N. T. QuÕ Mét sè nÐt ®Æc thï vÒ h×nh thøc nghÖ thuËt cña …, tr. 84-91
84
MéT Sè NÐT §ÆC THï VÒ H×NH THøC NGHÖ THUËT
CñA TH¥ TRÎ VIÖT NAM Tõ 1986 §ÕN NAY
NguyÔn ThÞ QuÕ
(a)
Tãm t¾t. Bµi viÕt tËp trung t×m hiÓu mét sè nÐt ®Æc thï vÒ mÆt h×nh thøc nghÖ
thuËt cña th¬ trÎ ViÖt Nam tõ 1986 ®Õn nay: h×nh t−îng th¬ mang ®Ëm tÝnh ®êi
th−êng, ®Çy vÎ “bÊt chît”, “ngÉu nhiªn”, ng«n ng÷ th«ng tôc lÊn ¸t ng«n ng÷ sang
träng, quan ph−¬ng vµ giäng giÔu nh¹i chiÕm −u thÕ... Nh÷ng ®iÒu nµy ®· lµm nªn
khu«n mÆt riªng cña th¬ trÎ hiÖn nay, ph©n biÖt nã víi th¬ cña c¸c thÕ hÖ kh¸c vµ víi
th¬ cña nh÷ng giai ®o¹n tr−íc.
1. Th¬ trÎ lµ mét kh¸i niÖm ch−a
hoµn toµn ®Þnh h×nh. Kh¸i niÖm nµy
®−îc xem lµ xuÊt hiÖn tõ thêi chèng
Mü. Trong thêi chèng Mü, c¸c nhµ th¬
®· thµnh danh trong phong trµo Th¬
míi nh− Huy CËn, ChÕ Lan Viªn, TÕ
Hanh... gäi nh÷ng nhµ th¬ nh− Ph¹m
TiÕn DuËt, Thanh Th¶o, H÷u ThØnh,
NguyÔn Khoa §iÒm, TrÇn §¨ng Khoa...
lµ c¸c nhµ th¬ trÎ.
Nh−ng tõ 1986, kh¸i niÖm ®ã l¹i
®−îc dïng ®Ó chØ mét líp nhµ th¬ míi
tiªu biÓu nh− NguyÔn Quang ThiÒu,
Mai V¨n PhÊn, Bïi ChÝ Vinh... §iÒu
nµy còng dÔ hiÓu, bëi theo thêi gian, c¸c
nhµ Th¬ trÎ trong kh¸ng chiÕn chèng
Mü ®· kh«ng cßn trÎ n÷a, v¶ l¹i, søc bËt
cña nh÷ng nhµ th¬ sau l¹i v−ît tréi so
víi thÕ hÖ ®i tr−íc, v× vËy kh¸i niÖm th¬
trÎ l¹i dÞch chuyÓn ®èi t−îng. Sau 1990
th¬ ViÖt cã nh÷ng khëi s¾c vµ ®¹t ®−îc
nh÷ng thµnh tùu ®¸ng kÓ, lóc nµy kh¸i
niÖm th¬ trÎ cßn ®−îc dïng ®Ó chØ c¸c
líp nhµ th¬ nh−: NguyÔn QuyÕn, Vi
Thïy Linh, NguyÔn H÷u Hång Minh,
Phan HuyÒn Th−, Lª VÜnh Tµi, NguyÔn
VÜnh TiÕn; c¸c nhµ th¬ trong nhãm Më
miÖng vµ gÇn gòi víi nhãm nµy (Lý §îi,
Bïi Ch¸t, Phan B¸ Thä...); c¸c nhµ th¬
trong nhãm Ngùa trêi (NguyÖt Ph¹m,
.
Lynh Bacardi, Thanh Xu©n, Kh−¬ng
Hµ...), Tr−¬ng QuÕ Chi, §ç TrÝ V−¬ng,
TrÇn Lª S¬n
ý
... Vµ cã lÏ kho¶ng hai, ba
m−¬i n¨m n÷a, nh÷ng nhµ th¬ kÓ trªn
l¹i gäi thÕ hÖ sau lµ c¸c nhµ th¬ trÎ.
