84 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
ÑÒA DANH CHAÂU THAØNH
Nguyễn Thanh Lợi*
Ñòa danh Chaâu Thaønh hieän nay ñöôïc ñaët teân cho nhieàu huyeän, thò traán
ôû caùc tænh Nam Boä. Trong lòch söû, noù ñöôïc duøng ñaët teân ñòa danh khaù sôùm
(1867). Hieän nay, coøn toàn taïi nhieàu caùch hieåu veà khaùi nieäm “chaâu thaønh”.
Baøi vieát naøy goùp phaàn vaøo vieäc tìm hieåu caùc ñòa danh Chaâu Thaønh trong lòch
söû cuõng nhö hieän nay döôùi goùc ñoä ngoân ngöõ.
1. Ñòa danh Chaâu Thaønh trong vaên hoïc daân gian
Trong vaên hoïc daân gian ôû Nam Boä coù khaù nhieàu caâu söû duïng töø “chaâu
thaønh”, maëc duø trong vaên baûn ñöôïc vieát hoa, nhöng “chaâu thaønh” ôû ñaây ñöôïc
duøng nhö laø moät danh töø chung, chæ nôi phoá xaù ñoâng ñuùc, vaên minh:
Böôùc xuoáng baéc Myõ Tho thaáy soùng xoâ, nöôùc ñaåy
Böôùc leân bôø Raïch Mieãu thaáy nöôùc chaûy, caây xanh
Anh bieát chaéc nôi ñaây laø ñaát Chaâu Thaønh
Sao tìm hoaøi khoâng thaáy trong ñaùm boä haønh boùng em.
Hoaëc:
- Ñaát chaâu thaønh(1) nam thanh nöõ tuù,
Trong vöôøn thuù ñuû caùc thöù chim.
- Nöôùc roøng boû baõi baøy gaønh
Baäu ñem duyeân ñi baùn, ñaát chaâu thaønh ñeàu hay.(2)
Caâu ca dao döôùi ñaây cho chuùng ta bieát “chaâu thaønh” ñaõ xuaát hieän töø
tröôùc naêm 1859, khi Phaùp ñaùnh chieám Gia Ñònh:
Giaëc Lang-sa ñaùnh tôùi Chaâu Thaønh,
Duø ai ngaên qua ñoùn laïi, daï cuõng khoâng ñaønh boû em.
Trong 2 caâu ca dao sau, Chaâu Thaønh ñöôïc söû duïng nhö moät ñòa danh,
noù xuaát hieän vôùi tö caùch laø moät ñôn vò haønh chính döôùi thôøi thuoäc Phaùp:
- Ñaát Chaâu Thaønh(3) anh ôû,
Xöù Caàn Thô em trôû loän veà.
- Chieác taøu Nam Vang ñaàu ñen muõi ñoû,
OÁng khoùi ñoû ñeà chöõ: Chaâu Thaønh.
2. Ñòa danh Chaâu Thaønh trong lòch söû
Sau khi chieám noát 3 tænh mieàn Taây Nam Kyø, ngaøy 5/6/1867, thöïc daân Phaùp
ra nghò ñònh chia 6 tænh Nam Kyø ra 24 haït tham bieän (arrondissement). (4)
ÑAÁT NÖÔÙC - NHAÂN VAÄT
* Thaønh phoá Hoà Chí Minh.
85
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
Quaän Chaâu Thaønh, tænh Taây Ninh
Vieân cai trò haït laø tham bieän (inspecteur, sau ñoåi laø administrateur). Lî sôû
cuûa haït goïi laø “chaâu thaønh”, coù chöùc naêng nhö moät “trung taâm haønh chính”
cuûa haït. Caùc haït cuûa Nam Kyø luùc naøy bao goàm:
- Tænh Saøi Goøn coù: chaâu thaønh Saøi Goøn, chaâu thaønh Chôï Lôùn, chaâu
thaønh Caàn Giuoäc (Phöôùc Loäc), chaâu thaønh Goø Coâng, chaâu thaønh Bình Laäp
(Taân An), chaâu thaønh Taây Ninh, chaâu thaønh Traûng Baøng (Quang Hoùa).
