55
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (78). 2010
BIEÅN, ÑAÛO VIEÄT NAM
PHAÙT TRIEÅN BEÀN VÖÕNG CAÙC HEÄ SINH THAÙI BIEÅN VAØ VEN BIEÅN
NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ ÑAËT RA ÑOÁI VÔÙI NÖÔÙC TA HIEÄN NAY
Nguyễn Chu Hồi, Lê Thị Thanh*
1. Caùc heä sinh thaùi bieån vaø ven bieån Vieät Nam: vai troø vaø giaù trò
Vieät Nam coù ñöôøng bôø bieån daøi hôn 3.260km vaø vuøng ñaëc quyeàn kinh
teá roäng gaáp 3 laàn dieän tích ñaát lieàn vôùi nguoàn taøi nguyeân sinh vaät bieån khaù
phong phuù. Trong vuøng bieån nöôùc ta phaùt hieän ñöôïc khoaûng 11.000 loaøi sinh
vaät cö truù trong hôn 20 kieåu heä sinh thaùi (HST) bieån-ven bieån ñieån hình,
thuoäc 6 vuøng ña daïng sinh hoïc bieån khaùc nhau.
Caùc HST bieån vaø ven bieån coù vai troø raát quan troïng nhö ñieàu chænh khí
haäu vaø ñieàu hoøa dinh döôõng trong vuøng bieån thoâng qua caùc chu trình sinh
ñòa hoùa. Nhieàu HST laø nôi cö truù, sinh ñeû vaø öông nuoâi aáu truøng cuûa nhieàu
loaøi thuûy sinh vaät khoâng chæ ôû ngay vuøng bôø maø coøn töø ngoaøi khôi vaøo theo
muøa, trong ñoù coù nhieàu loaøi haûi saûn coù giaù trò kinh teá cao. Caùc HST coù naêng
suaát sinh hoïc cao nhö raïn san hoâ, thaûm coû bieån, röøng ngaäp maën, vuøng trieàu
cöûa soâng, ñaàm phaù vaø vuøng nöôùc troài thöôøng phaân boá taäp trung ôû vuøng bôø
vaø quyeát ñònh haàu nhö toaøn boä naêng suaát sô caáp cuûa toaøn vuøng bieån vaø ñaïi
döông phía ngoaøi.
Baûng 1. Caùc heä sinh thaùi bieån vaø ven bôø chính cuûa Vieät Nam
Heä sinh thaùi Phaân boá Dieän tích
hieän thôøi (ha)
Noâng nghieäp Taäp trung ôû vuøng ñoàng baèng soâng Hoàng vaø
ñoàng baèng soâng Cöûu Long. 5.500.000
Nuoâi troàng thuûy saûn Toaøn boä caùc vuøng ven bôø. 10.000
Ñaát ngaäp trieàu Taäp trung chuû yeáu ôû vuøng cöûa soâng vaø
quanh moät soá ñaûo. 1.000.000
Ñaàm, phaù 12 ñaàm phaù taïi vuøng ven bieån töø Thöøa Thieân
Hueá ñeán Bình Thuaän. 100.000
Baõi caùt Phaân boá roäng khaép doïc theo vuøng ven bieån. 600.000
Röøng ngaäp maën Caùc cöûa soâng, vònh kín 250.000
Coû bieån Vuøng ven bôø vaø ngoaøi khôi töø baéc vaøo nam. 6.800
Raïn san hoâ (ñeán ñoä saâu 6m) Vuøng gaàn bôø, ven moät soá ñaûo ngoaøi khôi. 7.532
Caùc ñaûo Ñaõ ghi nhaän khoaûng 2.779 ñaûo ôû vuøng gaàn
bôø. 1.630
(Nguoàn: Nguyeãn Chu Hoài, 2006 vaø ADB, 2000)
* Toång cuïc Bieån vaø Haûi ñaûo Vieät Nam.
56
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (78). 2010
Caùc vuøng bieån nöôùc ta coù caùc HST nhieät ñôùi ñieån hình nhö raïn san hoâ,
röøng ngaäp maën, thaûm coû bieån… phaân boá phoå bieán ôû vuøng bieån noâng ven bôø
suoát töø baéc vaøo nam vaø ven caùc ñaûo xa. Bieån Vieät Nam coù khoaûng 1.122km2
raïn san hoâ, trong ñoù khoaûng 40.000ha raïn san hoâ ven bôø (khoâng keå caùc quaàn
ñaûo Hoaøng Sa vaø Tröôøng Sa), 250.000ha röøng ngaäp maën, 100.000ha ñaàm
phaù vaø vònh kín, 290.000ha baõi trieàu laày. Ñaây laø caùc loaïi sinh caûnh coù moâi
tröôøng soáng lyù töôûng cuûa caùc loaøi sinh vaät bieån, laø baõi ñeû, nôi öông aáp aáu
truøng, nôi cung caáp nguoàn gioáng thuûy saûn töï nhieân ñeå duy trì söï phaùt trieån
nguoàn lôïi thuûy saûn bieån Vieät Nam.