Nh− vËy, mét kh¸i niÖm ®Ó chØ nhiÒu
®èi t−îng kh¸c nhau, nã kh«ng cã
tÝnh cè ®Þnh. Nã lµ kh¸i niÖm cña tõng
thêi. Nãi ®óng h¬n, kh¸i niÖm th¬ trÎ
trong lóc vÉn gi÷ nguyªn hµm nghÜa
c¨n b¶n th× ®· dÞch chuyÓn c¸i së chØ ®Ó
phôc vô cho nhu cÇu ph©n biÖt c¸c thÕ
hÖ thi nh©n trong tõng thêi ®¹i.
§Õn nay cã thÓ t¹m hiÓu kh¸i niÖm
®ã nh− sau: Th¬ trÎ lµ kh¸i niÖm dïng
®Ó chØ bé phËn th¬ cã nhiÒu ®æi míi vÒ
thi ph¸p cña c¸c thÕ hÖ nhµ th¬ xuÊt
hiÖn sau 1975, nhÊt lµ thÕ hÖ ®−îc gäi
lµ @.
2. Th¬ trÎ ViÖt Nam ®−¬ng ®¹i cã
nh÷ng c¸ch t©n trong quan niÖm vÒ
hiÖn thùc, con ng−êi, nghÖ thuËt. Bªn
c¹nh ®ã, viÖc ®æi míi h×nh t−îng th¬,
ng«n ng÷ th¬, giäng ®iÖu th¬, c¸ch tæ
chøc v¨n b¶n... còng thÓ hiÖn kh¸ râ.
D−íi ®©y, bµi viÕt sÏ nhËn diÖn mét sè
nÐt ®Æc thï tõ ph−¬ng diÖn nghÖ thuËt
cña c¸c t¸c gi¶ th¬ trÎ ®−¬ng ®¹i trong
nh÷ng n¨m gÇn ®©y.
NhËn bµi ngµy 09/11/2009. Söa ch÷a xong 21/12/2009.
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIIi, sè 4b-2009
85
2.1. Tr−íc hÕt lµ nh÷ng c¸ch t©n
trong viÖc x©y dùng h×nh t−îng th¬. C¸c
nhµ th¬ líp tr−íc th−êng h−íng tíi c¸c
®¹i tù sù nªn tr−íc khi ®Æt bót hä
th−êng ng¾m nghÝa ®Ò tµi, lùa chän thi
liÖu, loay hoay t×m ph−¬ng thøc, thÓ th¬
phï hîp ®Ó x©y dùng h×nh t−îng th¬.
Nhµ th¬ trÎ ®−¬ng ®¹i rÊt giái chép b¾t
nh÷ng c¸i ngÉu nhiªn cña ®êi sèng. TÊt
tÇn tËt c¸c thø vôn vÆt ®Ëp vµo tri gi¸c
hä ®Òu cã thÓ thµnh th¬. V× vËy thi liÖu
trong th¬ sinh ®éng, t−¬i h¬n. Hä chèi
bá thø trau chuèt mang tÝnh tu tõ. HÕt
cßn sù rµng buéc khu«n phÐp. H×nh
t−îng trong th¬ ®−¬ng ®¹i kh«ng lung
linh ãng nh− tr−íc n÷a. Nã xï x×, xÊu
xÝ vµ thËm chÝ lµ th« kÖch, nh−ng rÊt
thËt, rÊt ng−êi bëi “®êi sèng nh− c¨n
phßng ®ãng kÝn vµ chóng ta lo· lå trong
®ã” (Lª VÜnh Tµi).
