tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 2A-2008
21
MéT Sè DÉN LIÖU VÒ Hä NA (ANNONACEAE),
Hä THÇU DÇU (EUPHORBIACEAE), Hä D¢U T»M (MORACEAE)
ë V¦êN QUèC GIA B¹CH M&
§ç Ngäc §µi
(a)
, Lª ThÞ H−¬ng
(b)
Tãm t¾t. Qua ®iÒu tra hä Na (Annonaceae), hä ThÇu dÇu (Euphorbiaceae) vµ hä
D©u t»m (Moraceae) ë V−ên Quèc gia (VQG) B¹ch M·, chóng t«i ®· x¸c ®Þnh ®−îc 101
loµi, 39 chi. Trong ®ã, hä ThÇu dÇu víi 60 loµi (chiÕm 66,67%), 26 chi (chiÕm 59,41%), hä
Na - 20 loµi (chiÕm 19,80%), 10 chi (chiÕm 25,64%) vµ hä D©u t»m - 21 loµi (chiÕm
20,79%),3 chi (chiÕm 7,69%). C¸c chi ®a d¹ng nhÊt lµ Ficus, Mallotus, Phyllanthus,
Breynia, Croton, Glochidion, Polyalthia, Antidesma, Fissistigma. C¸c hä thùc vËt trªn cã
nhiÒu loµi cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao vµ cho nhiÒu c«ng dông nh−: 49 loµi c©y lµm thuèc, 17
loµi cho tinh dÇu, 19 loµi c©y lÊy gç, 11 loµi cho l−¬ng thùc vµ thùc phÈm, 4 loµi lµm
c¶nh. Qua qu¸ tr×nh nghiªn cøu, chóng t«i ®· bæ sung cho hÖ thùc vËt VQG B¹ch M· 7
chi vµ 50 loµi.
I. §ÆT VÊN §Ò
Hä Na (Annonaceae), hä ThÇu dÇu (Euphorbiaceae), hä D©u t»m (Moraceae)
vµ lµ nh÷ng hä lín vµ phæ biÕn. Theo c¸c nghiªn cøu míi ®©y th× ë c¸c khu rõng nhiÖt
®íi cã kho¶ng 2.300 loµi c©y hä Na, kho¶ng 8.000 loµi c©y hä ThÇu dÇu, kho¶ng 1.400
loµi c©y hä D©u t»m.
ë
ViÖt Nam cã NguyÔn NghÜa Th×n (1997) ®· thèng kª c¸c hä ®a
d¹ng nhÊt cña hÖ thùc vËt ViÖt Nam trong ®ã hä ThÇu dÇu cã 422 loµi, hä Na 200 loµi,
hä D©u t»m 140 loµi. §©y lµ nh÷ng hä cã ®Çy ®ñ c¸c d¹ng sèng tõ c©y gç lín ®Õn c©y
th¶o, d©y leo. NhiÒu loµi c©y trong c¸c hä nµy cã ý nghÜa lín ®èi víi nÒn kinh tÕ quèc
d©n, chóng cã nhiÒu c«ng dông kh¸c nhau, chóng cho gç, cho tinh dÇu, lµm thuèc, lµm
c¶nh, lµm thøc ¨n cho con ng−êi vµ gia sóc… §· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ hÖ
thùc vËt B¹ch M·, mçi t¸c gi¶ ®Ò cËp ®Õn nh÷ng néi dung riªng víi nh÷ng ®Þa ®iÓm cô
thÓ. Nãi chung viÖc nghiªn cøu vÒ ®a d¹ng cña c¸c taxon nh−ng ch−a nghiªn cøu s©u
vÒ c¸c taxon bËc thÊp nh−: hä, chi, loµi. V× vËy, viÖc nghiªn vÒ taxon c¸c loµi trong c¸c
hä trªn lµ rÊt cÇn thiÕt. KÕt qu¶ qua bµi b¸o nµy, chóng t«i ®−a ra c¸c dÉn liÖu vÒ
loµi hä D©u t»m, hä ThÇu dÇu vµ hä Na ®Ó lµm c¬ së khoa häc cho viÖc b¶o tån vµ
ph¸t triÓn bÒn v÷ng nguån tµi nguyªn thùc vËt t¹i VQG B¹ch M·.
