ
bª kh«ng bÞ tiªu ch¶y s¶n sinh ®éc tè thÈm
xuÊt nhanh; 22,22% s¶n sinh ®éc tè thÈm xuÊt
chËm; 14,81% s¶n sinh ®ång thêi c¶ 2 lo¹i ®éc
tè trªn. Ng−îc l¹i 51,61% sè chñng ph©n lËp tõ
ph©n cña bª bÞ tiªu ch¶y s¶n sinh ®éc tè thÈm
xuÊt nhanh (gÊp 2,78 lÇn b×nh th−êng); 41,94%
s¶n sinh ®éc tè thÈm xuÊt chËm (gÊp 1,88 lÇn
b×nh th−êng); P < 0,01 (B¶ng 3a).
29
Tr−¬ng Quang, Ph¹m Hång Ng©n, Tr−¬ng Hµ Th¸i...
B¶ng 3a. Kh¶ n¨ng s¶n sinh ®éc tè ®−êng ruét cña c¸c chñng Salmonella ph©n lËp tõ ph©n
cña bª kh«ng bÞ tiªu ch¶y vµ bÞ tiªu ch¶y
§éc tè thÈm
xuÊt nhanh §éc tè thÈm xuÊt chËm C¶ hai lo¹i ®éc tè
Nguån gèc
ph©n lËp
§ît thÝ
nghiÖm
Sè mÉu
kiÓm tra Sè
chñng Tû lÖ (%) Sè
chñng Tû lÖ (%) Sè
chñng Tû lÖ(%)
I 12 2 16,67 3 25,00 2 16,67
II 15 3 20,00 3 20,00 2 13,33
Bª kh«ng bÞ
tiªu ch¶y
Tæng hîp 27 5 18,52 6 22,22 4 14,81
I 14 7 50,00 5 35,71 4 28,57
II 17 9 52,94 8 47,06 5 29,41
Bª bÞ
tiªu ch¶y
Tæng hîp 31 16 51,61 13 41,94 9 29,03
- §èi víi nghÐ: 68,42% sè chñng ph©n lËp
tõ ph©n cña nghÐ bÞ tiªu ch¶y s¶n sinh ®éc tè
thÈm xuÊt nhanh (gÊp 2,73 lÇn b×nh th−êng),
57,89% s¶n sinh ®éc tè thÈm xuÊt chËm (gÊp
2,35 lÇn b×nh th−êng), 47,37% s¶n sinh ®æng
thêi c¶ 2 lo¹i ®éc tè trªn (gÊp 2,52 lÇn b×nh
th−êng) P < 0,01. Tû lÖ c¸c chñng ph©n lËp tõ
ph©n cña nghÐ kh«ng bÞ tiªu ch¶y, s¶n sinh ®éc
tè ®−êng ruét thÊp h¬n rÊt nhiÒu, ®Òu cã 25,0%
sè chñng s¶n sinh ®ét tè thÈm xuÊt nhanh vµ
®éc tè thÈm xuÊt chËm. ChØ cã 18,75% sè
chñng s¶n sinh ®ång thêi c¶ hai thµnh phÇn ®éc
tè (B¶ng 3b).
C¸c kÕt qu¶ cña chóng t«i thÊp h¬n so víi
kÕt qu¶ cña NguyÔn Quang Tuyªn, 1996
(77,14% sè chñng s¶n sinh ®éc tè thÈm xuÊt
nhanh, 68,57% sè chñng s¶n sinh ®éc tè thÈm
xuÊt chËm vµ 57,14% sè chñng s¶n sinh c¶ hai
thµnh phÇn ®éc tè).
B¶ng 3b. Kh¶ n¨ng s¶n sinh ®éc tè ®−êng ruét cña c¸c chñng Salmonella ph©n lËp tõ ph©n
cña nghÐ kh«ng bÞ tiªu ch¶y vµ bÞ tiªu ch¶y
§éc tè
thÈm xuÊt nhanh
§éc tè
thÈm xuÊt chËm C¶ hai lo¹i ®éc tè
Nguån gèc
ph©n lËp
§ît thÝ
nghiÖm
Sè mÉu
kiÓm tra Sè chñng Tû lÖ (%) Sè chñng Tû lÖ (%) Sè chñng Tû lÖ (%)
I 7 2 28,57 1 14,29 2 28,57
II 9 2 22,22 3 33,33 1 11,11
NghÐ kh«ng
bÞ tiªu ch¶y Tæng hîp 16 4 25,00 4 25,00 3 18,75
I 8 5 62,50 4 50,00 4 50,00
II 11 8 72,72 7 63,63 5 45,45
NghÐ bÞ tiªu
ch¶y
Tæng hîp 19 13 68,42 11 57,89 9 47,37
3.2.3. KÕt qu¶ kiÓm tra ®éc lùc
Salmonella ph©n lËp tõ ph©n bª nghÐ bÞ
tiªu ch¶y cã ®éc lùc rÊt m¹nh, 64,52% sè
chñng ph©n lËp tõ ph©n cña bª bÞ tiªu ch¶y g©y
chÕt 100% chuét b¹ch thÝ nghiÖm, 11 chñng
cßn l¹i g©y chÕt 50% sè chuét thÝ nghiÖm trong
vßng 18-36 giê. Ng−îc l¹i chØ cã 29,63% sè
chñng ph©n lËp tõ ph©n bª kh«ng bÞ tiªu ch¶y
g©y chÕt 50% sè chuét thÝ nghiÖm trong vßng
24-48 giê, 70,37% sè chñng cßn l¹i kh«ng cã
kh¶ n¨ng giÕt chÕt chuét thÝ nghiÖm (B¶ng 4a).
Trªn nghÐ, 68,75% sè chñng ph©n lËp kh«ng bÞ
tiªu ch¶y kh«ng cã kh¶ n¨ng giÕt chÕt chuét,
31,25% giÕt chÕt 50% sè chuét thÝ nghiÖm trong
vßng 24-48 giê, 73,68% sè chñng ph©n lËp tõ
ph©n nghÐ bÞ tiªu ch¶y giÕt chÕt 100% sè chuét thÝ
nghiÖm; 26,32% sè chñng giÕt chÕt 50% sè chuét,
trong vßng 18-36 giê (B¶ng 4b).
30