Lª VÜnh Tµi cã thÓ x©y dùng h×nh
t−îng th¬ tõ nh÷ng ®iÒu b×nh dÞ nhÊt,
®êi th−êng nhÊt nh−: ®¸m m©y, mïa
h¹, cuén len, qu¶ t¸o, c¬n m−a, phßng
thay ¸o, tê giÊy, tê b¸o, tr−êng mÉu
gi¸o… TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu vôn vÆt Êy
®Òu trë thµnh h×nh t−îng th¬ ®éc ®¸o
vµ bÊt ngê trong th¬ Lª VÜnh Tµi. Anh
cã nh÷ng bµi th¬ xóc ®éng vÒ ng−êi
trång b−ëi lao ®ao v× tin ®ån ¨n b−ëi
ung th− (Trong thêi ®¹i nguy c¬), nçi
kh¸t khao tù do cña nh©n d©n T©y
T¹ng (Ba khóc mét giÊc m¬), d©n nghÌo
trong kinh tÕ thÞ tr−êng (bµi 8%, Bï Lç,
N»m V¹), nh÷ng ®−¸ trÎ bÞ bá r¬i (Mét
mai qua c¬n mª), vÒ nh÷ng t−¬ng ph¶n
®au lßng (ThÕ lµ chÞu thua, §è vui,
Nh÷ng ngµy m−a m−a m·i kh«ng th«i,
ViÕt ®−îc 26 c©u)… D−êng nh− ta
kh«ng t×m thÊy “chÊt th¬” trong nh÷ng
vÊn ®Ò mµ VÜnh Tµi viÕt ë trªn. Tuy
nhiªn ®ã l¹i lµ hiÖn t−îng phæ biÕn cña
th¬ trÎ ®−¬ng ®¹i. §èi víi Ly Hoµng Ly,
h×nh t−îng trong th¬ Ly l¹i lµ bãng
®ªm. C¶ tËp th¬ L« L« dµy ®Æc bãng
®ªm (§ªm ch¶y lªn trêi, §ªm lµ cña
chóng m×nh, Sãng ®ªm, NgoÆc ®¬n
trong ®ªm, §ªm vµ anh, Më nót ®ªm,
Lôt ®ªm, §ªm trong v−ên, §ªm vÒ ®i ®Ó
s¸ng, Khóc ®ªm, Nöa ®ªm…). Ch÷ ®ªm
cã mÆt hÇu nh− kh¾p n¬i trong th¬ Ly.
C¸c nhµ th¬ trÎ ®−¬ng ®¹i Ýt nãi tíi
h×nh t−îng Tæ Quèc, C¸ch m¹ng…
D−êng nh− ®ã lµ nh÷ng ®iÒu lín lao
qu¸, trõu t−îng qu¸. Giê ®©y, th¬ trÎ l¹i
høng thó víi nh÷ng h×nh t−îng th¬ xÊu
xÝ, xï x×, th« kÖch. NguyÔn ThÕ Hoµng
Linh lµm th¬ vÒ viÖc lau nhµ (Bµi ca
lau nhµ), viÖc röa b¸t (Cøu thÕ giíi)…
§ç TrÝ V−¬ng ®· x©y dùng h×nh t−îng
th¬ cho m×nh tõ th»ng ch¨n bß, tõ viÖc
khiªu vò víi chã, c©y nhá trong v−ên
«ng néi, phè b×nh th−êng, tõ thøc ¨n
cña ngµy h«m nay… (Vµ th»ng ch¨n bß,
Khiªu vò víi chã, Phè b×nh th−êng,
Thøc ¨n cña ngµy h«m nay…). D−êng
nh− hä kh«ng mÊy ®Ó t©m ®Õn viÖc lùa
chän thi liÖu n÷a. §iÒu nµy cã lÏ mét
phÇn còng xuÊt ph¸t tõ quan niÖm vÒ
th¬ cña giíi trÎ. Víi thÕ hÖ trÎ, “lµm th¬
nh− thë, ch÷ thë gîi l¹i th¬” (Lª VÜnh
Tµi). Th¬ lµ c¸i lÆng lÏ anh ta nh×n
thÊy. §Æc biÖt th¬ Bïi Ch¸t th−êng
h−íng ®Õn nh÷ng phËn ng−êi d−íi ®¸y
x· héi, ®ã lµ thµnh phÇn bÞ bá r¬i, c«ng
d©n h¹ng hai, nghÖ sÜ vØa hÌ, g¸i ®iÕm
nghÌo n¸t, lò trÎ lang thang c¬ nhì…
Bªn c¹nh c¸c h×nh t−îng th¬ kh«ng
mÊy chÊt th¬ Êy, th¬ trÎ ®−¬ng ®¹i cßn
®−a vµo th¬ c¸c sù kiÖn chÝnh trÞ, sù
kiÖn ®êi sèng. Lª VÜnh Tµi cã thÓ viÕt
rÊt xóc ®éng vÒ vô sËp cÇu CÇn Th¬, vÒ
vô PMU18… (Sù b×nh yªn ®· v¾ng bãng
ng−êi), vÒ nh÷ng ng−êi chÕt ngoµi biÓn,
bÞ tµn ph¸ trong gi«ng b·o (Nh÷ng c¨n
nhµ b©y giê nÒn c¸t tr¾ng, NÕu mçi
ng−êi d©n sau c¬n b·o bÞ mua ho¸ gi¸
mét ng«i biÖt thù)…
2.2. Th¬ trÎ ®−¬ng ®¹i lu«n cã sù
¸m ¶nh cña v« thøc, cña nh÷ng giÊc m¬.