II. §èI T¦îNG, NéI DUNG Vµ PH¦¥NG PH¸P NGHI£N CøU
1. §èi t−îng
Bao gåm c¸c loµi thuéc hä Na, hä ThÇu dÇu, hä D©u t»m ë V−ên Quèc gia
B¹ch M·.
2. Néi dung nghiªn cøu
- X¸c ®Þnh thµnh phÇn loµi cña hä Na, hä ThÇu dÇu vµ hä D©u t»m ë V−ên
Quèc gia B¹ch M·.
- LËp danh lôc vµ s¾p xÕp c¸c taxon theo c¸ch s¾p xÕp cña Brummit (1992).
- X¸c ®Þnh c¸c d¹ng th©n vµ gi¸ trÞ sö dông cña c¸c loµi thuéc 3 hä trªn.
NhËn bµi ngµy 22/4/2008. Söa ch÷a xong 11/6/2008.
§ç Ngäc §µi, Lª ThÞ H−¬ng MéT Sè DÉN LIÖU VÒ Hä NA ... B¹CH M3, Tr. 21-27
22
3. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu
Thu mÉu vµ xö lÝ mÉu: TiÕn hµnh thu mÉu theo ph−¬ng ph¸p cña NguyÔn
NghÜa Th×n [8]. C«ng viÖc nµy ®−îc tiÕn hµnh tõ th¸ng 6 n¨m 2007 ®Õn th¸ng 7 n¨m
2007. MÉu ®−îc l−u tr÷ t¹i B¶o tµng Thùc vËt, Khoa sinh häc, §¹i häc Vinh.
§Þnh lo¹i: Sö dông ph−¬ng ph¸p h×nh th¸i so s¸nh vµ dùa vµo c¸c kho¸ ®Þnh
lo¹i, c¸c b¶n m« t¶ trong c¸c tµi liÖu: CÈm nang tra cøu vµ nhËn biÕt c¸c hä thùc vËt
h¹t kÝn ë ViÖt nam [1], C©y cá ViÖt Nam [6], Tõ ®iÓn c©y thuèc ViÖt Nam [3], Kho¸
x¸c ®Þnh vµ hÖ thèng ph©n lo¹i hä ThÇu dÇu ViÖt Nam [9], Thùc vËt chÝ ViÖt Nam.
TËp 1: Hä Na (Annonaceae) [2].
ChØnh lý tªn khoa häc dùa vµo tµi liÖu: Danh lôc c¸c loµi thùc vËt ViÖt Nam,
tËp II [5].
S¾p xÕp hä, chi loµi theo Brummitt R. K. [12].
III. KÕT QUNGHI£N CøU Vµ TH¶O LUËN
1. §a d¹ng vÒ taxon thùc vËt
Qua ®iÒu tra ban ®Çu vÒ hä Na (Annonaceae), hä ThÇu dÇu (Euphorbiaceae) vµ
hä D©u t»m (Moraceae) ë V−ên Quèc gia B¹ch M·. Chóng t«i ®· x¸c ®Þnh ®−îc 101
loµi, 39 chi ®−îc thÓ hiÖn qua b¶ng 1 vµ b¶ng 2.
B¶ng 1. Sù ph©n bè chi, loµi cña hä Na, hä ThÇu dÇu vµ hä D©u t»m ë VQG B¹ch
M·
Chi Loµi
Hä Sè l−îng TØ lÖ (%) Sè l−îng TØ lÖ (%)
Euphorbiaceae
26 66,67 60 59,41
Moraceae 3 7,69 21 20,79
Annonaceae 10 25,64 20 19,80
Tæng 39 100 101 100
Qua b¶ng 1 cho ta thÊy, trong ba hä ®−îc ®iÒu tra th× hä ThÇu dÇu chiÕm −u
thÕ vÒ sè chi vµ loµi, víi 26 chi chiÕm 66,67% vµ 60 loµi chiÕm 59,41%; tiÕp ®Õn lµ hä
D©u t»m cã 3 chi chiÕm 7,69%; 21 loµi chiÕm 20,79%; thÊp nhÊt lµ hä Na víi 10 chi
chiÕm 25,64%; 20 loµi chiÕm 19,80%. §iÒu nµy còng hoµn toµn phï hîp víi c¸c kÕt
qu¶ nghiªn cøu cña t¸c gi¶ NguyÔn NghÜa Th×n [9], [10].
