tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIIi, sè 2b-2009
73
§Æc ®iÓm cÊu tróc lêi chöi cña nh©n vËt
Trong v¨n xu«i hiÖn thùc phª ph¸n giai ®o¹n 1930-1945
TrÇn ThÞ Hoµng YÕn
(a)
Tãm t¾t. Chöi lµ hµnh ®éng ng«n ng÷ tån t¹i kh¸ phæ biÕn trong lêi tho¹i nh©n
vËt. Bµi viÕt nµy tËp trung kh¶o s¸t cÊu tróc lêi chöi cña nh©n vËt trong c¸c t¸c phÈm
v¨n xu«i hiÖn thùc phª ph¸n giai ®o¹n 1930-1945, qua ®ã lµm râ thªm ®Æc tr−ng v¨n
ho¸ ®éc ®¸o cña ng−êi ViÖt trong ho¹t ®éng giao tiÕp.
1. §Æt vÊn ®Ò
Chöi lµ hµnh ®éng ng«n ng÷ mµ
d©n téc nµo còng cã. TiÕng chöi kh«ng
chØ tån t¹i phæ biÕn trong giao tiÕp hµng
ngµy mµ cßn hiÖn h÷u trong t¸c phÈm
v¨n häc. Qua kh¶o s¸t 89 truyÖn ng¾n
vµ tiÓu thuyÕt giai ®o¹n 1930 -1945,
chóng t«i thÊy lêi chöi xuÊt hiÖn víi sè
l−îng lín trong ng«n ng÷ héi tho¹i cña
nh©n vËt. Víi 350 ®o¹n tho¹i cã lêi chöi,
con sè nµy ®· chøng tá c¸c nhµ v¨n rÊt
c«ng phu trong viÖc thÓ hiÖn lêi tho¹i.
Qua ®ã, c¸c t¸c gi¶ gi¸n tiÕp kh¾c häa
sè phËn vµ tÝnh c¸ch nh©n vËt. Bµi viÕt
nµy ®i s©u t×m hiÓu ®Æc ®iÓm cÊu tróc
lêi chöi cña nh©n vËt nh»m lµm râ mét
sè ®Æc ®iÓm v¨n ho¸ ®éc ®¸o cña ng−êi
ViÖt trong ho¹t ®éng giao tiÕp.
2. Xung quanh vÊn ®Ò lêi chöi
2.1. Kh¸i niÖm lêi chöi
Theo Tõ ®iÓn tiÕng ViÖt: Chöi lµ
thèt ra nh÷ng lêi cay ®éc ®Ó lµm nhôc
cho h¶ giËn. VÝ dô: chöi nh− t¸t n−íc
vµo mÆt [6, tr. 185]. Ph¹m V¨n T×nh
cho r»ng: khi ®¹t ®Õn ®Ønh ®iÓm cña sù
tøc tèi, ng−êi ta th−êng thèt ra mét lêi
rña, lêi chöi (mµ th−êng ®i kÌm víi nã
lµ nh÷ng tõ th« tôc) [8, tr. 1].
Nh− vËy, chöi lµ hµnh ®éng ph¶n
øng dïng ng«n ng÷ ®Ó thÓ hiÖn tr¹ng
th¸i t©m lý bùc tøc, giËn d÷ cña con
ng−êi. Hµnh ®éng ng«n ng÷ nµy cã thÓ
.
cã tham chiÕu hoÆc kh«ng cã.
2.2. VÒ d¹ng thøc lêi chöi
XÐt vÒ d¹ng thøc lêi chöi, chóng t«i
chia thµnh c¸c d¹ng sau: chöi bíi, chöi
m¾ng, chöi rña, chöi ®æng, chöi yªu….
- Chöi bíi lµ chöi b»ng nh÷ng lêi
moi mãc, xóc ph¹m:
(1). - ...Nh−îc b»ng mµy chÊp
chiÕm, th× bµ ®µo m¶ th»ng tam ®¹i
nhµ mµy lªn, bµ khai quËt bËt s¨ng
th»ng ngò ®¹i, lôc ®¹i nhµ mµy lªn.
(NguyÔn C«ng Hoan- B−íc ®−êng cïng)
- Chöi ®æng lµ chöi to tiÕng nh−ng
kh«ng nh»m vµo ai cô thÓ, kh«ng chØ
®Ých danh:
(2). - MÑ kiÕp, s¸u m−¬i tuæi ph¶i vÒ
h−u, ng−êi ta cßn xin ë l¹i m·i ch−a
®−îc, ®»ng nµy ba tuæi toÑt, ®· véi nghØ
víi ng¬i.