§äc th¬ trÎ ta b¾t gÆp nhiÒu c¸c h×nh
¶nh l¹ vµ th−êng lµ nh÷ng h×nh ¶nh
N. T. QuÕ Mét sè nÐt ®Æc thï vÒ h×nh thøc nghÖ thuËt cña …, tr. 84-91
86
trong m¬. GiÊc m¬ lµ sù biÓu hiÖn cña
sù tr«ng thÊy nh÷ng h×nh ¶nh khi ngñ.
Nã lµ mét hiÖn thùc ¶o, mét hiÖn thùc
chËp chên ®øt qu·ng, nh¶y cãc vµ
th−êng kh«ng cã kÕt thóc. Nhµ th¬ lµ
ng−êi lu«n bÞ nh÷ng nçi ¶m ¶nh cña ®êi
sèng hiÖn thùc ®eo ®¼ng, v× thÕ mµ nã
hay ®i vµo giÊc m¬ cña hä. Thùc ra m¬
lµ thùc hiÖn nh÷ng kh¸t väng b¶n n¨ng
bÞ dån nÐn. Khi ngñ, c¬ quan kiÓm
duyÖt kh«ng lµm viÖc, do ®ã chØ trong
m¬ ng−êi ta míi thÓ hiÖn ®−îc nh÷ng
ham muèn bÞ dån nÐn, cÊm kþ lóc tØnh.
NÕu th¬ chèng Ph¸p, chèng Mü th−êng
sö dông cÊu tróc bµi th¬ theo lèi ®ång
hiÖn, cÊu tróc theo lèi thuËn chiÒu, cÊu
tróc tÇng bËc th× d¹ng cÊu tróc bµi th¬
theo trËt tù giÊc m¬ lµ mét hiÖn t−îng
phæ biÕn cña th¬ trÎ sau 1986. §ã lµ
GiÊc m¬ l−ìi, GiÊc m¬ (Phan HuyÒn
Th−), GiÊc m¬ (Ly Hoµng Ly), §ªm mét
nöa, Nh÷ng ng«i nhµ (Vi Thuú Linh),
Väng ®en (§ç TrÝ V−¬ng)…
Bµi th¬ GiÊc m¬ cña Phan HuyÒn
Th− lµ mét b»ng chøng cho nçi ¸m ¶nh
vÒ mét t×nh yªu ®¬n ph−¬ng. HuyÒn
Th− n»m m¬ thÊy mét ®¸m ma ng−êi
chÕt lµ t«i, cã nh÷ng ng−êi t×nh xÕp
hµng, nh÷ng kÎ thï yªu, nh÷ng b¹n bÌ,
tÊt ctô vÒ ®«ng ®ñ ®Ó tiÔn ®−a. Phan
HuyÒn Th− trong ¸o quan c−êi xóc
®éng. Duy mét ng−êi c ®êi t«i ®¬n
ph−¬ng yªu thÇm nhí trém lµ ®−¬ng
nhiªn ch¼ng thÊy ®©u (GiÊc m¬). §ã lµ
nh÷ng th¶ng thèt hiÖn sinh.. Ta hiÓu
nçi yªu Êy, nçi c« ®¬n Êy, kh¸t väng Êy
s©u th¼m ®Õn thÕ nµo.
HoÆc ë Lynh Bacardi, ta thÊy xuÊt
hiÖn nh÷ng h×nh ¶nh rÊt l¹:
GiÊc m¬ côt ®Çu, tiÕng ®¹p m¸i
phßng bªn c¹nh, tiÕng nh÷ng m¶nh vó
xÐ n¸t r¬i lép bép, n−íc m−a ngñ kh×
trªn m¸i t«n sñng sÐt. Sîi tãc th−îng ®Õ
duçi th¼ng nhuém vµng, vÕt sÑo trªn
®Çu gèi më m¾t.
