56 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
BIEÅN, ÑAÛO VIEÄT NAM
NHÖÕNG GHI CHEÙP LIEÂN QUAN ÑEÁN BIEÅN ÑOÂNG VIEÄT NAM
TRONG PHÖÔNG CHÍ TRUNG HOA
Phạm Hoàng Quân*
Lôøi Toøa soaïn. Khaûo luaän naøy laø moät phaàn trong coâng trình nghieân cöùu cuûa taùc giaû
Phaïm Hoaøng Quaân. Noäi dung chuû yeáu cuûa coâng trình laø khaûo chöùng nhöõng ghi cheùp
lieân quan ñeán bieån Ñoâng Vieät Nam trong caùc boä chính söû, phöông chí vaø ñòa ñoà coå cuûa
caùc trieàu ñaïi phong kieán Trung Hoa. Muïc ñích cuûa coâng trình moät maët nhaèm söu taäp vaø
khaûo chöùng caùc tö lieäu coå lieân quan ñeán bieån Ñoâng ñeå phuïc vuï laâu daøi cho vieäc nghieân
cöùu veà bieån, ñaûo Vieät Nam, maët khaùc, noù coøn cung caáp cho ngöôøi ñoïc moät caùi nhìn heä
thoáng veà cöông vöïc vuøng bieån cöïc nam cuûa Trung Quoác qua caùc thôøi kyø lòch söû. Qua ñoù,
ngöôøi ñoïc deã daøng nhaän thaáy caùc yeâu saùch cuûa nhaø caàm quyeàn Trung Quoác hieän nay veà
ñöôøng löôõi boø treân bieån Ñoâng laø hoaøn toaøn khoâng coù caên cöù lòch söû. Phaàn ñaàu cuûa coâng
trình naøy vôùi nhan ñeà “Nhöõng ghi cheùp lieân quan ñeán bieån Ñoâng Vieät Nam trong chính
söû Trung Quoác” ñaõ ñaêng treân taïp chí Nghieân cöùu vaø Phaùt trieån soá 1(84).2011.
Ñeà daãn
Chuû ñeà veà phöông chí Trung Hoa ñaõ ñöôïc trình baøy toång quan vaø in
treân moät tuaàn san tröôùc ñaây,(1) khaûo luaän naøy ñöôïc phaùt trieån treân cô sôû aáy,
vôùi hai muïc ñích. Thöù nhaát, nhaèm tìm hieåu veà moät loaïi hình tröù taùc raát ñaëc
bieät trong kho thö tòch coå Trung Hoa; thöù hai, nhaèm vaøo vieäc söu taäp vaø
nghieân cöùu caùc tö lieäu coå lieân quan ñeán bieån Ñoâng.
Xeùt veà giaù trò, phöông chí laø loaïi saùch lòch söû ñòa lyù toái troïng yeáu trong
kho taøng vaên hieán Trung Hoa, thöôøng ñöôïc bieân soaïn coâng phu, in aán vôùi
soá löôïng raát haïn cheá vaø bò maát maùt cuõng khaù nhieàu, caùc nöôùc phöông Taây
vaø Nhaät xem loaïi saùch naøy nhö laø nhöõng taøi lieäu cô baûn ñeå nghieân cöùu ñòa-
chính trò coå ñaïi. Thoáng keâ naêm 1958 cuûa Chu Só Gia trong Trung Quoác ñòa
phöông chí toång luïc cho thaáy 41 thö vieän lôùn ôû ñaïi luïc giöõ ñöôïc 7.413 töïa
(109.143 quyeån), phaàn lôùn taäp trung ôû Baéc Kinh,(2) vieäc thu thaäp phöông chí
coå vaãn duy trì vaø ñeán naêm 1985, toång soá taêng theâm vôùi khoaûng 8.200 töïa.(3)
Nhöõng naêm chieán tranh cuoái Thanh ñaàu Daân Quoác, khoaûng hai phaàn ba soá
saùch phöông chí coå ñaõ veà tay ngöôøi nöôùc ngoaøi. Theo nhöõng soá lieäu thoáng
keâ tröôùc naêm 1980, Thö vieän Quoác hoäi Hoa Kyø giöõ 3.750 töïa (khoaûng 60.000
quyeån), Thö vieän Vieän Yeân Kinh, Ñaïi hoïc Harvard giöõ 3.525 töïa, Thö vieän