(NguyÔn C«ng Hoan - Th»ng Quýt)
- Chöi m¾ng lµ chöi vµ m¾ng nhiÕc:
(3). - Chóng mµy nh− lò gµ mê.
(NguyÔn C«ng Hoan - ThÇy c¸u)
- Chöi rña lµ chöi b»ng nh÷ng lêi
nguyÒn rña:
(4). - Sao Giêi PhËt kh«ng sai quû sø
quËt chÕt nã ®i, cßn ®Ó nã sèng lµm g×.
(NguyÔn C«ng Hoan -Mét kiÕp ng−êi)
- Chöi yªu lµ chöi nh−ng thÓ hiÖn
t×nh c¶m yªu mÕn:
(5). - Tr«ng mµy hay l¾m, ranh con ¹.
(NguyÔn C«ng Hoan - Mét kiÕp ng−êi)
NhËn bµi ngµy 20/6/2009. Söa ch÷a xong 02/7/2009.
T. T. H. YÕn §Æc ®iÓm cÊu tróc lêi chöi cña nh©n vËt ..., Tr. 73-79
74
Tuy d¹ng thøc vµ néi dung chöi
kh¸c nhau nh−ng ®Òu thÓ hiÖn th¸i ®é
bùc tøc cña ng−êi nãi trong mét ng÷
huèng giao tiÕp nhÊt ®Þnh nµo ®Êy.
2.3. Lý do xuÊt hiÖn lêi chöi cña
nh©n vËt
Qua kh¶o s¸t b−íc ®Çu, chóng t«i
nhËn thÊy cã 2 lý do xuÊt hiÖn lêi chöi
nh− sau:
Thø nhÊt: ng−êi nãi bøc xóc, kh«ng
võa lßng v× mét nguyªn cí nµo ®Êy xuÊt
ph¸t tõ phÝa b¶n th©n m×nh. Ch¼ng
h¹n: nh©n vËt Hé trong §êi thõa cña
Nam Cao nhËn thÊy m×nh hÌn kÐm,
kh«ng kiÕm ®−îc tiÒn ®Ó gióp ®ì vî con.
Kh«ng khÝ gia ®×nh Hé lu«n buån b·,
c¨ng th¼ng khiÕn Hé kh«ng thÓ thanh
th¶n ®Ó s¸ng t¸c. V× thÕ t¸c gi¶ ®· ®Ó
nh©n vËt tù chöi: Anh ... anh ... chØ lµ ...
mét th»ng ...khèn n¹n…
Nh−ng lý do thø hai ®Õn tõ phÝa
ng−êi nghe (tøc lµ vai nghe chöi trùc
tiÕp, ng«i thø 2) l¹i chiÕm sè l−îng
nhiÒu h¬n c¶. Vai thùc hiÖn hµnh ®éng
chöi ®· v× nhiÒu lý do cô thÓ kh¸c nhau:
bÊt ®ång vÒ quyÒn lîi vËt chÊt, mÊt cña
c¶i, con c¸i h− háng hay ®ång nghiÖp,
hµng xãm l¸ng giÒng lµm ®iÒu g× ®ã
phËt lßng… Ch¼ng h¹n: nh©n vËt vî
Tr−¬ng Thi ®· chöi nhµ anh Pha v×
nghi ngê ¨n c¾p con gµ m¸i nhµ m×nh
(trong t¸c phÈm B−íc ®−êng cïng cña
NguyÔn C«ng Hoan) hay vî quan phô
mÉu chöi th»ng hÇu v× ®· ®−a chÞ DËu
vµo phßng ngñ cña chång m×nh (trong
T¾t ®Ìn cña Ng« TÊt Tè)…
2.4. VÒ môc ®Ých chöi
C¨n cø vµo néi dung vµ vai tham
gia giao tiÕp trong ng÷ huèng cã lêi
chöi, chóng t«i nhËn thÊy ng−êi chöi
nh»m vµo nh÷ng môc ®Ých chöi sau:
- Ng−êi chöi muèn lµm mÊt thÓ
diÖn ng−êi nghe, lµm ng−êi nghe xÊu
hæ, tÏn tß tr−íc ng−êi kh¸c.
