§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 1B-2008
5
Nh÷ng c¸ch t©n thi ph¸p cña lª ®¹t
ë chïm th¬ chiÒu bÝch c©u trong tËp bãng ch÷ (1994)
NguyÔn ThÞ Lan Chi
(a)
Tãm t¾t. ChiÒu BÝch C©u lµ mét trong bèn phÇn cña tËp th¬ Bãng Ch÷ (1994),
thÓ hiÖn sù ®ãng gãp ®¸ng kÓ cña Lª §¹t vµo viÖc c¸ch t©n th¬ ViÖt Nam ®−¬ng ®¹i.
VÞ trÝ cña ch÷ vµ c¸ch ®äc liªn v¨n b¶n c¸c bµi th¬ trong phÇn nµy lµ hai vÊn ®Ò cèt
lâi ®−îc chóng t«i lµm râ nh»m nhËn diÖn ®Æc ®iÓm thi ph¸p th¬ Lª §¹t.
1. Lª §¹t sinh n¨m 1929 t¹i Yªn
B¸i, tõng tham gia kh¸ng chiÕn chèng
Ph¸p, tõng c«ng t¸c t¹i Ban tuyªn huÊn
Trung −¬ng §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam
vµ Héi V¨n nghÖ Trung −¬ng (tiÒn th©n
cña Héi Nhµ v¨n ViÖt Nam). ¤ng lµ mét
trong nh÷ng thµnh viªn chñ chèt cña
nhãm Nh©n V¨n Giai PhÈm, ®· tõng bÞ
treo bót h¬n ba m−¬i n¨m. Suèt thêi
gian ho¹n n¹n nµy, Lª §¹t vÉn miÖt
mµi theo ®uæi con ®−êng ®æi míi thi ca
mµ b¶n th©n ®· Êp ñ tõ l©u. Tr¶i
nghiÖm mét ®êi cïng bèn n¨m may m¾n
®−îc ®äc s¸ch t¹i th− viÖn Khoa häc X·
héi ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho nhµ th¬ hoµn
thµnh tËp Bãng ch÷ n¨m 1994.
TËp th¬ tr×nh tr−íc ng−êi ®äc mét
trß ch¬i ch÷ hÕt søc thó vÞ - trß ch¬i cã
kh¶ n¨ng ®¸nh thøc b¶n n¨ng trß ch¬i
cña ®éc gi¶, mµ Roland Barthes gäi ®ã
lµ mét sù chó ý bång bÒnh (attention
flottante). Víi nã, ng−êi lµm th¬ r¾p
t©m biÕn ng«n ng÷ tiªu dïng thµnh mét
thø ng«n ng÷ trß ch¬i, trong mét tr¹ng
th¸i nöa tØnh nöa m¬. TËp th¬ Bãng
ch÷ võa tr×nh lµng ®· g©y d− luËn s«i
næi trong giíi phª b×nh v¨n häc. NhiÒu
ng−êi kh¼ng ®Þnh ®©y lµ ®ãng gãp míi
mÎ cña Lª §¹t cho xu h−íng muèn lµm
míi th¬ ®−¬ng ®¹i.
Bãng ch÷ gåm cã 138 bµi th¬, n»m
trong dßng “hiÖn ®¹i chñ nghÜa”, gåm
bèn phÇn víi néi dung nh− sau:
- PhÇn Gi¸o ®Çu lµ tiÓu sö vµ ch©n
dung Lª §¹t.
- PhÇn thø hai - ChiÒu BÝch C©u -
mét Èn dô vÒ sù héi ngé gi÷a ng−êi vµ
th¬.
- PhÇn thø ba - L·o nói - mét Èn dô
vÒ lÞch sö ®Êt n−íc.
- PhÇn thø t− - Mïi sÇu riªng - t×nh
yªu vµ con ng−êi trong qu¸ tr×nh lÞch sö
vµ v¨n hãa.
Bèn phÇn trong tËp th¬ ®Òu thÓ
hiÖn sù phong phó vµ ®a d¹ng cña
nh÷ng thÓ nghiÖm ®æi míi th¬. Riªng
ChiÒu BÝch C©u ®−îc giíi yªu th¬ vµ
nh÷ng nhµ nghiªn cøu - phª b×nh ®Æc
biÖt chó ý, bëi qua chïm th¬ nµy cã thÓ
nh×n râ ý ®å t¹o dùng mét phong c¸ch
th¬ riªng cña Lª §¹t. Trong ph¹m vi
bµi viÕt nµy, ng−êi viÕt tËp trung lµm râ
®Æc ®iÓm thi ph¸p th¬ Lª §¹t qua hai
vÊn ®Ò cèt lâi: vÞ trÝ cña ch÷ vµ c¸ch ®äc
liªn v¨n b¶n.
NhËn bµi ngµy 25/3/2008. Söa ch÷a xong 31/3/2008.
NguyÔn ThÞ Lan Chi Nh÷ng c¸ch t©n thi ph¸p cña lª ®¹t... , Tr. 5-12
6
ChiÒu BÝch C©u viÕt theo thÓ th¬ tù
do, cã ba m−¬i hai bµi vµ bµi tùa. ë bµi
tùa, Lª §¹t võa lÝ gi¶i c¸ch ®Æt tªn cho
c¸c bµi th¬, võa gîi ra mét kh«ng gian,
mét ®Þa chØ cô thÓ mµ m¬ hå ®Ó tr×nh
bµy ph−¬ng thøc lµm th¬: cã mét tÊm
lßng ch©n thµnh vµ mét th¸i ®é ch¨m
chØ, siªng n¨ng th× míi cã c¬ may gÆp gì
ch÷ nghÜa cña th¬:
H¼n ph¶i siªng n¨ng, cã lßng thµnh
Vµ nhÊt lµ biÕt chê
Ng−êi ®Ñp vá ch÷ b−íc ra
Giê c¸c con phe ®i ngñ
Ch÷ trong th¬ kh«ng chØ lµ ng«n
ng÷ giao tiÕp. H¬n n÷a c¸i hay cña th¬
kh«ng thÓ nãi mét c¸ch t−êng minh,
còng kh«ng ë chç thùc dông vµ ch÷
trong th¬ còng kh«ng n»m hÕt ë nghÜa
tiªu dïng. Ng−êi lµm th¬ ®ßi hái con
ch÷ ph¶i cã sù sèng riªng, t¸ch rêi
nh÷ng tõ ®iÓn vµ mÑo luËt v¨n ph¹m
nh− nµng Gi¸ng KiÒu trong truyÖn BÝch
C©u, ®· b−íc ra khái bøc tranh ®Ó
thµnh hiÖn thùc. Bëi vËy, ®èi víi ng−êi
lµm th¬, th× mét trß ch¬i ch÷ rÊt cÇn
thiÕt cho th¬, vµ trß ch¬i Êy b¾t buéc sù
tham gia cña c¶ ng−êi viÕt lÉn ng−êi
®äc. Theo Lª §¹t, do “ch÷ bÇu lªn nhµ
th¬”, nªn mçi nhµ th¬ ph¶i lµ mét “phu
ch÷”, nÕu anh ta muèn mang ®Õn mét
®iÒu g× míi l¹ cho th¬, cho ng«n ng÷
tiÕng ViÖt.