Vieãn Ñoâng, Ñaïi hoïc Chicago giöõ 2.700 töïa, thö vieän caùc ñaïi hoïc Anh Quoác
giöõ 2.516 töïa, thö vieän caùc ñaïi hoïc Nhaät Baûn giöõ 2.866 töïa, thö vieän caùc
ñaïi hoïc chaâu AÂu giöõ 2.590 töïa...(4) Tröôùc ñaây, oâng Joseph Needham,(5) moät
chuyeân gia veà lòch söû vaên minh Trung Hoa, Hoäi tröôûng Hieäp hoäi tìm hieåu
Anh-Trung taïi Anh Quoác noùi: “Neàn vaên hoùa coå ñaïi cuûa Hy Laïp cho ñeán caän
ñaïi cuûa Anh Quoác ñeàu khoâng ñeå laïi ñöôïc trong kho taøng vaên hieán cuûa mình
moät loaïi hình tröù taùc naøo töông töï nhö phöông chí Trung Quoác”.(6)
* Thaønh phoá Hoà Chí Minh.
57
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
Trong kho taøng thö tòch coå Trung Hoa, caùc chuyeân muïc ñòa lyù chí
trong chính söû tuy lieân tuïc vaø coù heä thoáng, nhöng chæ chuù troïng ñòa lyù haønh
chính,(7) muoán tìm hieåu caën keõ vaø chi tieát veà hieän traïng töï nhieân vaø nhieàu
maët hoaït ñoäng cuûa nhöõng ñòa phöông thì phaûi tìm ñeán phöông chí. Phöông
chí laø nôi chöùa ñöïng nhöõng thoâng tin baùch khoa, bieân cheùp roõ vaø cuï theå veà
caùc ñôn vò haønh chính, quaù trình thay ñoåi teân goïi, taùch nhaäp ñaát ñai, veà nuùi
soâng thaønh traán, ñöôøng saù thuûy boä, döõ lieäu kinh teá, tình hình vaên hoùa, nhaân
vaät…, vôùi nhöõng ñaëc tính mang nhieàu öu ñieåm nhö vaäy, phöông chí cuõng
ñöôïc xem laø saùch lòch söû ñòa phöông. Loaïi hình phöông chí ra ñôøi sau chính
söû [ñòa lyù chí], sau caùc chuyeân thö veà ñòa lyù - du kyù vaø sau vieäc soaïn veõ ñòa
ñoà, vaø do phoái hôïp, phaùt trieån töø caùc loaïi hình naøy coäng theâm vieäc ghi cheùp
chi tieát veà tình hình xaõ hoäi, kinh teá vaø vaên hoùa neân daàn daàn noù trôû thaønh
loaïi saùch coâng cuï ñeå caùc cô quan quaûn lyù töø trung öông ñeán ñòa phöông theo
doõi tình hình ñaát ñai, nhaân söï, coâng sôû, binh bò, giao thoâng, vaên hoùa, kinh
teá, saûn vaät… thuoäc ñòa baøn ñöôïc ñeà caäp.
Trong khaûo luaän naøy, toâi seõ giôùi thieäu toång quan veà caùc boä phöông
chí ñöôïc thöïc hieän theo chæ duï cuûa hoaøng ñeá caùc trieàu ñaïi Trung Hoa, cuøng
vôùi nhöõng phöông chí tö tuyeån nhöng ñöôïc trieàu ñình thöøa nhaän vaø ñöôïc
hoïc giôùi ñeà cao. Veà toång chí seõ khaûo saùt caùc boä qua caùc trieàu Ñöôøng, Toáng,
Nguyeân, Minh, Thanh; veà thoâng chí seõ khaûo saùt caùc boä thuoäc ñòa baøn Quaûng
Ñoâng; veà ñòa phöông chí seõ khaûo saùt boä vieát veà ñaûo Quyønh Chaâu. Beân caïnh
phaàn toång quan laø phaàn trích dòch caùc phaàn/muïc coù lieân quan ñeán cöông
giôùi bieån phía cöïc nam Trung Hoa. Do ñaëc tính keá thöøa trong vieäc bieân soaïn
phöông chí, nhieàu noäi dung bò truøng laép seõ chæ choïn dòch maãu ñaïi dieän.