Qua nghiªn cøu chóng t«i ®· bæ sung cho hÖ thùc vËt VQG B¹ch M· 7 chi vµ 50
loµi, trong ®ã hä Na 2 chi, 14 loµi; hä ThÇu dÇu 5 chi vµ 29 loµi; hä D©u t»m 7 loµi. Nh÷ng
loµi ch−a ®−îc nh¾c tíi trong danh lôc B¹ch M· [10] * ë b¶ng 2.
B¶ng 2. Danh lôc thùc vËt bËc cao cã m¹ch V−ên Quèc gia B¹ch M·
TT
Taxon
Tªn ViÖt Nam D¹ng
th©n
C«ng
dông
Fam. 1. Annonaceae
1.
*Alphonsea philastreana (Pierre) Pierre ex
Fin. & Gagnep.
An phong nhiÒu tr¸i G T
2.
*Annona glabra L. B×nh b¸t n−íc Bu T,M,F
3.
*Artabotrys hongkongnensis Hance C«ng chóa Hång k«ng Lp E
4.
Desmos chinensis Lour. Hoa giÎ th¬m Lp M,E
5.
Desmos cochinchinensis Lour. GiÐ Nam bé Lp ME
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 2A-2008
23
6.
*Enicosanthellum plagioneurum (Diels) Ban Nhäc tr¸i khíp l¸ thu«n G T
7.
*Fissistigma bracteolatum Chatt. L·nh c«ng nhiÒu l¸ b¾c
Lp E
8.
*Fissistigma petelotii Merr. Ph¸t l·nh c«ng Lp M,E
9.
Fissistigma thorelii (Pierre ex Fin. &
Gagnep.) Merr.
Bæ bÐo Lp M,E
10.
*Fissistigma tonkinense (Fin. & Gagnep.) Merr.
L·nh c«ng b¾c Lp E
11.
*Goniothalamus tamirensis Pierre ex Fin.
& Gagnep.
Gi¸c ®Õ l¸ máng Bu E
12.
Melodorum fruticosum Lour. Dñ dÎ tr©u Lp F,M
13.
*Melodorum indochinensis (Ast) Ban Dñ dÎ d©y Lp
14.
*Polyalthia evecta (Pierre) Fin. & Gagnep. QuÇn ®Çu chë Bu
15.
*Polyalthia minima Ast QuÇn ®Çu cùc nhá Bu
16.
*Polyalthia sessiliflora (Ast) Ban QuÇn ®Çu hoa kh«ng
cäng
G
17.
Polyalthia sp. QuÇn ®Çu G
18.
Uvaria micrantha (A. DC.) Hook. f. &
Thoms.
Kú h−¬ng Bu M
19.
*Uvaria microcarpa Champ. ex Benth. Bï dÎ tr−ên G F,M
20.
*Uvaria rufa Blume Bï dÎ hoa ®á Lp E
Fam. 2. Euphorbiaceae
21.
*Actephila anthelmithica Gagnep. Da gµ Bu M
22.
*Actephyla excelsa var. acuminata Airy- Shaw
H¸o duyªn nhän Bu
23.
Alchonea tiliifolia (Benth.) Muell.-Arg. V«ng ®á môn cãc G M
24.
Alchornea trewioides (Benth.) Muell.-Arg. V«ng ®á qu¶ tr¬n Bu T
25.
*Aleurites moluccana (L.) Willd. Lai G M,E,T
26.
Antidesma bunius (L.) Spreng. Chßi mßi tÝa G M,T,F
27.
*Antidesma fordii Hemsl. Chßi mßi l¸ kÌn G T,F
28.
*Antidesma montanum Blume Chßi mßi g©n lâm G
29.
*Antidesma tonkinense Gagnep. Chßi mßi b¾c bé G
30.
Aporosa dioica (Roxb.) Muell.-Arg. Ng¨m Bu M
31.