- Ng−êi chöi muèn r¨n ®e, uèn n¾n,
gi¸o dôc kÎ bÞ chöi.
- Ng−êi chöi muèn do¹ dÉm, uy hiÕp
ng−êi bÞ chöi.
- Ng−êi chöi muèn lªn ¸n hiÖn
t−îng tiªu cùc nµo ®Êy cña x· héi…
2.5. Quan hÖ c¸c vai trong lêi chöi
Qua kh¶o s¸t ng÷ liÖu, cã thÓ thÊy
quan hÖ liªn nh©n cña hµnh ®éng chöi
kh¸ phøc t¹p, cã tÝnh ®an xen, trong ®ã
tËp trung nhiÒu nhÊt lµ c¸c quan hÖ
gi÷a vî - chång, cha mÑ - con c¸i, hµng
xãm l¸ng giÒng víi nhau, hay gi÷a c¸c
nh©n vËt trong x· héi thu nhá…
C¸c vai chöi tham gia vµo hµnh
®éng chöi trùc tiÕp. Hµnh ®éng chöi
trùc tiÕp gåm hai kiÓu vËn ®éng lêi
tho¹i:
a) Song tho¹i (cã lêi chöi trao vµ lêi
chöi tr¶). Ch¼ng h¹n:
(6) BÝnh uÊt øc, gêm gêm m¾t, nµng
®á mÆt bõng lªn b¶o chÞ nä:
- ChÞ nãi dùng ®øng lªn thÕ mµ
kh«ng sù chÕt t−¬i µ?
Ng−êi ®µn bµ sÊn l¹i bªn BÝnh, lÊy
ngãn tay c¸i dÝ vµo tr¸n nµng, d»n
m¹nh lêi:
- Gím, g¸i ®Ü giµ måm. Bµ thÌm ®Æt
®iÒu cho c¸i h¹ng b¸n tr«n nu«i miÖng
®Ó lµm c¸i g×?
(Nguyªn Hång - BØ vá)
b) §¬n tho¹i (chØ cã lêi chöi trao,
kh«ng cã lêi chöi tr¶). Ch¼ng h¹n:
(7) - Th«i ®å ®Ü tr¨m th»ng, ®Ü
ngh×n th»ng, ®Ü voi giµy, ®Ü ngùa xÐ,
mau mau mÆc quÇn vµo, ch¼ng c¸c mÑ
mµy s−îng mÆt l¾m råi.
(Nguyªn Hång - BØ vá)
(8) - §å mÆt dµy! ThÕ mµ kh«ng biÕt
nhôc! Sao nã kh«ng chÕt ®i cho ng−êi ta
nhÑ nî!
(NguyÔn C«ng Hoan - B¸o hiÕu: Tr¶
nghÜa mÑ)
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIIi, sè 2b-2009
75
Qua kh¶o s¸t, lêi chöi cña nh©n vËt
trong c¸c t¸c phÈm v¨n xu«i hiÖn thùc
phª ph¸n giai ®o¹n 1930 -1945 chñ yÕu
lµ lêi chöi trùc tiÕp cã d¹ng ®¬n tho¹i.
Do vai chöi thuéc tÇng líp cã vai vÕ, ®Þa
vÞ, thÕ m¹nh kinh tÕ hoÆc lµ phô
huynh; cßn vai nghe chöi lµ ng−êi yÕu
thÕ hoÆc ng−êi sî v« lÔ nªn kh«ng cã lêi
chöi tr¶.
Dï ë d¹ng song tho¹i hay ®¬n tho¹i
th× lêi chöi cña nh©n vËt trong v¨n xu«i
hiÖn thùc phª ph¸n 1930-1945 ®Òu tu©n
thñ theo nh÷ng kiÓu cÊu tróc ph¸t ng«n
nh− sau.
3. CÊu tróc lêi chöi trùc tiÕp
cña nh©n vËt trong t¸c phÈm v¨n
xu«i hiÖn thùc phª ph¸n giai ®o¹n
1930-1945.
3.1. Lêi chöi cã cÊu tróc mét tõ
Lêi chöi mét tõ ®−îc xem ph¸t ng«n
cã cÊu tróc ng¾n gän. Tuy vËy mçi c©u
®Òu cã kh¶ n¨ng thÓ hiÖn mét néi dung,
mét sù kiÖn hay mét c¶m xóc nµo ®Êy.