Khaûo luaän goàm caùc noäi dung sau:
I. Khaùi nieäm vaø ñaëc tính phöông chí
II. Toång chí
III. Thoâng chí
IV. Ñòa phöông chí
V. Toång luaän
Phuï luïc: Moät soá trang chuïp saùch phöông chí coå
Thö muïc tham khaûo
I. Khaùi nieäm vaø ñaëc tính phöông chí
Phöông chí 方志 [誌], vôùi nghóa cheùp roõ veà moät nôi, laø thuaät ngöõ ñeå goïi
chung cho loaïi saùch lòch söû ñòa lyù mang tính ñaëc thuø cuûa Trung Quoác. Teân goïi
phöông chí ñöôïc bieát ñeán sôùm nhaát qua saùch Chu leã 周禮, thieân Ñòa quan 地
官, trong saùch naøy cho bieát chöùc quan Thoå huaán 土訓 coi veà ñòa ñoà, chöùc quan
Tuïng huaán 誦訓 coi veà phöông chí. Trong boái caûnh thôøi nhaø Chu, phöông chí
ñöôïc hieåu giôùi haïn trong vieäc thu thaäp thoâng tin veà soâng nuùi, phong tuïc, vaät
saûn, ngoân ngöõ boán phöông gaàn xa, ôû trieàu ñình, quan Tuïng huaán coù nhieäm
vuï giaûi ñaùp thaéc maéc cho hoaøng ñeá trong lónh vöïc naøy, khi hoaøng ñeá ñi tuaàn,
quan Thoå huaán vaø quan Tuïng huaán ñi haàu beân xe.(8) Phöông Taây cuõng coù loaïi
hình tröù taùc gaàn gioáng vôùi phöông chí Trung Hoa laø loaïi saùch nghieân cöùu khu
vöïc [regional study], tuy nhieân vieäc phaân boá ñeà muïc vaø tieâu chí thu thaäp tö
lieäu giöõa hai loaïi coù nhieàu ñieåm khaùc bieät. Do khoâng coù thuaät ngöõ töông ñöông
58 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
neân trong Anh ngöõ, töø phöông chí thöôøng ñöôïc chuyeån ngöõ theo hình thöùc
naém baét tính chaát, coù khi laø gazetteer [trong heä thoáng thö muïc cuûa Harvard-
Yengching, 1975], hoaëc local topography [Joseph Needham, 1959; Oxford,
A. S. Hornby, 1977] , hoaëc local records [Chinese-English Dictionary, CPI,
2007], hoaëc local gazetteer [Chen, Hong Kong, 1965],(9) hoaëc the economic
development and geographical changes [Chen, W. Germany, 1962].(10) Trong
tieáng Vieät, xöa duøng caùc töø dö ñòa chí, chí, nay thoâng duïng töø ñòa chí, caùc töø
naøy coù theå xem laø töông öùng vôùi phöông chí.
Veà ñaïi theå, coù theå chia phöông chí laøm 3 loaïi: 1) toång chí 總志 (cheùp
veà caû nöôùc); 2) thoâng chí 通志 (cheùp veà moät tænh); 3) ñòa phöông chí 地方志
(cheùp veà phuû, saûnh, chaâu, huyeän, höông, traán…). Phaàn nhieàu caùc boä toång chí
vaø thoâng chí ñöôïc tieán haønh qua chæ duï cuûa hoaøng ñeá, ñöôïc thöïc hieän bôûi söï
chæ ñaïo vaø tham gia tröïc tieáp cuûa caùc ñaïi thaàn vaø quan ñöùng ñaàu ñòa phöông.