Bieån ñaõ ñoùng goùp quan troïng cho neàn kinh teá quoác daân trong thôøi gian
qua vaø laø khu vöïc nhaïy caûm veà an ninh quoác phoøng. Kinh teá thuûy saûn vaø
du lòch bieån ñaõ goùp phaàn ñöa kim ngaïch xuaát khaåu cuûa toaøn quoác ngaøy moät
taêng vaø coù nhöõng ñoùng goùp xaõ hoäi quan troïng vaø ngöôïc laïi, töông lai cuûa caùc
ngaønh naøy cuõng phuï thuoäc vaøo chaát löôïng cuûa moâi tröôøng bieån vaø caùc HST
bieån. Ngoaøi ra, caùc HST bieån vaø nguoàn lôïi haûi saûn coøn laø choã döïa sinh keá
cho gaàn 20 trieäu ngöôøi daân soáng trong 125 huyeän ven bieån. Ñaùnh giaù sô boä
giaù trò thöïc veà ña daïng sinh hoïc cuûa moät soá HST bieån vaø ven bieån tieâu bieåu
ôû nöôùc ta cho keát quaû nhö sau.
Baûng 2. Giaù trò kinh teá thöïc thuï cuûa moät soá HST bieån-ven bieån Vieät
Nam (ADB, 2000)
Heä sinh thaùi Öôùc tính lôïi nhuaän
roøng haøng naêm
(USD/ha/naêm)
Öôùc tính dieän
tích hieän coù ôû
Vieät Nam (ha)
Öôùc tính toång lôïi
nhuaän roøng
(trieäu USD/ha/naêm)
Röøng ngaäp maën 183 110.680 20,3
Ñaát ngaäp nöôùc ven bieån 130 108.500 14,1
Raïn san hoâ 3.057 7.532 23,0
Thaûm coû bieån 300 4.600 1,4
Toång soá 231.312 58,8
1.1. Heä sinh thaùi röøng ngaäp maën
Röøng ngaäp maën (RNM) bao goàm caùc loaøi thöïc vaät baäc cao (suù, veït, maém,
ñöôùc, baàn…) coù khaû naêng soáng trong vuøng nöôùc maën. RNM thöôøng phaùt trieån
ôû vuøng cöûa soâng ven bieån cuûa xöù nhieät ñôùi coù thuûy trieàu. Vieät Nam coù ñieàu
kieän töï nhieân raát thuaän lôïi cho RNM phaùt trieån. Röøng ngaäp maën ñöôïc coi laø
HST coù naêng suaát sinh hoïc cao, laø nôi cung caáp dinh döôõng khôûi nguoàn cho
nhieàu chuoãi thöùc aên, laø nôi saûn sinh, nuoâi döôõng nhieàu loaøi sinh vaät, neân laø
trung taâm phaùt taùn nguoàn gen cho bieån khôi vaø laân caän. HST RNM ñöôïc coi
laø vuøng ñeäm giöõa bieån vaø ñaát lieàn.
ÔÛ Vieät Nam, caùc nhaø nghieân cöùu veà RNM ñaõ thoáng keâ ñöôïc 94 loaøi thöïc
vaät ngaäp maën, trong ñoù coù 49 loaøi khaù phoå bieån. Soáng gaén boù vôùi RNM laø
khoaûng 1.600 loaøi sinh vaät thuûy sinh vaø caùc loaøi ñoäng thöïc vaät khaùc. Ngoaøi
vai troø cung caáp thöùc aên vaø laø nôi cö truù, sinh ñeû, nuoâi döôõng hoaëc soáng laâu
daøi cho nhieàu loaøi haûi saûn coù giaù trò kinh teá nhö caù, toâm, cua, soø…; nhieàu loaøi
ñoäng vaät treân caïn nhö hoå, baùo, caù saáu, khæ, raén vaø hôn 200 loaøi chim soáng
gaén boù vaø taäp trung trong caùc thaûm RNM. Nhôø ñoù, RNM cuõng trôû thaønh
nôi cung caáp caùc saûn phaåm noâng nghieäp coù giaù trò cao cho daân cö ven bieån.