T«i d¸n giÊc m¬ n¬i má ¸c. M−u cÇu
mét nh¸nh huÖ teo gÇy. Mét bµi th¬
kinh hæ lèn. GiÇy cao gãt vµ h¬i men
lµm giµu quª mÑ, c«ng sinh d−ìng mét
ngµn ®«. T«i ®éi m−a bïn h·nh diÖn
ch÷ hiÕu... (Let it be).
D−êng nh− khã ®Ó t×m ®−îc mét sù
liªn hÖ nµo ®ã gi÷a c¸c tõ ng÷ vµ h×nh
¶nh trong ®o¹n th¬ trªn. Ng«n ng÷
nh¶y cãc liªn tôc. C¸c h×nh ¶nh giÊc m¬
côt ®Çu, m¶nh vó xÐ n¸t, sîi tãc, vÕt sÑo,
bµi th¬, giÇy cao gãt… ®Æt c¹nh nhau
lµm cho ng−êi ®äc khã t×m ra ý nghÜa
®Ých thùc lµ g×. Lynh Bacardi ®· bÞ ¸m
¶nh cña nh÷ng giÊc m¬ kinh dÞ, sù
khñng ho¶ng tinh thÇn cña con ng−êi
trong thêi ®¹i lo¹n nhiÔu th«ng tin vµ
mÊt ph−¬ng h−íng t×m ®−êng..
Th¬ V¨n CÇm H¶i kh«ng dÔ ®äc.
Còng nh− c¸c nhµ th¬ trÎ kh¸c, th¬ anh
cã nh÷ng Èn dô ®−îc liªn t−ëng qu¸ xa
khiÕn ng−êi ®äc khã lÇn ra manh mèi
®iÒu anh muèn nãi. ®ã lµ sù ph¸ vì cÊu
tróc, ph¸ vì kh«ng gian thêi gian, sù
®an xen c¸c yÕu tè hoang t−ëng, ngÉu
nhiªn víi nh÷ng ý t−ëng chñ ®¹o. C¸c
c©u th¬ kÕt hîp láng lÎo, cã thÓ thay ®æi
vÞ trÝ mµ kh«ng t¹o ra sù kh¸c biÖt nµo.
Bµi th¬ kh«ng ®ãng khung trong mét
nghÜa cô thÓ mµ ng−êi ®äc tù t×m lÊy
nghÜa cho m×nh. §ã lµ mét hÖ thèng cÊu
tróc më. Nh÷ng bµi nh− Hoe ch©n trêi,
Sinh tån, VÜnh biÖt mÆt trêi… ®−îc viÕt
nh− vËy:
Thuë nµo xanh xao
mÆt tr¨ng m¸ hång hiÖn qua s«ng m©y
c¬n ®Î ®· ®Õn
kim lo¹i nhµnh hoa
ng«n ng÷ th¬m m¸u thÞt
rung rinh l−ìi chµng cuéi
r× rµo th¾p s¸ng d−¬ng gian
trÇm t− sinh khÝ
s÷a tr¾ng lµm chiÕc n«i cho tiÕng khãc
b¬i chËp ch÷ng
nhiÖm mµu
th¸nh thãt
tiÕng khãc v¹n kû
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVIIi, sè 4b-2009
87
®ªm rông c¸nh ®¬m hoa
cho tay ng−êi xin thªm
måi löa.
[TrÝch Sinh Tån]
Ta cã thÓ nhËn ra mçi dßng th¬ lµ
nh÷ng m¶nh vì, tr¶i ra kh«ng theo mét
cÊu tróc logic. Ng−êi ®äc cè l¾p ghÐp
t×m mét cÊu tróc t− t−ëng nµo ®ã, l¹i bÞ
nh÷ng yÕu tè ngÉn nhiªn lµm vì n¸t
thªm c¸i cÊu tróc míi ®Þnh h×nh. Ngay
c©u ®Çu tiªn ®· cã søc ng©n vang m¹nh
mÏ Thuë nµo xanh xao/mÆt tr¨ng m¸
hång hiÖn qua s«ng m©y. Nh−ng ®Õn
c©u c¬n ®Î ®· ®Õn/ kim lo¹i nhµnh hoa
l¹i ®−a ng−êi ®äc vµo mét thÕ giíi kh¸c.