Caùc ñòa phöông chí thì ñöôïc thöïc hieän töï phaùt, thöôøng laø bôûi caùc vò quan
traán nhaäm taøi gioûi coù tinh thaàn chuù troïng thöïc hoïc, hoï bieân soaïn ñòa phöông
chí vôùi nhu caàu ñaøo luyeän vaø phaùt huy kieán thöùc, khi hoaøn thaønh, ña soá caùc
coâng trình naøy ñöôïc daâng leân hoaøng ñeá xem xeùt, nhöõng boä ñòa phöông chí
toát seõ ñöôïc söû duïng nhö laø taøi lieäu tham khaûo cho hoaøng ñeá vaø ñình thaàn,
moät maët cuõng laøm cô sôû döõ lieäu cho vieäc bieân soaïn toång chí hoaëc thoâng chí
vaø taùc giaû cuûa chuùng ñöôïc xem laø ngöôøi cai trò naém baét saâu saùt tình hình ñòa
phöông vôùi söï öu aùi hôn trong vieäc ñeà baït thaêng tieán.
Toång chí töông ñoái hoaøn chænh [Nguyeân Hoøa quaän huyeän ñoà chí, naêm
813] xuaát hieän sau loaïi hình chính söû [Söû kyù, naêm 122 TCN] gaàn moät ngaøn
naêm. Thoâng chí khaù hoaøn chænh cuûa moät soá tænh ñöôïc thöïc hieän thôøi Minh,
cho khaép caùc tænh toaøn Trung Hoa ñöôïc leänh thöïc hieän naêm 1729 [Thanh,
Ung Chính naêm thöù 7], nhieàu boä thoâng chí ñöôïc soaïn noái theâm [tuïc tu, truøng
tu] ñeán 5, 6 laàn.
Trong thö muïc truyeàn thoáng [kinh-söû-töû-taäp], phöông chí caùc loaïi thuoäc
Söû boä, Ñòa lyù loaïi; toång chí xeáp vaøo Ñòa lyù loaïi-Toång chí, thoâng chí vaø ñòa
phöông chí xeáp vaøo Ñòa lyù loaïi-Ñoà hoäi quaän huyeän.(11) Thö vieän Ñaïi hoïc
Thanh Hoa phoái hôïp phöông phaùp phaân loaïi thaäp tieán Dewey vôùi phöông
phaùp phaân loaïi truyeàn thoáng kinh-söû-töû-taäp, xeáp loaïi saùch phöông chí thuoäc
Söû boä, toång chí vaøo nhoùm maõ soá 300, thoâng chí vaø ñòa phöông chí vaøo nhoùm
maõ soá 310. Thö vieän Quoác hoäi Hoa Kyø xeáp phöông chí vaøo nhoùm Ñòa lyù vaø
Nhaân loaïi hoïc [nhoùm kyù hieäu G.].(12) Thö vieän Quoác hoäi vaø caùc ñaïi hoïc Nhaät
Baûn xeáp phöông chí vaøo nhoùm Söû [nhoùm VII], loaïi Dö ñòa [loaïi 5].(13)
II. Toång chí
Döïa vaøo tính chaát vaø theå leä trong noäi dung thieân Vuõ coáng saùch Thöôïng
thö(14) ña soá hoïc giaû cho raèng ñaây laø moâ thöùc sô khôûi cuûa loaïi hình toång chí.