- Tænh Myõ Tho: chaâu thaønh Myõ Tho, chaâu thaønh Chôï Gaïo (Kieán Hoøa),
chaâu thaønh Caàn Loá (Kieán Phong), chaâu thaønh Cai Laäy (Kieán Ñaêng).
- Tænh Bieân Hoøa: chaâu thaønh Bieân Hoøa, chaâu thaønh Baø Ròa, chaâu thaønh
Thuû Daàu Moät (Bình An), chaâu thaønh Long Thaønh, chaâu thaønh Thuû Ñöùc (Ngaõi
An).
- Tænh Vónh Long: chaâu thaønh Vónh Long, chaâu thaønh Traø Vinh, chaâu
thaønh Beán Tre.
- Tænh Chaâu Ñoác: chaâu thaønh Chaâu Ñoác, chaâu thaønh Sa Ñeùc, chaâu thaønh
Soùc Traêng.
- Tænh Haø Tieân: chaâu thaønh
Haø Tieân, chaâu thaønh Raïch
Giaù.(5)
Baét ñaàu töø naêm 1912, ñòa
danh Chaâu Thaønh chính
thöùc ñöôïc ñaët teân cho
nhieàu ñôn vò haønh chính
caáp quaän ôû Nam Kyø: quaän
Chaâu Thaønh thuoäc tænh Myõ
Tho (22/3/1912), quaän Chaâu
Thaønh tænh Caàn Thô (1913),
quaän Chaâu Thaønh tænh Sa Ñeùc
(1/4/1916), quaän Chaâu Thaønh
tænh Soùc Traêng (30/8/1916),
quaän Chaâu Thaønh tænh
Vónh Long (19/12/1917),
quaän Chaâu Thaønh tænh
Long Xuyeân (1917), quaän
Chaâu Thaønh tænh Traø Vinh
(1917), quaän Chaâu Thaønh
tænh Chaâu Ñoác (19/5/1919),
quaän Chaâu Thaønh tænh
Raïch Giaù (20/5/1920),
quaän Chaâu Thaønh tænh
Taân An (14/2/1922), quaän
Chaâu Thaønh tænh Haø Tieân
(29/5/1924), quaän Chaâu
Thaønh tænh Thuû Daàu Moät
86 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
87
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
quaän Chaâu Thaønh tænh
Beán Tre (1/1/1927), quaän
Chaâu Thaønh tænh Bieân
Hoøa (1/1/1928), quaän Chaâu
Thaønh tænh Taây Ninh
(1942), quaän Chaâu Thaønh
tænh Baø Ròa (12/6/1943),(6)
quaän Chaâu Thaønh tænh Taân
Bình (19/9/1944),(7) quaän
Chaâu Thaønh tænh Goø Coâng
(2/4/1955),(8) huyeän Chaâu
Thaønh Ñoâng, huyeän Chaâu
Thaønh Taây tænh Cöûu Long
(sau 1975), huyeän Chaâu
Thaønh tænh Minh Haûi (sau
1975).(9)
3. Ñòa danh Chaâu Thaønh
hieän nay
Tính ñeán naêm 2008, ñòa
danh Chaâu Thaønh ñöôïc ñaët
teân cho 10 ñôn vò haønh chính caáp huyeän cuûa 9 tænh ôû khu vöïc Taây Nam Boä
vaø Taây Ninh (Ñoâng Nam Boä): huyeän Chaâu Thaønh tænh Long An, huyeän Chaâu
Thaønh tænh Tieàn Giang, huyeän Chaâu Thaønh tænh Beán Tre, huyeän Chaâu Thaønh
tænh Traø Vinh, huyeän Chaâu Thaønh, huyeän Chaâu Thaønh A tænh Haäu Giang,
huyeän Chaâu Thaønh tænh Kieân Giang, huyeän Chaâu Thaønh tænh An Giang, huyeän