Tõ kim lo¹i lµ mét yÕu tè ngÉu nhiªn,
ghÐp bªn tõ nhµnh hoa, ph¸ vì c¸i cÊu
tróc võa thÊp tho¸ng m¬ hå. Mét lo¹t
nh÷ng tõ mang yÕu tè ngÉu nhiªn nh−
kim lo¹i, ng«n ng÷, b¬i chËp ch÷ng, måi
löa… kh«ng cã mét mèi liªn hÖ nµo víi
nhau ®Ó ®Þnh h×nh mét néi dung, mét
chñ ®Ò vµ ®Ó lÇn ra t− t−ëng mµ V¨n
CÇm H¶i muèn nãi.
ý
nghÜa bµi th¬ v×
thÕ cø m¬ hå, ngoµi tÇm n¾m b¾t cña
ng−êi ®äc. Do ®ã, bµi th¬ më ra nhiÒu
c¸ch ®äc. Cã thÓ ®äc néi dung bµi th¬
nh− thÕ nµy: tõ thuë xanh xao, mÆt
tr¨ng hiÖn qua s«ng m©y, rung rinh
l−ìi chµng cuéi, tøc lµ thêi mµ lÞch sö, ý
thøc cña con ng−êi cßn m¬ hå, th× sù
sinh tån ®· xuÊt hiÖn, c¬n ®au ®Î ®·
®Õn, nh− mét mµu nhiÖm, cuéc sèng
®¬m hoa. Lêi lµ sù sèng th¬m tho. Sù
sèng trµn kh¾p nh©n gian, r× rµo th¾p
s¸ng d−¬ng gian/ trÇm t− sinh khÝ. ThÕ
nh−ng sù sinh tån khëi ®Çu lµ tiÕng
khãc, dï lµ tiÕng khãc th¸nh thãt, s÷a
tr¾ng lµm chiÕc n«i cho tiÕng khãc/
tiÕng khãc v¹n kû. Trong sù sinh tån
v¹n kû, con ng−êi míi chØ b¬i chËp
ch÷ng ch−a v−ît qua ®−îc con s«ng m©y
thuë nµo xanh xao, cÇn måi löa s−ëi Êm
®ªm míi võa rông c¸nh. Bµi th¬ thÓ
hiÖn sù trÇm t− cña V¨n CÇm H¶i vÒ
sinh tån qua c¸i nh×n PhËt Gi¸o.
§ã chØ lµ mét c¸ch ®äc, mét c¸ch
hiÓu, kh«ng h¼n ®· khíp víi néi dung
t¸c gi¶ ®Þnh nãi. Dï vËy, cÊu tróc më
cña bµi th¬ cho phÐp ng−êi ®äc tham gia
vµo t¸c phÈm vµ tù t×m lÊy ý nghÜa cho
m×nh.
RÊt nhiÒu bµi th¬ kh¸c cña Vi Thuú
Linh ë hai tËp §ång tö, Linh cã sù ¶nh
h−ëng cña ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c siªu
thùc trong h×nh ¶nh vµ cÊu tróc nh− VÞt
bay, T¶n m¹n trong tam gi¸c biÕn ¶o,
Tõ phÝa ngµy n¾ng t¾t…
3.1. Th¬ thêi ®¹i @ kh«ng ph¶i ®äc
®Ó nghe, ®Ó ru ngñ n÷a mµ ph¶i nh×n,
ph¶i liªn t−ëng, ®äc trong mét t©m thÕ
liªn v¨n b¶n. Do vËy h×nh thøc th¬ s¾p
®Æt (Ly Hoµng Ly, NguyÔn Thuý H»ng),
th¬ thÞ gi¸c (Ph−¬ng Lan, Tõ Huy) th¬
tr×nh diÔn (Vi Thuú Linh, Tr−¬ng QuÕ
Chi)… xuÊt hiÖn nhiÒu. C¸c nhµ th¬ trÎ
cè g¾ng t¹o sù chó ý cña ®éc gi¶ ®èi víi
th¬ b»ng mäi c¸ch. HiÖn t−îng v¾t dßng
trong mét bµi th¬ diÔn ra ngµy cµng
nhiÒu. Hä kh«ng ngÇn ng¹i xuèng dßng
miÔn lµ sù xuèng dßng ®ã thÓ hiÖn ®óng
nhÞp t©m tr¹ng cña thi sü. Mäi qui
ph¹m, luËt ®Þnh tr−íc ®©y vÒ th¬ d−êng
nh− bÞ vøt bá. C©u th¬ dµi ng¾n kh¸c
nhau trong th¬ trÎ phï hîp víi c¶m xóc
t©m tr¹ng cña nhµ th¬. NhÞp c©u th¬
kh«ng ph¶i do thanh ®iÖu, do vÇn, do
chç ngõng ng¾t t¹o ra mµ th−êng lµ
nhÞp cña t©m hån rung lªn tr−íc hiÖn
thùc. Nªn c©u th¬ cã thÓ ®äc dµi h¬i,
nh−ng còng cã thÓ c©u th¬ v¾t dßng
khiÕn ng−êi ®äc hôt h¬i:
Em tøc t−ëi trë vÒ kho¶ng trêi bãng ®á
Bãng chÌn nhau
vì
Lßng em
vì
Em lÇm lôi l¹i ®Õn tr−íc nhµ Anh
nhÆt x¸c nçi buån võa r¬i, ®èt lªn thµnh
löa
Råi ®i
Sau l−ng em ngµy n¾ng t¾t.
N. T. QuÕ Mét sè nÐt ®Æc thï vÒ h×nh thøc nghÖ thuËt cña …, tr. 84-91
88
[Tõ phÝa ngµy n¾ng t¾t - Vi Thuú Linh]
Dßng th¬ kh«ng viÕt hoa ®Çu dßng,
chØ viÕt hoa ch÷ ®Çu cña khæ th¬:
Nh÷ng con mÌo ®ùc l−êi biÕng
mÖt mái ngñ n¬i ®©u trong æ ®ªm
b−ng m¾t
v« t×nh tr−íc mïi t×nh gäi mêi tiÕt ra
tõ nh¹y c¶m cña l−ìi
cña nh÷ng chuçi qu»n m×nh nhãi lªn
t−ëng t−îng
tù m−ît vµ ªm xu«i theo vÕt xÕp hµng
cña r¹o rùc thÌm muèn trÇn m×nh
kh«ng dÊu diÕm
d©ng h−¬ng.
[TiÕng ®ªm - TrÇn Quang §¹o]
ThËm chÝ cã nh÷ng bµi th¬ kh«ng cã
lÊy mét dÊu c©u (R¬i r¬i mµ vì, Ch×m ®i
trong c¸t, §ªm hoµn h¶o trong n¾ng
mai (§inh ThÞ Nh− Thuý)) hay ®−îc
tr×nh bµy theo lèi th¬ v¨n xu«i (Nh÷ng
c©u phøc cña Nh− Huy) hoÆc theo
khu«n h×nh ch÷ c¸i cña Tõ Huy… §Ó
x©y dùng h×nh t−îng th¬ kho¸ng ®¹t,
giµu søc biÓu c¶m c¸ tÝnh, th¬ ®−¬ng
®¹i sö dông mét ng«n ng÷ ®a d¹ng,
thÝch hîp víi m¹ch xóc c¶m cña t¸c gi¶,
c¸c kiÓu ng«n ng÷ nµy khã kÕt hîp bã
m×nh trong c¸c thÓ th¬ c¸ch luËt v× vËy
h×nh thµnh thÓ th¬ tù do, th¬ v¨n xu«i,
th¬ s¾p ®Æt, th¬ thÞ gi¸c… Hä thÝch thó
kÕt hîp vµ trén lÉn c¸c thÓ lo¹i ®Ó t¹o
nªn mét thÓ lo¹i v¨n ch−¬ng kh¸c, míi.
Khi hä muèn gäi nã lµ th¬ th× nã lµ th¬,
khi hä muèn lµ v¨n xu«i th× nã lµ v¨n
xu«i. Trªn thùc tÕ, ®iÒu nµy còng g©y
mét sè ph¶n øng cho ng−êi th−ëng thøc.
T©m lý tiÕp nhËn th¬ trÎ ch−a s½n sµng.
ThÈm mü truyÒn thèng d©n téc cßn lµ
mét rµo c¶n ®èi víi ®éc gi¶.
3.2. Kh«ng chØ ®æi míi ë mÆt h×nh
t−îng, th¬ trÎ cßn chøa ®ùng nh÷ng
c¸ch t©n ë ng«n ng÷ vµ giäng ®iÖu.
3.2.1. VÒ ng«n ng÷, cã thÓ nãi, nÕu
quan niÖm ng«n ng÷ th¬ ca truyÒn
thèng ph¶i trong s¸ng m−ît mµ, tao
nh·, trang träng, giµu chÊt th¬ th× ng«n
ng÷ th¬ trÎ ®−¬ng ®¹i cã sù ®æi míi râ
nÐt. T¸c gi¶ trÎ tõ chèi sù m−ît mµ du
d−¬ng. Ng«n ng÷ cña th¬ trÎ ®−¬ng ®¹i
lµ ng«n ng÷ cña cuéc sèng ®êi th−êng,
h¬n n÷a tÇng líp d−íi ®¸y x· héi, chî
bóa, vØa hÌ. Kh¸i niÖm ng«n ng÷ ®Ñp,
sang träng kh«ng cßn n÷a. Nã tõ chèi
mäi Èn dô hay biÖn ph¸p tu tõ. Thay
vµo ®ã lµ thø ng«n ng÷ th«ng tôc, trÇn
trôi vµ thËm chÝ dung tôc. Cã thÓ nhËn
diÖn mét sè c¸ch t©n vÒ mÆt ng«n ng÷
th¬ ®−¬ng ®¹i nh− sau.
Do tiªu chÝ th¬ ®−¬ng ®¹i lµ ®êi
th−êng nªn c¸c nhµ th¬ sö dông vèn tõ
vùng kh«ng c©u nÖ. Lêi ¨n tiÕng nãi
hµng ngµy kÓ c¶ tõ ®Þa ph−¬ng, tõ tôc
còng ïa vµo th¬. Ng«n ng÷ th¬ do ®ã mê
®ôc, tèi, Èn nhiÒu sù x« bå vµ mÊt ®i sù
trong trÎo. §Çu tiªn ta cã thÓ kÓ ®Õn Vi
Thuú Linh, ng«n ng÷ trong th¬ chÞ lµ
mét c¬n lèc ch÷ chøa chÊt næ. Linh sö
dông nh÷ng ®éng tõ vµ tÝnh tõ quyÕn
rò thÓ hiÖn sù giao hoan t×nh dôc nh−
mét së tr−êng. Linh ®Ò cËp nh÷ng phÇn
th©n thÓ vµ nh÷ng ho¹t ®éng ©n ¸i,
nh÷ng c¶m gi¸c vËt chÊt vµ tinh thÇn:
bµn tay, ®«i m¾t anh, trªn ngùc anh,
m«i h«n, lµn da, “l−ng anh l−ng em tù
sãng”, “anh hoµ em vµo m¸u, trøng
nhén nhÞp thô thai”. Th¬ t×nh Vi Thuú
Linh lµ th¬ t×nh cña ng−êi ®ang yªu,
®ang ®¾m say h¹nh phóc vµ hoan l¹c.
Vi Thuú Linh miªu t¶ cuång nhiÖt h¹nh
phóc nhôc thÓ hoµ trong h¹nh phóc
tinh thÇn trong nhiÒu bµi th¬ nh− ¢u
C¬, T×nh Tù Ca, Trªn Ngùc Anh…
Trong khi ®ã Bïi Ch¸t sö dông lêi nãi
hµng ngµy cña ng−êi hÎm phè. Bïi
Ch¸t cè g¾ng ®Èy ng«n ng÷ cña m×nh
®Õn tËn cïng cña th−êng nhËt: chuét
cèng víi c¸i thai, quÇn ®ïi, chæng
ng−îc, g¸i gó, hµnh kinh, g·i m«ng,
viªm ngøa, nhËu nhÑt, bª tha... Nh÷ng
tõ l©u nay vÉn bÞ ghª sî, Bïi Ch¸t ®−a
vµo th¬ m×nh ®Çy høng thó. Cïng víi