Vuõ coáng xuaát hieän trong boái caûnh nhaø Haï (2205-1766 TCN), noäi dung vieát
raèng sau khi laøm xong coâng vieäc trò thuûy, “vua Vuõ chia ñaát laøm 9 chaâu, döïa
theo theá nuùi, ñaün caây laøm daáu, ñònh caùc nuùi cao soâng lôùn”.(15) Chín chaâu
ñöôïc phaân cheùp cuï theå goàm: 1) Kyù Chaâu 冀州, nay ôû khoaûng tænh Sôn Taây;
2) Duyeän Chaâu 兗州, khoaûng Sôn Ñoâng; 3) Thanh Chaâu 青州, khoaûng Sôn
Ñoâng; 4) Töø Chaâu 徐州, khoaûng Giang Nam; 5) Döông Chaâu 揚州, khoaûng
59
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
Giang Nam; 6) Kinh Chaâu 荊州, khoaûng Hoà Nam vaø Hoà Baéc; 7) Döï Chaâu
豫州, khoaûng Haø Nam; 8) Löông Chaâu 梁州, khoaûng Töù Xuyeân; 9) Ung Chaâu
雍州, khoaûng Thieåm Taây vaø Cam Tuùc. Moãi chaâu cheùp veà caùc ñoái töôïng: maïch
nuùi lôùn, doøng chaûy soâng lôùn, thoå nhöôõng, saûn vaät, thueá ruoäng ñaát, giao
thoâng vaø caùc toäc daân. Nhaø Haï trong lòch söû Trung Hoa thuoäc vaøo thôøi ñaïi
nöûa truyeàn thuyeát nöûa tín söû, vaø saùch Thöôïng thö chæ ñöôïc bieát ñeán vaøo thôøi
Haùn, töùc cheùp laïi söï vieäc löu truyeàn töø hai ngaøn naêm tröôùc, vì vaäy chæ neân
xem Thöôïng thö laø nôi baøy toû theá giôùi quan cuûa ngöôøi thôøi Taàn, Haùn. Teân
goïi “Vuõ coáng” vôùi nghóa “vieäc noäp coáng thôøi vua Vuõ”, qua vieäc phaân hoaïch
vuøng mieàn ñeå aùp ñònh möùc thueá, noäi dung phaàn vieát naøy giaùn tieáp dieãn taû
sô löôïc nhöng coù heä thoáng tình hình ñòa lyù töï nhieân vaø nhaân vaên cuûa nöôùc
Trung Hoa thôøi nhaø Haï. Lôøi vaên trong thieân Vuõ coáng ngaén goïn, vieäc phaân
boá ñaát ñai thaønh chín chaâu ñöôïc coi laø moâ thöùc ñeå caùc trieàu ñaïi sau naøy
phaân caáp boä, chaâu, ñaïo vaø hieän nay goïi laø tænh, caùc ghi cheùp phaûn aùnh
tình hình cuûa töøng chaâu nhö ñöôïc tuaân thuû theo moät ñeà cöông nhaát quaùn,
taïm ñuû ñeå ngöôøi sau döïa vaøo ñoù maø trieån khai thaønh moâ hình toång chí.
Töø Haùn ñeán Tuøy, caùc ghi cheùp theo moâ hình toång chí ñeàu khoâng coøn,
trong boä chính söû Tuøy thö, phaàn Kinh tòch chí coøn löu vaøi teân saùch vaø trong
lôøi baït cho tieåu muïc söû boä-ñòa lyù loaïi cuõng daãn hai boä toång chí tieâu bieåu
ñöông thôøi laø Khu vuõ ñoà chí vaø Chö chaâu ñoà kinh.(16) Naêm Ñaïi Nghieäp thöù 5
(609), Thoâi Traùch nhaän chieáu thöïc hieän Khu vuõ ñoà chí 區宇圖志, 250 quyeån,
khi hoaøn thaønh, Tuøy Daïng Ñeá cho laø chöa ñaït, laïi leänh cho Ngu Theá Cô