57
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (78). 2010
Heä sinh thaùi RNM coù vai troø quan troïng ñoái vôùi ñôøi soáng daân cö vuøng ven
bieån vaø ñöôïc ví nhö “laù phoåi” giuùp ñieàu hoøa khí haäu trong vuøng, giöõ cho ñaát
khoâng bò hoang hoùa, laø taám chaén soùng töï nhieân baûo veä bôø bieån, baãy giöõ phuø sa
do caùc soâng ñöa ra. Do ñoù, söï phaùt trieån cuûa RNM luoân luoân keùo theo vieäc môû
roäng dieän tích baõi boài cöûa soâng ven bieån. RNM laøm taêng quaù trình laéng ñoïng
traàm tích, haïn cheá xoùi lôû bôø bieån vaø caùc quaù trình xaâm thöïc bôø bieån khaùc.
1.2. Heä sinh thaùi thaûm coû bieån
Heä sinh thaùi thaûm coû bieån (TCB) tieáp noái HST RNM theo maët caét vuoâng
goùc vôùi ñöôøng bôø bieån ôû xöù nhieät ñôùi. Coû bieån laø thöïc vaät baäc cao soáng trong
moâi tröôøng ngaäp nöôùc bieån khaù trong, ôû ñoä saâu töø 0m ñeán 30m, ít chòu taùc
ñoäng maïnh cuûa soùng gioù. Chuùng coù theå phaùt trieån thaønh moät quaàn xaõ hoaëc
soáng xen trong caùc HST rong taûo baùm treân neàn ñaùy thaønh phaàn buøn mòn vaø
xoáp nheï ôû caùc sinh caûnh cöûa soâng, ven bieån.
Cuõng nhö HST RNM, caùc TCB laø nôi cö truù, sinh saûn vaø nuoâi döôõng
nhieàu loaøi sinh vaät bieån khaùc nhau nhö ñoäng vaät ñaùy, caù bieån, ruøa bieån, thuù
bieån. Böôùc ñaàu caùc nhaø khaûo saùt ñaõ phaùt hieän ra 125 loaøi ñoäng vaät ñaùy vaø
158 loaøi rong bieån soáng trong vaø döôùi thaûm coû bieån. Trong thaûm coû bieån coù
nhieàu loaøi coù giaù trò kinh teá cao sinh soáng nhö ngoù ñen, ngoù ñoû, heán, cua,
toâm, haûi saâm… Do coù sinh löôïng lôùn, naêng suaát sinh hoïc cao, neân caùc loaøi
coû bieån taïo ra nguoàn vaät chaát höõu cô khaù lôùn cho moâi tröôøng bieån ven bôø.
Ngöôøi ta tính cöù 1m2 TCB seõ saûn sinh ra 10 lít oâxy hoøa tan/ngaøy, toång soá
loaøi cö truù trong TCB thöôøng cao hôn vuøng bieån xung quanh khoaûng 2-8 laàn.
Theo thoáng keâ cuûa nöôùc ta töø nhöõng naêm 1996-1999 ñaõ phaùt hieän ñöôïc
15 loaøi coû bieån soáng trong caùc TCB vôùi toång dieän tích khoaûng 5.583ha. ÔÛ
khu vöïc phía baéc ñaõ phaùt hieän coù 82 loaøi ñoäng vaät ñaùy; ôû vuøng Nam Trung
Boä ñaõ thoáng keâ ñöôïc 62 loaøi ñoäng vaät ñaùy, trong ñoù trai oác chieám nhieàu nhaát
(37 loaøi), giaùp xaùc 8 loaøi, da gai 12 loaøi. ÔÛ vuøng bieån Nam Boä coù tôùi 88 loaøi,
trong ñoù toâm vaø caù boáng traéng coù giaù trò kinh teá cao chieám ña soá. Caùc keát
quaû nghieân cöùu böôùc ñaàu cho thaáy, giaù trò kinh teá goàm giaù trò khai thaùc (coû
bieån vaø caùc loaøi sinh vaät ñi keøm) vaø khoâng khai thaùc (sinh thaùi moâi tröôøng)
cuûa coû bieån töông ñoái cao (Baûng 3).