Baccaurea ramiflora Lour. Gi©u gia ®Êt G M,T,F
32.
*Baliospermum balansae Gagnep. CÈm tö balansa Bu
33.
*Breynia angustifolia Hook. f.
Vo vo Bu M
34.
*Breynia coriacea Beille.
Bå cu vßi xoÌ Bu
35.
Breynia fruticosa (L.) Hook. f. Bå cu vÏ Bu M
36.
Breynia grandiflora Beille DÐ lín b«ng Bu
37.
Bridelia sp. G
38.
*Claoxylon hainanense Pax & Hoffm. Bä nÑt Bu
39.
*Croton caudatus Geiseler Ba ®Ëu leo Bu M
40.
*Croton eberhardtii Gagnep. Cï ®Ìn eberhardt Bu
41.
*Croton heterocarpus Muell.- Arg.
Ba ®Ëu qu¶ Bu
42.
Croton tonkinensis Gagnep. Khæ s©m Bu M
§ç Ngäc §µi, Lª ThÞ H−¬ng MéT Sè DÉN LIÖU VÒ Hä NA ... B¹CH M3, Tr. 21-27
24
43.
Endospermum chinense Benth. V¹ng trøng G M,T
44.
Epiprinus balansae (Pax) Gagnep. Th−îng dÎ balansa Bu
45.
Epiprinus poilanei Gagnep. Th−îng dÎ poilane Bu
46.
Euphorbia hirta L. Cá s÷a l¸ lín Th M
47.
Euphorbia pulcherrima Willd. ex Klotzsch Tr¹ng nguyªn Bu M,Or
48.
*Euphorbia thymifolia (L.) Cá s÷a ®Êt Th M
49.
*Excoecaria cochinchinensis Lour.
§¬n ®á Bu M,Or
50.
Glochidion eriocarpum Champ. Bät Õch l«ng Bu M
51.
*Glochidion glomerulatum (Miq.) Boerl. Sãc chôm G M
52.
Glochidion lutescens Blume Bät Õch l−ng b¹c Bu M
53.
*Glochidion obliquum Decne GhÎ G M
54.
Homonoia riparia Lour. Rï r× Bu M
55.
*Koilodepas longifolium Hook. f. Khæng G T
56.
Macaranga denticulata (Blume) Muell.-Arg. Ba soi G M,T
57.
Macaranga indica Wight M· r¹ng Ên G T
58.
Macaranga trichocarpa (Reichb. f. & Zoll.)
Muell.-Arg.
M· r¹ng tr¸i cã l«ng G T
59.
Mallotus apelta (lour.) Muell.- Arg. Bôc tr¾ng G M,E
60.
Mallotus barbatus Muell.-Arg. Bïng bôc G M,F,E
61.
*Mallotus clellandii Hook. f. Nhung diÖn clelland G
62.
Mallotus floribundus (Blume) Muell.-Arg. Ba bÐt nhiÒu hoa Bu M,E
63.
*Mallotus luchenensis Metc. C¸m lîn Bu
64.
Mallotus metcalfianus Croiz. Ba bÐt ®á G T,E
65.
*Mallotus microcarpus Pax & Hoffm.
Ba bÐt qu¶ nhá G
66.
Mallotus paniculatus (Lamk.) Muell.-Arg. Bôc b¹c G M,T
67.
*Mallotus thorelli Gagnep.
Nhung diÖn thore Bu
68.
*Phyllanthus emblica L. Me rõng G M,F
69.
*Phyllanthus insulensis Beille DiÖp h¹ ch©u ®¶o Bu
70.
*Phyllanthus pacoensis Thin Me pµ cß Bu
71.
*Phyllanthus polyphyllus Willd. DiÖp h¹c ch©u nhiÒu l¸
Bu M,E
72.
Phyllanthus reticulatus Poir. PhÌn ®en Bu M
73.
Phyllanthus rubescens Beille Me phít ®á Bu
74.
Phyllanthus urinaria L. Ch㠮Πr¨ng c−a Th M
75.
Ricinus communis L. ThÇu dÇu Bu M,E
76.
Sapium discolor (Champ. ex Benth.) Muell.-Arg. Sßi tÝa G M,E,T
77.
*Sauropus maichauensis Thin Ngãt m¶nh ®¸ v«i Bu
78.
Trigonostemon eberhardtii Gagnep. Tam thô hïng G M,T
79.
*Trigonostemon hybridus Gagnep. Tam thô hïng lai Bu
80.
*Trigonostemon phyllocalyx Gagnep. Tam thô hïng ®µi to Bu
Fam. 3. Moraceae
81.
Artocarpus melinoxylus Gagnep. MÝt gç mËt G T,F
82.
Artocarpus sp. MÝt rõng G
tr−êng §¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVII, sè 2A-2008
25
83.
*Ficus depressa Blume §a l¸ xoµi G Or
84.
*Ficus esquiroliana LÐvl. Sung esquirol G
85.
Ficus fistulosa Reinw. ex Blume Sung béng G M,F
86.
Ficus geniculata Kurz Sung gèi G
87.
Ficus globosa Blume Sung cÇu Lp
88.
Ficus heterophylla L .f. Vó bß Bu M
89.
Ficus heteropleura Blume §a bï cao Bu
90.
Ficus hirta Vahl Ng¸i l«ng Bu M
91.
Ficus hispida L. f. Ng¸i G M,F
92.
*Ficus pyriformis Hook. et Arn Rï r× r× qu¶ lª Bu
93.
Ficus sp. G
94.
Ficus stenophylla var. nhatrangensis
(Gagnep.) Corn.
Sung nha trang Bu
95.
Ficus subtecta Corn. Sung phï G
96.
*Ficus tinctoria ssp gibbosa (Blume) Corn. Sung bÇu Bu M
97.
*Ficus trivia Corn. Sung nªm G
98.
Ficus variolosa Lind. ex Benth. Sung rç G M
99.
*Ficus villosa Blume Sung leo l«ng Lp
100.
Streblus asper Lour. Ruèi G M,T,Or
101.
*Streblus ilicifolia (Kurz.) Corn. ¤ r« nói G M
Ghi chó. Bu: Th©n bôi; G: Th©n gç; Lp: Th©n leo; Th: Th©n th¶o; T: C©y cho gç; Or:
C©y lµm c¶nh; F: C©y lµm thøc ¨n; M: C©y lµm thuèc; E: C©y cho tinh dÇu;
+ C¸c chi ®a d¹ng nhÊt: Ficus-17 loµi, Mallotus- 9 loµi, Phyllanthus - 7 loµi,
Breynia, Croton, Glochidion, Polyalthia, Antidesma, Fissistigma- 4 loµi. Tæng 9 chi
®a d¹ng nhÊt lµ 57 loµi chiÕm 56,44%.
2. §a d¹ng vÒ th©n
Qua ®iÒu tra chóng t«i ph©n lµm bèn d¹ng th©n chÝnh ®−îc thÓ hiÖn qua
b¶ng 3.
B¶ng 3. D¹ng th©n cña c¸c loµi thuéc hä Na, hä ThÇu dÇu vµ hä D©u t»m ë VQG
B¹ch M·
STT D¹ng th©n Sè loµi Tû lÖ (%)
1 G 42 41,58
2 Bu 44 43,57
3 Th 3 2,97
4 Lp 12 11,88
Tæng 101 100
B¶ng 3 cho thÊy, d¹ng th©n cña hä Na, hä ThÇu dÇu, hä D©u t»m ë VQG B¹ch
M· rÊt ®a d¹ng trong ®ã c©y th©n gç vµ c©y th©n bôi chiÕm −u thÕ, c©y th©n gç cã 42
loµi (chiÕm 41,58%) chñ yÕu thuéc c¸c chi Polyalthia, Antidesma, Ficus, Macaranga,
c©y th©n bôi cã 44 loµi (chiÕm 43,57%) tËp trung vµo c¸c chi Croton, Mallotus,
Breynia, Phyllanthus; c©y th©n leo cã 12 loµi (chiÕm 11,88%) chñ yÕu thuéc c¸c chi
Artabotrys, Desmos, Uvaria…; c©y th©n th¶o cã 3 loµi (chiÕm 2,97%).