虞世基 vaø Höùa Thieän Taâm 許善心 soaïn theâm, taêng leân thaønh 600 quyeån.(17)
Khu vuõ ñoà chí nay khoâng coøn, caùc ghi cheùp veà noù nhö teân taùc giaû, soá quyeån
cuõng baát nhaát, ngöôøi thôøi Thanh laø Vöông Moâ trong Haùn Ñöôøng ñòa lyù thö
sao vieát moät ñoaïn vaên moâ taû Khu vuõ ñoà chí vaø chæ söu taäp ñöôïc 3 ñieàu töø
saùch naøy do Thaùi Bình ngöï laõm trích luïc vaø 3 ñieàu do Thaùi Bình hoaøn vuõ
kyù trích luïc.(18) Chö chaâu ñoà kinh 諸州圖經 hay coøn goïi laø Tuøy chaâu quaän ñoà
kinh, 100 quyeån 隋州郡圖經一百卷 cuûa Lang UÙy Chi 郎蔚之 coøn löu laïi ñöôïc
phaàn noäi dung khaù hôn Khu vuõ ñoà chí, trong Thaùi Bình ngöï laõm giöõ ñöôïc
120 ñieàu, Thaùi Bình hoaøn vuõ kyù giöõ ñöôïc 128 ñieàu vaø Dö ñòa quaûng kyù giöõ
ñöôïc 9 ñieàu, Söï vaên loaïi tuï giöõ ñöôïc 1 ñieàu, coäng chung trong 62 trang baûn
in khaéc.(19) Caùc ñieàu coøn soùt laïi töø Chö chaâu ñoà kinh leû meû, khoâng troïn veïn
cho chaâu, quaän naøo, coù nhieàu chi tieát cho thaáy do ngöôøi thôøi Ñöôøng cheùp
theâm vaøo(20) vaø khoâng coù ñieàu muïc lieân quan ñeán cöông giôùi cöïc nam.
Thôøi Ñöôøng, toång chí khaù hoaøn chænh ñaàu tieân ñöôïc bieân soaïn vaøo
ñôøi Ñöôøng Hieán Toâng 唐憲宗, do Teå töôùng Lyù Caùt Phuû 李吉甫, laøm xong
naêm 813, nhaèm naêm Nguyeân Hoøa thöù 8, nhaân ñoù goïi teân Nguyeân Hoøa quaän
huyeän ñoà chí.(21) Lyù Caùt Phuû (758- 814) töï Hoaèng Hieán 弘憲, ngöôøi huyeän
Taùn Hoaøng, ñaïo Haø Baéc, töøng giöõ caùc chöùc Thaùi thöôøng baùc só, Trung thö thò
lang, nhieàu naêm traán nhaäm ñòa phöông, hai laàn giöõ chöùc Teå töôùng [vaøo naêm
Nguyeân Hoøa thöù 2 vaø thöù 6], Ñaïi hoïc só Taäp Hieàn Vieän, Giaùm tu quoác söû.
Nguyeân Hoøa quaän huyeän ñoà chí 元和郡縣圖志 laø teân goïi ban ñaàu, theo
lôøi töïa cuûa Lyù Caùt Phuû thì saùch naøy coù caùc ñòa ñoà ñính keøm, neân teân saùch
coù chöõ ñoà, veà sau, phaàn ñòa ñoà khoâng coøn, neân cuõng coù nôi goïi Nguyeân Hoøa
60 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
quaän huyeän chí. Ñaây laø boä toång chí ñöôïc lieät haïng xöa nhaát, goàm 40 quyeån
(nay chæ coøn 34 quyeån), phaûn aùnh cô caáu haønh chính 10 ñaïo ñaõ thieát laäp
naêm ñaàu Trinh Quaùn (627) vaø vieäc chuaån ñònh phaân caáp phuû, chaâu, huyeän
vaøo naêm Trinh Quaùn thöù 13 (639). Boá cuïc saùch laáy ñôn vò haønh chaùnh caáp
ñaïo, phuû laøm cöông, moâ taû toång quan lòch söû dieân caùch, ñòa giôùi hieän taïi [töù