Chaâu Thaønh tænh Ñoàng Thaùp, huyeän Chaâu Thaønh tænh Taây Ninh.(10)
Caùc tænh ôû Nam Kyø döôùi thôøi Phaùp thuoäc coù ñòa danh quaän Chaâu Thaønh,
veà sau do nhöõng bieán ñoåi veà ñòa danh ñòa giôùi haønh chính qua caùc thôøi kyø,
neân ngaøy nay khoâng coøn duøng ñeå ñaët teân ñôn vò haønh chính nhö: quaän Chaâu
Thaønh tænh Thuû Daàu Moät, quaän Chaâu Thaønh tænh Bieân Hoøa, quaän Chaâu
Thaønh tænh Baø Ròa, quaän Chaâu Thaønh tænh Taân Bình, quaän Chaâu Thaønh
tænh Goø Coâng, quaän Chaâu Thaønh tænh Caàn Thô, quaän Chaâu Thaønh tænh Soùc
Traêng, quaän Chaâu Thaønh tænh Vónh Long, quaän Chaâu Thaønh tænh Haø Tieân.
Ngoaøi ra, ôû caáp thò traán, hieän coù 3 ñòa danh lieân quan ñeán ñòa danh
Chaâu Thaønh nhö sau: thò traán Chaâu Thaønh thuoäc huyeän Chaâu Thaønh tænh
Beán Tre, thò traán Chaâu Thaønh huyeän Chaâu Thaønh tænh Traø Vinh, thò traán
Chaâu Thaønh huyeän Chaâu Thaønh tænh Taây Ninh.(11)
4. Khaùi nieäm “chaâu thaønh” trong töø ñieån
“Chaâu thaønh” laø moät töø Haùn Vieät, söû duïng khaù phoå bieán ôû Nam Boä. Noù
ñöôïc caùc töø ñieån ghi nhaän vôùi nhieàu nghóa khaùc nhau:
- Chaâu thaønh: moät khu ñaát roäng ñaõ laäp ra phoá phöôøng, daân cö ñoâng ñuùc:
Haûi Phoøng laø nôi chaâu thaønh môùi môû (Hoäi Khai Trí Tieán Ñöùc, Vieät Nam töï
ñieån (1931), Maëc Laâm xuaát baûn, Saøi Goøn, 1968, tr 117).
Quaän Chaâu Thaønh, tænh Traø Vinh
88 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (74). 2009
- Chaâu thaønh: thaønh thò (ville) (Ñaøo Duy Anh, Haùn Vieät töø ñieån (1932),
Nxb Khoa hoïc xaõ hoäi, Haø Noäi, 1992, tr 157).
- Chaâu thaønh: thaønh thò. Chaâu thaønh Haø Noäi (Ñaøo Vaên Taäp, Töï ñieån
Vieät Nam phoå thoâng, A-C, Nhaø saùch Vónh Baûo, Saøi Goøn, 1951, tr 92).
- Chaâu thaønh: khu ñaát ñaõ laäp thaønh phoá phöôøng, coù daân cö ñoâng ñuùc
(Thanh Nghò, Vieät Nam taân töï ñieån, Nxb Thôøi Theá, Saøi Goøn, 1952, tr 253).
- Chaâu thaønh: ville, toute la ville; ngoaïi chaâu thaønh: zone suburbaine
(Eugeøne Gouin, Dictionnaire Vietnamien Chinois Francais, Impimerie
d’Extreâme-Orient, Saigon, 1957, p 250).
- Chaâu thaønh: thaønh thò, thaønh phoá: nhaø ôû Caàn Thô, ngay taïi chaâu thaønh
(Ñaøo Ñaêng Vyõ, Vieät Nam baùch khoa töø ñieån, quyeån 3, Saøi Goøn, 1961, tr 161).
- Chaâu thaønh: thaønh thò, khu vöïc chính moät xöù hay moät tænh, nôi ngöôøi
ñöùng ñaàu xöù hay tænh tröôûng cai trò, thöôøng daân cö ñoâng ñuùc, mua baùn thònh
vöôïng (Leâ Vaên Ñöùc, Vieät Nam töï ñieån, taäp 1, Nhaø saùch Khai Trí, Saøi Goøn,
1970, tr 275).(12)
- Chaâu thaønh: khu ñaát ñaõ laäp thaønh phoá phöôøng, coù daân cö ñoâng ñuùc:
ÔÛ ñaây gioù buïi chaâu thaønh/Moäng vaøng moät giaác tan tình phaán son (Ban Tu
thö Khai Trí, Töï ñieån Vieät Nam, Nhaø saùch Khai Trí, Saøi Goøn, 1971, tr 187).
- Chaâu thaønh: thaønh phoá. Chaâu thaønh Saøi Goøn (Hoaøng Pheâ chuû bieân,
Töø ñieån tieáng Vieät phoå thoâng, taäp 1, A-C, Nxb Khoa hoïc xaõ hoäi, Haø Noäi,
1975, tr 198).
- Chaâu thaønh: thaønh phoá; thuoäc phaïm vi thaønh phoá. Chaâu thaønh Saøi
Goøn. Huyeän Chaâu Thaønh tænh Beán Tre (Nguyeãn Vaên AÙi chuû bieân, Soå tay
phöông ngöõ Nam Boä, Nxb Cöûu Long, 1987, tr 97 vaø Töø ñieån phöông ngöõ
Nam Boä, Nxb TPHCM, 1994, tr 146-147).
- Chaâu thaønh: thaønh phoá. Chaâu thaønh Saøi-goøn (Vaên Taân chuû bieân, Töø
ñieån tieáng Vieät, In laàn thöù ba, Vaên Taân, Nguyeãn Vaên Ñaïm chænh lyù vaø boå
sung, Nxb Khoa hoïc xaõ hoäi, Haø Noäi, 1994, tr 155).
- Chaâu thaønh: laø moät teân chung ñeå goïi “lî sôû” hay laø “thuû phuû” cuûa tænh.
Sau bieán thaønh teân rieâng cuûa caû loaït “lî sôû” hay laø “thuû phuû” cuûa nhieàu tænh
ôû Nam Kyø (Nhieàu taùc giaû, Töø ñieån baùch khoa Vieät Nam, taäp 1, A-Ñ, Trung
taâm Bieân soaïn Töø ñieån Baùch khoa Vieät Nam, Haø Noäi, 1995, tr 426).
- Chaâu thaønh: thaønh phoá (Hoaøng Pheâ chuû bieân, Töø ñieån tieáng Vieät, Nxb
Ñaø Naüng-Trung taâm töø ñieån hoïc, 2004, tr 145).
- Chaâu thaønh: 1) vuøng ñaát bao xung quanh, ôû caïnh thaønh phoá, thò xaõ,
laø ñôn vò haønh chính caáp huyeän. 2) Vuøng phuï caän, vuøng ven thuoäc phaïm vi
thaønh phoá, thò xaõ. 3) Chæ vuøng ñaát Saøi Goøn-Chôï Lôùn tröôùc kia. (Huyønh Coâng
Tín, Töø ñieån töø ngöõ Nam Boä, Nxb Khoa hoïc xaõ hoäi, Haø Noäi, 2007, tr 312).
- Chaâu thaønh: teân goïi chung chæ “lî sôû” hay “thuû phuû” cuûa tænh. Veà sau
bieán thaønh teân rieâng cuûa moät loaït “lî sôû” hay “thuû phuû” cuûa nhieàu tænh ôû
Nam Kyø (Töø ñieån môû tieáng Vieät Wiktionary).