2. Th¬ lµ nghÖ thuËt t¹o h×nh b»ng
ch÷. Qu¶ nh− Lª §¹t ®· ®Æt tªn cho tËp
th¬ Bãng ch÷, mçi ch÷ trong th¬ chØ lµ
c¸i bãng cña ch÷ kh¸c, nã sèng, nã
®éng, nã biÕn ®æi, nã tù nh©n lªn. B¶n
s¾c cña nã lµ ®a ng·. Kh¶o s¸t vµ t×m
hiÓu chïm th¬ ChiÒu BÝch C©u cã thÓ
lËp b¶ng thèng kª sau vÒ nh÷ng s¸ng
t¹o “ch÷” cña nhµ th¬ trªn c¸c cÊp ®é:
©m, tõ, tiÕng, h×nh ¶nh, biÓu t−îng vµ
cÊu tróc tõ:
Tªn bµi th¬
¢m Tõ, tiÕng (©m
tiÕt)
H×nh ¶nh vµ
BiÓu t−îng CÊu tróc tõ
Thuë xanh
hai
thuë xanh hai, th¬
nhá
Hoa m−êi giê
lau quªn m¾t ®u«i
Gèc khÕ tãc khÕ gèc nöa ngµy khÕ
ch¸t
H¸i hoa hoa lóm, hoa b«ng
m«i
anh h¸i hoa anh rõng, anh
lßng
Anh muèn qu¸i chiÒu, xoe xËp xanh xße khu©y h−¬ng
ChiÒu BÝch
C©u
mê ¬ mïi m−a x−a phè nhau ®Çu
Thñy lîi vç lßng, ®ong lóa mét ®µn ngµy
tr¾ng
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 1B-2008
7
S«ng quª nghÐ s¾t bÇy em Ðn
Qu¸ em ß e trêi mªnh chim xe v¨n ®iÓn tu huýt yªu
Quen… l¹ å tãc hoa ®Ìn ¸o buåm, cong nÐt
n¾ng
tim lÇn gië
Míi tuæi con thiÕn g¸y ph¨n ph¨n, bæi hæi
Thu nhµ em
l¨m r¨m ®åi cèm ®−êng thon
ngá cá
thu rÊt em,
xanh rÊt cao
Bãng ch÷ v−ên thøc em vÒ tr¾ng ®Çy
cong khung nhí
ch©n cÇu
Vµo hÌ «, hå, å
h«
anh ®êi, ngµy thon
sãng ®ßng, buåm
nhÊp nh«, th¬m
tr¾ng vç
V−ên mµu v−ên mµu hoa ®−êng n¾ng c¸nh
sen
®Ìn héi
Thñy mÆc b−íc thon m¾t thñy mÆc
M¬ ngµy ng· t− may
TruyÖn bå
c©u
r¨m m¸t m¾t l¸ nöa ngµy
Nô xu©n ó í chíp ®«ng, chîp
hång, chòm cau tø
th×
hÌ thon cong,
xanh nÝn léc
Kªnh chê ngo¹i kªnh chiÒu ngæn ngang,
Tá t×nh ngá, ngäng liÔu ®Çu cµnh, ®o¹n
tr−êng xanh
ng÷ ngo¹i
Chim øc löa
gi¸ng s−¬ng khãi BÝch
C©u
Quª tÇm
xu©n
buét lau ¨n lèi ®¶o v« t©m, neo
buét nhí
Chïa H−¬ng
u ¬ suèi gi¶i oan m−a
ngÇn
bÕn nô hoa
CÊm vËn kªnh hoa sen, mïa
cÊm vËn, m«i ®Ìn
cong c¸nh mi rõng
chim v−íng sím
Thñy thñ tÇm duyªn, kªnh
xanh
long mÇy mß sãng mµy thu,
mi rµo
Anh ë l¹i µ, ¬i røt Ðn xanh, ch÷
em, míi nghÜa
xu©n biÕt, m¸ hång,
B52 Cèng tr¾ng
qu¶ m«i th¬m
NguyÔn ThÞ Lan Chi Nh÷ng c¸ch t©n thi ph¸p cña lª ®¹t... , Tr. 5-12
8
Thuë ®Çu
lßng
se se mïa nhá x−a, lßng
mÉu tù
thuë ®Çu dßng,
®Çu nhí, ®Çu
tr«ng
Nh÷ng c¸i
h«n
o m«i, phï sa sÕu gäi ®ß ngang ®Êt hÑn m¸
Phè nª «ng hå chµnh, mi thæi
em v−ên hoa ®¶o
tÝm ch©n chim
¸t c¬ ¸t c¬ phè trß ch¬i,
méng anh
h−êng
Tuæi ®Ìn tuæi ®Ìn méng khÈn, giã
¨ng ten
Tõ b¶n thèng kª trªn, cã thÓ kh¼ng
®Þnh r»ng kh¸i niÖm ch÷ cã hµm nghÜa
réng, ®«i khi bao qu¸t c¶ h×nh thøc
ng«n tõ cña v¨n b¶n th¬. Tuy nhiªn
®iÒu Lª §¹t quan t©m trªn hÕt vÉn lµ
tõ hoÆc tiÕng (©m tiÕt) cïng hai mÆt
ng÷ ©m vµ ng÷ nghÜa cña nã. Nhµ th¬
nhiÒu lÇn nãi râ quan ®iÓm: ph¶i v−ît
qua nghÜa tiªu dïng cña tõ ®−îc ghi
trong tõ ®iÓn. TÊt nhiªn, tõ sù quan
t©m khai th¸c c¸c kh¶ n¨ng biÓu ®¹t
cña tõ, cña tiÕng, «ng ®· lµm míi có
ph¸p th¬, lµm míi c¶ bµi th¬.