chí baùt ñaùo], toång soá hoä, thueá thu baèng saûn vaät; keá ñeán laø phaân cheùp veà töøng
chaâu, huyeän, trong moãi chaâu/huyeän phaân muïc cheùp veà khoaûng caùch ñeán lî sôû
chuû quaûn, daëm ñöôøng ñeán boán nôi xung quanh, lòch söû dieân caùch, soâng nuùi,
thaønh traán, di tích, vaät saûn. Baét ñaàu laø Kinh Trieäu phuû 京兆府 [ñeá ñoâ, Taây
An] thuoäc Quan Noäi ñaïo 關内道 cheùp laàn löôït caùc ñaïo, ñeán cuoái cuøng laø Luõng
Höõu ñaïo 隴右道. Lónh Nam ñaïo 嶺南道 phaân cheùp trong 5 quyeån [töø quyeån
34 ñeán 38], Lónh Nam ñaïo 2 (quyeån 35) naèm trong soá 6 quyeån ñaõ maát, chæ
coøn löu ñöôïc muïc luïc teân caùc chaâu, qua danh muïc 15 chaâu naøy thaáy coù 5 chaâu
Nhai 崖, Quyønh 瓊, Chaán 振, Ñam 儋, Vaïn An 萬安 laø naèm treân phaàn ñaát ñaûo
Haûi Nam, so vôùi Ñòa lyù chí trong Cöïu Ñöôøng thö thì soá chaâu töông ñoàng.(22)
Vaøi hoïc giaû thôøi Thanh ñaõ tham khaûo caùc taøi lieäu xuaát hieän tröôùc sau thôøi
Ñöôøng ñeå vieát theâm boä Nguyeân Hoøa quaän huyeän boå chí 元和郡縣補志(23) [sau ñaây
goïi laø Boå chí] nhaèm phuïc döïng 6 quyeån ñaõ maát trong Nguyeân Hoøa quaän huyeän
ñoà chí. Boå chí hoaøn thaønh naêm Caøn Long thöù 40 (1775) do hai cha con Nghieâm
Quan 嚴觀, Nghieâm Tieán Phuû 嚴進甫 keá thöøa sô caûo cuûa Uoâng Só Hoaønh 汪士
鈜.(24) Boå chí cho thaáy ñaûo Quyønh [Haûi Nam ngaøy nay] vaøo ñôøi Ñöôøng goàm 5
chaâu Nhai, Quyønh, Chaán, Ñam, Vaïn An ñeàu thuoäc ñaïo Lónh Nam.
Trích dòch
- Trích muïc luïc Nguyeân Hoøa quaän huyeän boå chí:
“Lónh Nam ñaïo...
Nhai Chaâu, [3 huyeän] Xaù Thaønh, Tröøng Maïi, Vaên Xöông.
Quyønh Chaâu, [5 huyeän] Quyønh Sôn, Laâm Cao, Taêng Khaåu, Laïc Hoäi,
Nhan La.
Chaán Chaâu, [5 huyeän] Ninh Vieãn, Dieân Ñöùc, Caùt Döông, Laâm Xuyeân,
Laïc Ñoàn.
Ñam Chaâu, [5 huyeän] Nghóa Luaân, Xöông Hoùa, Caûm AÂn, Laïc Tröôøng,
Phuù La.
Vaïn An chaâu, [4 huyeän] Vaïn An, Laêng Thuûy, Phuù Vaân, Baùc Lieâu”.
[嶺南道… 崖州: 舍城, 澄邁, 文昌. 瓊州: 瓊山, 臨高, 曾口, 樂會, 顏羅. 振州: 寧
遠, 延德, 吉陽, 臨川, 落屯. 儋州: 義倫, 昌化, 感恩, 洛場, 富羅. 萬安州: 萬安, 陵水,
富雲, 博遼.](25)
- Trích dòch phaàn vieát veà chaâu Chaán [chaâu ôû cöïc nam ñaûo Quyønh]:
“Chaâu Chaán [Chaán Chaâu], 819 hoä. (AÙn):(26) Ñaát naøy vôùi quaän Chaâu Nhai
cuøng thuoäc quaän Laâm Chaán trong ñôøi Tuøy Ñaïi Nghieäp, laïi goïi quaän Ninh
Vieãn. [Nhaø Ñöôøng] naêm Voõ Ñöùc thöù 5 [622] ñaët chaâu Chaán, naêm ñaàu Thieân
Baûo [742] ñoåi laøm quaän Laâm Chaán, naêm ñaàu Caøn Nguyeân [758] ñaët trôû laïi
laø chaâu Chaán.
Ñòa giôùi, taùm nôi ñeán: