TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 4(27).2008
70
NHÂ N DIÊ N CỔ TÍCH THẦN KỲ NGƯỜI VIỆT
DISCOVERING THE FACE OF VIETNAM’S MARVELLOUS LEGENDS
LÊ ĐỨC LUẬN
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng
TÓM TẮT
Phần lớn các nhà nghiên cứu Folklore Việt Nam đều cho có loại cổ tích thần kỳ trong
thể loại cổ tích. Tuy nhiên, theo chúng tôi, cổ tích thần kỳ chỉ là một tiểu loại trong loại
cổ tích có yếu tố kỳ ảo. Nhưng hiện nay, chúng vẫn được xếp chung cùng một đặc
trưng thi pháp.
Chúng tôi đề xuất trong loại cổ tích kỳ ảo có các tiểu loại sau: cổ tích hoang đường, cổ
tích thần kỳ và cổ tích hóa thân và mỗi nhóm có thi pháp riêng.
ABSTRACT
Most of the Viet Nam’s Folklore researchers mention a kind of marvellous legend.
However, in our viewpoint, a marvellous legend is only a sub-kind in the miraculous
legend, though they have been classified in the same kind of poetic language.
We propose that the kind of miraculous legend has a number of sub-divisions: fabulous
legend, marvellous legend, legend of changed karma and each of them has a different
poetic language.
1. Đặt vấn đề
Lâu nay, các nhà Folklore học đã phân chia truyện cổ tích thành các loại khác
nhau, trong đó có loại cổ tích thần kỳ hoặc cổ tích hoang đường. Tuy nhiên, trong loại
này lại có ba tiểu loại khác biệt nhau về đặc trưng thi pháp mà hiện tại các nhà nghiên
cứu Folklore vẫn chưa phân biệt rạch ròi, thậm chí chúng được cho cùng một đặc trưng
thi pháp. Bài viết này nhằm phân tích để đi đến nhận diện rõ loại cổ tích thần kỳ người
Việt.
2. Giải quyết vấn đề
Thần kỳ là một khái niệm có nhiều cách gọi khác nhau: huyền thoại, kỳ ảo hay
huyền ảo, thần kỳ, hoang đường. Huyền thoại, kỳ ảo hay huyền ảo chỉ đặc trưng chung
của các thể loại ảnh hưởng từ thế giới quan thần thoại. Thần kỳ và hoang đường là hai
tên gọi khác nhau nhưng đều chỉ loại cổ tích có yếu tố thần kỳ: cổ tích hoang đường, cổ
tích sinh hoạt và cổ tích lịch sử (Giáo trình các trường Đại học sư phạm); cổ tích thần kì
và cổ tích sinh hoạt (Đỗ Bình Trị); cổ tích loài vật, cổ tích thần kì, cổ tích sinh hoạt
(Hoàng Tiến Tựu); cổ tích loài vật, cổ tích thần kì, cổ tích sinh hoạt và cổ tích lịch sử
(Lê Chí Quế , Võ Quang Nhơn , Nguyễn Hùng Vĩ ). Chỉ riêng giáo trình của các tác giả
Đinh Gia Khánh , Chu Xuân Diên va Võ Qu ang Nhơn không có loại truyện cổ tích có
yếu tố thần kỳ: truyện cổ tích thế sự và truyện cổ tích lịch sử. Như vậy, tên gọi cổ tích
thần kỳ được sử dụng phổ biến hơn [2].
Hầu hết các nhà nghiên cứu Folklore Việt Nam đã thống nhất về cơ bản loại cổ
tích thần kỳ nằm trong hệ thống các loại cổ tích và có một số công trình nghiên cứu về
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 4(27).2008
71
thi pháp cổ tích thần kỳ nhưng chúng tôi thấy vẫn chưa thoả đáng. Theo chúng tôi cổ
tích thần kỳ đích thực phải chịu sự tác động của nhân vật thần kỳ (Bụt, tiên, thiên thần
...) và các yếu tố thần kỳ như sự biến hóa, các vật thần như cung thần, đàn thần... Nhân
vật chính chịu sự chi phối của nhân vật thần kỳ mà thiếu nó thì cốt truyện không tiến
triển được. Chẳng hạn, truyện Tấm Cám, nếu không có nhân vật Bụt giúp đỡ làm sao
Tấm có thể vượt qua được những khó khăn, không có sự biến hóa kỳ diệu thì làm sao
tránh được sự truy sát của mẹ con Cám để rồi lại đoàn tụ với Hoàng tử. Nhân vật chính
trong cổ tích thần kỳ thường theo hướng lý tưởng hoá và khái quát hoá theo đối tuyến
(nhân vật tuyến thiện hoàn toàn tốt và nhân vật tuyến ác hoàn toàn xấu, không có lẫn
tuyến). Nếu không có những đặc điểm trên thì nó chỉ là loại cổ tích nằm trong địa hạt
chung của văn học kỳ ảo (huyền ảo, hoang đường).
Hiện nay, việc nghiên cứu loại truyện cổ tích thần kỳ chưa được phân giới một
cách rõ rệt, hay nói cách khác, tất cả các truyện cổ tích có yếu tố kỳ ảo đều được gọi là
cổ tích thần kỳ. Để phân giới loại truyện cổ tích có yếu tố kỳ ảo (hoang đường, thần kỳ)
cần có những tiêu chí cụ thể, khoa học. Theo chúng tôi căn cứ vào các tiêu chí sau đây:
1. Tác động của yếu tố thần kỳ đối với nhân vật chính, 2. Có hay không có nhân vật
thần kỳ, 3. Loại nhân vật chính được xây dựng, 4. Đặc điểm cốt truyện, 5. Vai trò của
yếu tố kỳ ảo đối với chủ đề truyện. Chúng tôi đưa ra nhiều tiêu chí để có nhiều điểm
nhìn soi chiếu. Căn cứ vào tiêu chí trên, chúng tôi thấy có 3 tiểu loại truyện có yếu tố kỳ
ảo:
- Tiểu loại thứ nhất, chúng tôi gọi là cổ tích hoang đường. Tiểu loại này là nhóm
truyện nói về ma quỷ, tiên thoại, phật thoại. Một số truyện tiêu biểu cho nhóm này là:
Mục Liên, Nam Hải quan thế âm, Từ Đạo Hạnh, Thần giữ của, Ma cà rồng, Quỷ nhập
tràng, Thần trùng, Từ Thức lấy vợ tiên… Đây là nhóm truyện thể hiện chủ đề tôn giáo,
tín ngưỡng. Cốt truyện được xây dựng nhằm mục đích lý giải những chuyện hoang
đường như về ma quỷ, thần tiên, các phép thuật có yếu tố tôn giáo. Nhân vật chính là
những con người hoạt động tôn giáo, thích thoát tục, hoá thân thành ma quỷ… Tác động
của yếu tố thần kỳ đối với nhân vật chính theo hướng tôn giáo, mê tín. Nhân vật không
được xây dựng theo hướng lý tưởng hóa.
- Tiểu loại thứ hai, chúng tôi gọi là cổ tích thần kỳ. Tiểu loại này là nhóm truyện
thể hiện lý tưởng xã hội của nhân dân “Ở hiền gặp lành”. Một số truyện tiêu biểu cho
nhóm này: Tấm Cám, Thạch Sanh, Sọ Dừa, Cây tre trăm đốt… Đây là nhóm truyện mà
nhân vật chính là những con người bình dân, bất hạnh: mồ côi, xấu xí, nghèo. Nhân vật
chính được ưu ái. Cốt truyện xây dựng nhằm mục đích lý tưởng hoá, nhân vật chính tốt
đẹp, hoàn thiện và cuối cùng được đổi đời, sống sung sướng, kết thúc có hậu. Nhân vật
thần kỳ có tác động làm thay đổi số phận nhân vật, dẫn đến kết thúc tốt đẹp, thực hiện
được ước mơ của nhân vật chính. Truyện Cây khế không phải là truyện cổ tích thần kỳ
đích thực bởi cổ tích thần kỳ đích thực thì số phận nhân vật phải được giải quyết bởi
nhân vật thần kỳ. Chim đại bàng trong Cây khế không thiên vị ai, cả anh và em đều
được đối xử như nhau. Người anh chết do tham lam, không nghe theo lời chim dặn,
mang vàng bạc quá nặng, cánh chim chao đảo nên người anh bị rơi xuống biển. Cùng
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 4(27).2008
72
kiểu truyện như Cây khế nhưng truyện Chim Phùng náo của người Nùng mới là cổ tích
thần kỳ đích thực vì ở truyện này có sự can thiệp của yếu tố thần kỳ là thần Mặt trời,
người anh tham lam bị thần thiêu cháy. Truyện Cây khế là một kiểu trung gian giữa cổ
tích thần kỳ và cổ tích hiện thực, chim đại bàng chỉ như là biện pháp nghệ thuật để phân
định tính cách nhân vật tham lam và thật thà.
- Tiểu loại thứ ba, chúng tôi gọi là cổ tích hóa thân bởi hóa thân là biện pháp
chủ đạo để kết thúc truyện. Đây là nhóm truyện thể hiện những vấn đề nhân sinh,
thường có tên truyện bắt đầu với cụm từ “sự tích”. Một số truyện tiêu biểu cho nhóm
này: Sự tích hòn Vọng Phu, Sự tích trầu cau, Sự tích con sam, Sự tích con muỗi, Sự tích
ông táo, Sự tích cây vú sữa, Sự tích chim đa đa, Sự tích chim hít cô, Sự tích củ mài, Sự
tích chim chèo bẻo… Nhóm này nói về những chuyện đời thường, con người đời
thường với những sai lầm rất đời, những nỗi éo le, có cả tốt lẫn xấu. Nhân vật có những
sai lầm đời thường nhưng họ rất giàu tình thương và trách nhiệm với đời như các truyện
Sự tích trầu cau, Sự tích ông táo, Sự tích hòn Vọng Phu, Sự tích chim chèo bẻo… Nhân
vật có tính cách xấu như các truyện Sự tích con muỗi, Sự tích bình vôi… Nhân vật tốt
nhưng do hoàn cảnh , do rủi ro mà phải chi u bất hạnh như truyện Sự tích con sam, Sự
tích cây vú sữa, Sự tích củ mài… Nhân vật loại này không có biện pháp lý tưởng hoá
nên không có nhân vật đối tuyến như truyện Cổ tích thần kỳ, kết thúc bi thương nhưng
được thi vị hoá bằng cách hoá kiếp. Sự hoá kiếp này như là chứng tích, nghĩa là dấu tích
minh chứng để nhân dân ghi nhớ. Những chứng tích ấy có thể để lại tiếng tốt về tình
nghĩa vợ chồng, anh em, cha mẹ, con cái trong các truyện như Sự tích trầu cau, Sự tích
cây vú sữa, sự tích con sam…; để lại tiếng xấu như truyện Sự tích con muỗi, Sự tích
bình vôi, Sự tích chim đa đa… Rõ ràng thi pháp xây dựng nhân vật, cốt truyện và chủ đề
của nhóm truyện này khác xa với nhóm truyện cổ tích thần kỳ. Loại truyện này có đề
cập đến nhân vật mồ côi là loại nhân vật điển hình của cổ tích thần kỳ như truyện Sự
tích trầu cau nhưng không phải với mục đích lý tưởng hoá nhân vật. Ba nhân vật trong
truyện không có ai xấu, không có đối tuyến và kết thúc không có hậu. Nếu cho đây là có
hậu thì là có hậu theo kiểu khác, nghĩa là họ chết nhưng vẫn như sống, luôn ở bên nhau
chứ không sống để hưởng thụ cuộc đời trần thế như cổ tích thần kỳ. Nhân vật cô vợ
trong Sự tích con muỗi cũng không phải là nhân vật đối tuyến với người chồng bởi cô
không đối kháng với chồng mà chỉ là loại người vong ân bội nghĩa để trở thành con vật
xấu xa.
Phải nói rằng tên truyện mở đầu bằng “sự tích” không phải chỉ có ở thể loại cổ
tích mà truyền thuyết cũng có. Loại truyền thuyết về địa danh, về một vùng đất, về
phong tục đều có tên truyện mở đầu kiểu như thế. Nhưng điểm khác về thi pháp là nếu
cổ tích sự tích nhằm lý giải một sự tích gắn liền với lý giải mối quan hệ nhân sinh còn
truyền thuyết về sự tích lại chủ yếu nhằm lý giải một sự kiện hay nhân vật lịch sử gắn
liền với sự tích như Sự tích Hồ Hoàn Kiếm (Hồ Gươm). Truyện Sự tích bánh chưng
bánh dày lâu nay đang tranh cãi giữa truyền thuyết và cổ tích. Vậy nó là cổ tích thì
thuộc tiểu loại nào? Cổ tích hóa thân? Không phải vì nhân vật chính không hoá thân.
Cổ tích thần kỳ? Không thoả đáng bởi nhân vật chính là Lang Liêu là nhân vật có tên
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 4(27).2008
73
tuổi, lý lịch rõ ràng, mặc dù mẹ bị thất sủng, bị vua cha đuổi về quê sống và quãng đời
của Lang Liêu gắn với làng quê nhưng không phải là kiểu nhân vật mồ côi hoặc bất
hạnh đích thực. Lang Liêu vẫn được coi là Hoàng tử, được tham gia thi tài và được chọn
kế vị. Ở đây không có nhân vật đối tuyến. Lang Liêu không bị các nhân vật khác bức
hại như cổ tích thần kỳ. Cổ tích hoang đường lại càng không đúng. Vậy truyện này là
truyền thuyết về phong tục. Có một số truyện cũng bắt đầu cái tên “sự tích” như Sự tích
con khỉ thì cũng không thuộc loại cổ tích hóa thân mà thuộc loại cổ tích thần kỳ vì có sự
đối tuyến giữa cô gái đi ở với nhà trưởng giả, cô gái được đổi đời còn nhà trưởng giả
biến thành khỉ. Tuy nhiên, hiện nay một số nhà nghiên cứu cổ tích lại xếp hai nhóm
truyện là cổ tích thần kỳ và cổ tích hóa thân vào một loại, cùng chung thi pháp và gọi
với cái tên Thi pháp cổ tích thần kỳ. [1], [5].
3. Kết luận
Từ những lý giải nêu trên, chúng tôi cho rằng loại cổ tích kỳ ảo có ba tiểu loại:
cổ tích hoang đường, cổ tích thần kỳ và cổ tích hóa thân và mỗi tiểu loại có thi pháp
riêng. Cổ tích thần kỳ mà lâu nay được dùng chung cho loại cổ tích có yếu tố kỳ ảo,
chúng tôi dùng để gọi cho tiểu loại cổ tích nhân vật chính được đổi phận nhờ yếu tố kỳ
diệu. Như vậy, truyện cổ tích có các loại sau: cổ tích kỳ ảo, cổ tích sinh hoạt hay cổ tích
hiện thực, cổ tích động vật. Các loại truyện có sự đan xen, có tác phẩm nằm ở ranh giới
giữa hai loại truyện nên phải có sự nghiên cứu riêng. Trong phạm vi bài viết này, chúng
tôi chỉ đưa ra những kiến giải bước đầu, mong các nhà nghiên cứu Folklore có sự trao
đổi, nghiên cứu sâu hơn. Về việc nêu rõ đặc trưng từng tiểu loại cổ tích kỳ ảo, chúng tôi
sẽ trở lại vào dịp khác.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Nguyễn Xuân Đức (2003), Những vấn đề thi pháp Văn học dân gian, Nxb KHXH,
H.
[2] Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam (2001), Một thế kỷ sưu tầm nghiên cứu Văn nghệ
dân gian, Nxb VHTT, H.
[3] E. M. Meletinsky, Thi pháp huyền thoại, Trần Nho Thìn – Song Mộc dịch (2004),
Nxb. Đại học Quốc gia Hà Nội.
[4] Tăng Kim Ngân (1994), Cổ tích thần kì người Việt. Đặc điểm, cấu tạo, cốt truyện,
Nxb KHXH, H.
[5] Lê Trường Phát (2000), Thi pháp Văn học dân gian, Nxb GD, H.
[6] V. IA. Prôp (1976), Phônclo và thực tại, Nxb Khoa học, M. (Chu Xuân Diên dịch).