§Ò cËp ®Õn sù ®æi míi nµy trong th¬
Lª §¹t, cô thÓ lµ trong chïm th¬ ChiÒu
BÝch C©u, tr−íc hÕt cÇn xÐt ®Õn vÞ trÝ
cña ch÷ biÓu hiÖn ë ba ph−¬ng diÖn.
§Çu tiªn lµ ph−¬ng diÖn ng÷ ©m - ch÷
lµ ©m. H·y kh¶o s¸t mét bµi cô thÓ -
bµi Vµo hÌ:
Anh ®êi bÕn n−íc tªn em m¸t
§éi m¾t em qua mÊy n¾ng rå
¥i em rÊt «
¥i em rÊt hå
Tr¾ng vç å h« tróc b¹ch
B−íc ®éng ngµy thon rãc r¸ch
T×m nghÜa cña ch÷ theo Tõ ®iÓn
tiÕng ViÖt, ta sÏ thÊy ch÷ trong th¬ Lª
§¹t thùc sù lµ mét mª cung. C¸c ch÷ «,
hå, å h« trong c¸c c©u th¬ ®· lµm râ
s¸ng t¹o ch÷ cña Lª §¹t trªn ph−¬ng
diÖn ng÷ ©m. ChÝnh ý nghÜa cña ©m
thanh tõ c¸c ch÷ nªu trªn ®· khiÕn
ng−êi ®äc ng¹c nhiªn thÝch thó.
XÐt ®Õn ph−¬ng diÖn ch÷ lµ tõ vùng,
ng÷ nghÜa, ta thÊy trong c¶ ba m−¬i hai
bµi cña chïm th¬ ChiÒu BÝch C©u, hÇu
hÕt c¸c tõ ®Òu ®−îc kho¸c thªm mét “bé
¸o míi”. §iÓn h×nh lµ bµi Anh muèn:
Anh muèn lµm b«ng hoa
§Çu xu©n cµi cá mé
Th¬m em ®«i nçi h−êng
Khu©y h−¬ng ®õng khãc n÷a.
Ch÷ “h−êng” dïng trong ®o¹n nµy
rÊt hay, bëi nÕu thay nã b»ng mét ch÷
t−¬ng tù nh− hång (th¬m em ®«i nçi
hång) th× ý t−ëng cña c©u th¬ sÏ kh¸c.
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 1B-2008
9
Cã nã, sù kÕt nèi gi÷a c©u ®Çu vµ c©u
cuèi, còng nh− sù kÕt hîp vÇn gi÷a hai
ch÷ “h−êng”- “h−¬ng” ®Ó miªu t¶ sù
day d−a, kh«ng døt sÏ ®−îc ®¶m b¶o.
Ngoµi ra, ch÷ “h−êng” cßn gîi liªn
t−ëng vÒ mét vÎ ®Ñp e thÑn, mét niÒm
h¹nh phóc. Râ rµng, viÖc lµm míi ch÷
buéc ng−êi ®äc th¬ Ýt nhiÒu ph¶i chÞu
khã t− duy, t×m hiÓu vµ ®i s©u vµo b¶n
chÊt ®a nghÜa, ®a ng· cña ch÷. Qu¶ nh−
Lª §¹t ®· tuyªn bè: trß ch¬i ch÷ nghÜa
®ßi hái ng−êi s¸ng t¹o ph¶i siªng n¨ng,
cÇn cï, t×m ®−îc bãng cña ch÷ th× míi
®¹t ý nguyÖn. Ch÷ lau ¨n lèi trong bµi
Quª tÇm xu©n lµ mét h×nh ¶nh rÊt ®a
nghÜa v× nã võa gîi liªn t−ëng vÒ mét
c¶nh cô thÓ, võa bµy tá niÒm kh¸t khao
t×nh ¸i kh«ng tiÖn gi·i bµy mét c¸ch
t−êng minh. Sù s¸ng t¹o ch÷ ®· më ra
mét con ®−êng míi cho ng−êi ®äc th¬ ®i
vµo mét thÕ giíi ng«n ng÷ kh¸c. ë ®ã,
mçi ch÷ cã mét nÐt nghÜa riªng lu«n
lu«n yªu cÇu sù kh¸m ph¸ kh«ng mÖt
mái.
§Ó hiÓu s¸ng t¹o ch÷ cña Lª §¹t ë
ph−¬ng diÖn kÕt cÊu, cã thÓ xem xÐt bµi
ChiÒu BÝch C©u nh− mét vÝ dô ®iÓn
h×nh:
Mïi m−a x−a
Lßng ch−a t¹nh
Phè nhau ®Çu
Hay trong bµi Tá t×nh:
Em trung t©m nµo
Ng÷ ngo¹i tim anh.
Lª §¹t m−în biÖn ph¸p ®¶o tõ ®Ó
t¹o c¸c ch÷ míi: phè nhau ®Çu - ®Çu
phè cã nhau, ng÷ ngo¹i - ngo¹i ng÷.
Song, gi¸ trÞ cña ch÷ míi thÓ hiÖn ë
nghÜa biÓu ®¹t cña nã. §éc gi¶ dÔ bÞ
m¾c lõa nÕu cho r»ng ng÷ ngo¹i lµ mét
c¸ch nãi cña ngo¹i ng÷, bëi ë c©u tr−íc
cña nã cã ch÷ trung t©m. §ã lµ c¸i bÉy
cña trËn ®å ch÷. ThËt ra, s¸ng t¹o ch÷
theo ph−¬ng thøc nµy, Lª §¹t lµm cho
trß ch¬i ch÷ thªm l«i cuèn. Trong c©u
th¬, ch÷ ng÷ ngo¹i lµ tiÕng nãi ë vïng
ngoµi, hµm ý miªu t¶ mét sù kiÕm t×m
tÝn hiÖu cña t×nh yªu, mét nçi nhí
nhung da diÕt cÇn ph¶i tá bµy. Nh©n
vËt anh ®ang chê ®îi tiÕng nãi cña
ng−êi m×nh yªu, mét sù ®¸p øng tõ em
®ang ë mét vïng nµo ®ã. C¶m xóc t×nh
yªu ph¸t ra, cÇn t×m thÊy tÝn hiÖu cña
sãng. C©u th¬ trë nªn ®a nghÜa nhê ch÷
ph¸t s¸ng. ¸nh s¸ng yªu cÇu ®éc gi¶
cïng nhµ th¬ ®ång s¸ng t¹o trªn tõng
con ch÷.
Quen… l¹ lµ mét bµi th¬ hay v× nã
®· chøng minh c¸c yªu cÇu võa ph©n
tÝch: th¬ hay kh«ng thÓ nãi mét c¸ch
t−êng minh, mµ cßn ®¸nh ®è ng−êi ®äc
trong trß ch¬i ch÷ nghÜa.
ë
trß ch¬i nµy,
Lª §¹t bµy trËn ®å ch÷ b»ng h×nh thøc
l¹ hãa, ®Ó tõ ®ã më ra nhiÒu chiÒu
nghÜa lµm cho viÖc biÓu ®¹t nghÜa lu«n
®a d¹ng, sù liªn t−ëng còng kh«ng kÐm
phÇn phong phó. B»ng c¸ch t©n ch÷
trong th¬ mµ Quen… l¹ ®−îc hiÓu lµ
mét bµi th¬ rÊt t×nh, rÊt trÎ. Ph¶i ch¨ng
víi sù ®æi míi nµy trong tËp Bãng ch÷
nãi chung, ChiÒu BÝch C©u nãi riªng, Lª