Ng−êi chöi th−êng dån nÐt sù bùc
tøc b»ng c¸c ph¸t ng«n ng¾n gän, cã
tÝnh khÈu ng÷ tù nhiªn vµ phï hîp víi
tÝnh c¸ch, tr×nh ®é nhËn thøc cña nh©n
vËt. Tuy t×nh huèng chöi kh¸c nhau
nh−ng ng−êi ®äc vÉn b¾t gÆp lèi chöi,
c¸ch dïng tõ ng÷ gièng nhau hoÆc
t−¬ng ®ång nhau. §©y còng lµ nÐt ®Æc
tr−ng cña ng«n ng÷ chöi. Chöi ng¾n
nh−ng hiÖu lùc ph¸t ng«n cao.
D¹ng cÊu tróc lêi chöi nµy th−êng
dïng qu¸n ng÷ (khèn n¹n, mÑ kiÕp,
thÇn kinh) hoÆc so s¸nh víi ®éng vËt
thÊp kÐm. Ng−êi chöi v× qu¸ bùc tøc
hay c¨m phÉn, kh«ng ®ñ b×nh tÜnh nªn
bu«ng ra nh÷ng c©u chöi cã cÊu tróc
®¬n gi¶n. C©u chöi lo¹i nµy kh«ng dïng
h« ng÷ (tõ x−ng h«) víi ng−êi nghe. Tuy
nhiªn, qua ng÷ ®iÖu, ng−êi nghe hiÓu
®−îc môc ®Ých vµ th¸i ®é cña ng−êi
chöi. Ng÷ ®iÖu m¹nh vµ ®anh lµ nÐt ®Æc
tr−ng cña d¹ng lêi chöi mét tõ nµy. VÝ
dô:
(9) Muén vÉn cau mÆt, nãi nh− g¾t:
- Chã! Chã!
(NguyÔn C«ng Hoan - Mét kiÕp ng−êi)
(10) - Khèn n¹n! T«i vÉn ch¾c mÉm
cßn thõa mét hµo ®em vÒ ®ong g¹o cho
con ¨n. B©y giê hÕt c¶ ch−a ®ñ! Gím,
c¸i bµ nghÞ, giµu thÕ mµ cßn lµm ®iªu.
(Ng« TÊt Tè - T¾t ®Ìn)
(11) - KhØ !
(NguyÔn C«ng Hoan - B−íc ®−êng cïng)
3.2. Lêi chöi cã cÊu tróc côm tõ
Lêi chöi cã cÊu tróc côm tõ chñ yÕu
biÓu thÞ sù nguyÒn rña, b¸ng bæ, ®e do¹.
V× thÕ t¸c gi¶ ®· ®Æt ®éng tõ, tÝnh tõ ë
®Çu c©u chöi lµm t¨ng s¾c th¸i lêi chöi:
(12) - L¸o quen. Con bÐ b»ng ngÇn
kia mµy ®· xoen xoÐt b¶o nã lªn b¶y, nãi
cho chã nghe µ?
(Ng« TÊt Tè - T¾t ®Ìn)
(13) - KÖ cha mµy! Cho mµy chÕt ®i!
(Nam Cao - Gi¨ng s¸ng)
§Æc biÖt víi cÊu tróc nµy, chóng t«i
nhËn thÊy tæ hîp [®å + X] xuÊt hiÖn kh¸
nhiÒu. Ng−êi bÞ chöi th−êng bÞ so s¸nh
víi sóc vËt hoÆc c¸c tõ ng÷ cã ý nghÜa
chª bai, chöi rña, xóc ph¹m nh©n c¸ch
ng−êi kh¸c.
ë
®©y c¸c nh©n vËt ®· sö
dông c¸c ph−¬ng tiÖn t¹o lêi chöi cã tæ
hîp [®å + X] nh− sau:
Danh tõ ®å kÕt hîp víi tõ chØ ®éng
vËt: ®å quû, ®å chã, ®å khØ, ®å con lîn...
Danh tõ ®å kÕt hîp víi tõ chØ bé
phËn kÝn hay s¶n phÈm hÖ bµi tiÕt: ®å
cøt, ®å mÆt l ...
Danh tõ ®å kÕt hîp víi tõ chØ nghÒ
nghiÖp cña h¹ng ng−êi bÞ x· héi coi
khinh: ®å ®Ü, ®å b¸n tr«n nu«i miÖng,
®å kÎ c−íp...
Danh tõ ®å kÕt hîp víi ®éng tõ chØ
hµnh ®éng cã chiÒu h−íng xÊu: ®å ph¶n
béi, ®å ¨n c−íp, ®å ph¶n chñ, ®å mÊt
d¹y....
T. T. H. YÕn §Æc ®iÓm cÊu tróc lêi chöi cña nh©n vËt ..., Tr. 73-79
76
Danh tõ ®å kÕt hîp víi tÝnh tõ
mang nghÜa xÊu: ®å mÆt dµy, ®å v«
phóc, ®å khèn n¹n, ®å bÊt nh©n, ®å xá
l¸....
Danh tõ ®å kÕt hîp víi thµnh ng÷:
®å ¨n xã ®ã b¸t, ®å ba que xá l¸, ®å ¨n
ch¸o ®¸ b¸t....
Nh− vËy víi nh÷ng c¸ch kÕt hîp
trªn c¸c vai chöi ®· nh»m tíi c¸i “®Ých”
®¸nh gi¸ ®èi ph−¬ng thÊp kÐm, xÊu xa.
ChiÕn l−îc giao tiÕp nµy xuÊt ph¸t tõ c¬
së lµ con ng−êi kh«ng ai muèn b¶n th©n
bÞ xóc ph¹m. PhÝa ng−êi chöi t×m ®−îc
c¸ch cµng h¹ nhôc ®èi ph−¬ng th× cµng
thµnh c«ng. VÝ dô:
(14) - §å mÆt dµy! ThÕ mµ kh«ng
biÕt nhôc! Sao nã kh«ng chÕt ®i cho
ng−êi ta nhÑ nî !
(NguyÔn C«ng Hoan - B¸o hiÕu: tr¶
nghÜa mÑ)
(15) - §å xá l¸ ! §em vÒ ®Ó vî chång
con c¸i ¨n víi nhau! Nhµ tao kh«ng cã
lîn!
(NguyÔn C«ng Hoan - G¸nh khoai lang)
(16) - ¤ng Êy lµ «ng quan, «ng Êy
kh«ng thÌm nãi dèi! Mµy b¶o «ng Êy bÞa
r»ng mµy chim con g¸i «ng Êy, «ng Êy
bÞa r»ng mµy ngñ víi con g¸i «ng Êy
ph¶i kh«ng? §å v« phóc!
(NguyÔn C«ng Hoan - T¾t löa lßng)
Bªn c¹nh ®ã c¸c nh©n vËt dïng lèi
chöi liªn quan tíi t«ng chi, hä hµng, tæ
tiªn, trêi phËt…. Lèi chöi nµy th−êng
dïng cÊu tróc danh ng÷. §©y lµ lêi h«
gäi ®ång thêi lµ lêi chöi. Ng−êi chöi ®·
gäi ba, bèn thÕ hÖ gia ®×nh, hä téc ®−îc
t«n kÝnh cña ®èi ph−¬ng ra ®Ó chöi: mÑ
mµy, bè mÑ mµy, cha ®Î mÑ mµy, cha
tiªn s−, tiªn s− mµy... §©y lµ lèi chöi
cay ®éc, xóc ph¹m tíi hä hµng th©n téc -
vèn lµ ®iÒu kiªng kþ, linh thiªng trong
t©m linh ng−êi ViÖt Nam. Vµ còng ®Ó
lµm râ lý do, ng−êi chöi th−êng kÕt hîp
mét lo¹t hµnh ®éng ng«n ng÷ kh¸c: kÓ
lÓ, gi¶i thÝch, ®e do¹… chø kh«ng nh−
kiÓu chöi ®æng hoÆc chöi thÒ:
(17) - MÑ mµy! §· biÕt c¸i lèi “cïm
trÐo” cña chóng «ng ch−a?
(Ng« TÊt Tè - T¾t ®Ìn)
(18) - Th»ng biÖn t− ®Êy chø?... Cha
®Î mÑ mµy! ChÐm cha con ®Î mÑ mµy!
Mµy d¾t con nµo vµo ®©y võa råi! Nãi
ngay! Nã...
Ngay! Kh«ng th× bµ xÐ x¸c
mµy ra b©y giê!
(Ng« TÊt Tè - T¾t ®Ìn)
(19) - Cha tiªn s− th»ng khèn n¹n!
MÆt mòi thÕ nµy mµ nã ®æ cho lµ ¨n c¾p
víi quyÕn rò? ChÝnh nã ¨n c¾p cña mµy,
l¹i ®Þnh quyÕn rò mµy, chø ai?
(NguyÔn C«ng Hoan - Mét kiÕp ng−êi)
3.3. Lêi chöi cã mét kÕt cÊu chñ - vÞ
Lêi chöi cã mét kÕt cÊu chñ - vÞ
th−êng ®−îc c¸c t¸c gi¶ ®Æt ®Çu lêi chöi,
®o¹n chöi dïng ®Ó chØ ®Ých danh ng−êi
bÞ chöi. Tõ h« gäi lµ nh÷ng danh tõ chØ
lo¹i kh¸i qu¸t (ë ng«i thø 3) cã tÝnh chÊt
coi th−êng, miÖt thÞ: th»ng, con, ®øa,
qu©n, lò, chóng nã …. Vµ ng−êi bÞ chöi
bÞ g¾n víi nh÷ng ®Æc ®iÓm xÊu xa, tåi tÖ
vÒ phÈm gi¸. Còng nh− nh÷ng c©u chöi
trªn ng−êi chöi lu«n muèn lµm ng−êi
kia c¶m thÊy bÞ xóc ph¹m th× míi h¶
hª. Do vËy néi dung chöi ®Çy ®ñ, râ
rµng th«ng tin h¬n qua c¸c kÕt cÊu chñ
vÞ cã tÝnh chÊt trÇn thuËt, cÇu khiÕn
hay nghi vÊn…
(20) - Khi thÊy chËm giê, «ng lý
tr−ëng nghiÕn r¨ng nãi:
- Chóng nã ngu nh− lîn. Ng−êi ta
cho ®i xem bãng ®¸ chø ai lµm g× mµ
còng ph¶i b¾t. Råi quan thÊy kh«ng ®ñ
sè, l¹i chöi «ng kh«ng tËn t©m.
(NguyÔn C«ng Hoan - Tinh thÇn thÓ dôc)
(21) - Con mÑ ®Ü DËu! Mµy ®· biÕt
nhôc ch−a con? ¤ng cßn lµm cho bâ
ghÐt míi th«i!
(Ng« TÊt Tè - T¾t ®Ìn)
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIIi, sè 2b-2009
77
(22) - Qu©n míi ngu chø! QuÇn ¸o
tï ®−îc thÕ nµy µ? §ã lµ quÇn ¸o cña...
trêi cho ®Êy. Cø ra t¾m ®i råi mÆc vµo.
Kh«ng hái l«i th«i.
(Ng« TÊt Tè - T¾t ®Ìn)
Cã lêi chöi sö dông thµnh ng÷ lµ
mét kÕt cÊu chñ vÞ. TÝnh h×nh t−îng vµ
biÓu tr−ng ho¸ cña lèi chöi nµy kh¸ cao.
VÉn lµ c¸ch so s¸nh ng−êi bÞ chöi víi
vËt, con vËt thÊp kÐm nµo ®ã nh−ng
tÝnh trùc quan kh«ng cao. Møc ®é lêi
chöi nhÑ nhµng, ý nhÞ h¬n chø kh«ng
th« thiÓn, nÆng nÒ:
(23) - Ba m−¬i s¸u c¸i nân n−êng!
Mçi b¸t mÊy ®ång xu cña ng−êi ta ®Êy!
Th«i ®i! D¬!
(NguyÔn C«ng Hoan - Th»ng ¨n c¾p)
(24) - Ph¶i ®i ngay! Tao kh«ng ho·n
mét phót! §å th©n lõa chØ −a nÆng.
(NguyÔn C«ng Hoan - XuÊt gi¸ tßng phu)
3.4. Lêi chöi cã nhiÒu cÊu tróc chñ vÞ
Khi m©u thuÉn lªn ®iÓm ®Ønh,
nh»m dån hÕt sù bùc tøc vÒ phÝa ®èi
ph−¬ng víi nhiÒu th«ng tin, c¸c vai chöi
th−êng tu«n ra chuçi lêi chöi dµi. TÝnh
lËp luËn trong c©u chöi dµi kh¸ chÆt
chÏ. Chóng thÓ hiÖn ®Çy ®ñ c¸c nh©n tè
chi phèi trong lêi trao (h« gäi, néi dung,
th¸i ®é). Tuy vËy, lêi chöi cã cÊu tróc
ghÐp xuÊt hiÖn kh«ng nhiÒu.
(25) - Th«i ®å ®Ü tr¨m th»ng, ®Ü
ngh×n th»ng, ®Ü voi giµy, ®Ü ngùa xÐ,
mau mau mÆc quÇn vµo, ch¼ng c¸c mÑ
mµy s−îng mÆt l¾m råi.
(Nguyªn Hång - BØ vá)
(26) - Ng−êi ta hoµi con còng kh«ng
thÌm g¶ cho c¸i thø mµy. Mµy lµ ®å
khèn n¹n! Tao chØ d¹y cho mµy ¨n ë
trung hËu, mµy häc ë ®©u nh÷ng c¸i
thãi ba que cña con nhµ mÊt d¹y. Mµy
bªu tao, mµy lµm nhôc tao víi «ng Tó.
(NguyÔn C«ng Hoan - T¾t löa lßng)
(27) - Bµ mÊt nhµ mÊt cöa, bµ ®i
¨n mµy, nh−ng bµ h·y cßn chöi cho
s−íng miÖng h«m nay, råi bµ muèn ®i
®©u th× ®i.
(NguyÔn C«ng Hoan - B−íc ®−êng cïng)
3.5. Lêi chöi cã cÊu tróc ®o¹n v¨n
§o¹n v¨n ®−îc hiÓu: “Mét phÇn cña
v¨n b¶n n»m gi÷a hai dÊu chÊm xuèng
dßng vµ ho¹t ®éng nh− mét chØnh thÓ có
ph¸p phøc hîp, mang néi dung ng÷
nghÜa nhÊt ®Þnh” [9, tr. 91].
Lêi chöi cã cÊu tróc ®o¹n v¨n lµ sù
tËp hîp nhiÒu c©u cã néi dung chöi
m¾ng. Lêi chöi nµy cã tÝnh chÊt dµi,
vÇn ®iÖu nhÞp nhµng nh−ng mang ®Çy
tÝnh ¸m chØ vµ quyÕt liÖt. Bªn trong cÊu
tróc ®o¹n chöi cã c©u ng¾n, c©u dµi.
C©u ng¾n th−êng dïng ®Ó kªu van, kªu
gäi ng−êi ph©n chøng. C©u dµi lµ ®Ó kÓ
téi, m¹t s¸t, ®ay nghiÕn, ®e do¹, nguyÒn
rña ®èi ph−¬ng.
(28) - Lµng trªn xãm d−íi! Bªn sau
bªn tr−íc! Bªn ng−îc bªn xu«i! T«i cã
nu«i con gµ m¸i x¸m s¾p ghÑ æ, nã l¹c
ban s¸ng; mµ th»ng nµo con nµo, ®øa ë
gÇn mµ qua, ®−a ë xa mµ l¹i, nã day
tay mÆt, nã ®Æt tay tr¸i, nã b¾t mÊt cña
t«i, th× bu«ng tha nã ra, kh«ng th× t«i
chöi cho ®¬íi...
(NguyÔn C«ng Hoan - B−íc ®−êng cïng)
(29) - ChÐm cha ®øa b¾t gµ nhµ bµ!
ChiÒu h«m qua, bµ cho nã ¨n h·y cßn,
s¸ng h«m nay, con bµ gäi nã h·y cßn,
mµ b©y giê mµy ®· b¾t mÊt... Mµy
muèn sèng mµ ë mÊy chång mÊy con
mµy, th× mµy h·y bu«ng th¶ nã ra, cho
nã vÒ nhµ bµ. Nh−îc b»ng mµy chÊp
chiÕm, th× bµ ®µo m¶ th»ng tam ®¹i
nhµ mµy lªn, bµ khai quËt bËt s¨ng
th»ng ngò ®¹i, lôc ®¹i nhµ mµy lªn. Nã
ë nhµ bµ, nã lµ con gµ, nã vÒ nhµ mµy,
nã biÕn thµnh có, thµnh c¸o, thµnh
thÇn nanh má ®á, nã mæ chång, má con,
mæ c¸i nhµ mµy lªn cho mµ xem.
í
i c¸i
th»ng chÕt ®©m, c¸i con chÕt xØa kia!
Mµy mµ giÕt gµ nhµ bµ, th× mét ng−êi