Baûng 3. Giaù trò kinh teá cuûa moät soá baõi coû bieån (USD/naêm), chöa tính
giaù trò moâi tröôøng
TT Baõi coû bieån Dieän tích (ha) Toång giaù trò (USD)
1Tam Giang (Thöøa Thieân Hueá) 1.000 1.628.202
2Cam Ranh (Thuûy Trieàu, Khaùnh Hoøa) 800 7.920.000
3Lieân Vò (Quaûng Ninh) 180 427.340
4Laäp An (Thöøa Thieân Hueá) 120 40.218
5Baõi Boån (Kieân Giang) 2.000 481.202
(Nguoàn: Phaïm Vaên Ninh, 2004)
1.3. Heä sinh thaùi raïn san hoâ
Raïn san hoâ (RSH) ñöôïc coi nhö “röøng nhieät ñôùi trong loøng bieån” vaø laø
HST ñaëc thuø cuûa caùc vuøng bieån nhieät ñôùi. Giaù trò cuûa RSH ñaõ ñöôïc khaúng
58
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (78). 2010
ñònh thoâng qua caùc chöùc naêng nhö ñieàu hoøa moâi tröôøng, cung caáp vaät chaát
vaø naêng löôïng cho thuûy vöïc, taïo nôi cö truù cho theá giôùi sinh vaät ña daïng,
cung caáp nguoàn lôïi thuûy sinh coù giaù trò cao, cung caáp nôi sinh saûn vaø öông
gioáng cuûa thuûy sinh vaät, baûo veä bôø bieån vaø taïo caûnh quan kyø thuù cho du lòch
bieån vaø giaûi trí.
Ñieàu kieän nhieät ñôùi gioù muøa raát thuaän lôïi cho nhoùm san hoâ taïo raïn phaùt
trieån ôû bieån Vieät Nam. Vì theá, caùc RSH phaân boá treân toaøn boä vuøng bieån ven
bôø, tröø vuøng cöûa soâng Hoàng vaø soâng Cöûu Long do ñoä ñuïc cao aûnh höôûng ñeán
khaû naêng quang hôïp cuûa chuùng. RSH ñaëc bieät phaùt trieån toát taïi caùc quaàn
ñaûo xa bôø laø Hoaøng Sa vaø Tröôøng Sa. Dieän tích phaân boá cuûa RSH töø baéc vaøo
nam chieám khoaûng treân 40.000ha. Vuøng bieån Vieät Nam taäp trung khoaûng
340 loaøi san hoâ trong toång soá 800 loaøi cuûa theá giôùi. Soáng cuøng vôùi HST RSH
naøy laø treân 2.000 loaøi sinh vaät ñaùy vaø caù trong ñoù khoaûng 400 loaøi caù RSH
cuøng nhieàu haûi saûn quyù.
2. Caùc taùc ñoäng vaø ñe doïa ñoái vôùi caùc HST bieån vaø ven bieån
Vieät Nam
2.1. Suy thoaùi caùc HST bieån
Theo Vieän Taøi nguyeân theá giôùi (2002), khoaûng 80% taøi saûn voâ giaù cuûa
bieån Vieät Nam nhö HST RSH, TCB vaø RNM ñang naèm trong tình traïng ruûi
ro vaø 50% ñöôïc caûnh baùo laø ruûi ro cao, khoù khaéc phuïc.
- Ñoái vôùi HST röøng ngaäp maën
Trong 50 naêm trôû laïi ñaây, Vieät Nam ñaõ bò maát khoaûng 80% RNM, thaäm
chí coù ñòa phöông ven bieån “RNM bò xoùa soå”. Phong traøo nuoâi toâm laø moät
trong nhöõng nguyeân nhaân noåi troäi daãn ñeán phaù RNM. Vuøng ñoàng baèng soâng
Cöûu Long (ÑBSCL), Quaûng Ninh, Haûi Phoøng laø nhöõng vuøng coù dieän tích
RNM bò maát nhieàu nhaát. Nhöõng nguyeân nhaân khaùc daãn ñeán vieäc maát RNM
laø chuyeån ñoåi muïc ñích söû duïng, chuyeån ñaát röøng sang ñaát noâng nghieäp vaø
ñaát xaây döïng, chieán tranh taøn phaù, khai thaùc cuûi ñun...
Trong hôn 3 thaäp nieân
gaàn ñaây nhaát (1960-
1995), ôû Quaûng Ninh vaø
Haûi Phoøng ñaõ coù khoaûng
40.000ha RNM bò bieán
maát. Hieän caû 2 tænh naøy
chæ coøn khoaûng 15.700ha
RNM. Öôùc tính thieät haïi
do vieäc khoâng theå thu lôïi
ñöôïc töø dieän tích RNM
bò maát (nhö thuûy saûn,
laâm nghieäp vaø choáng
xoùi lôû) côõ khoaûng 10-32
trieäu USD moãi naêm.
408.500
252.000
290.000
155.920
110.670
136.000
70.200
83.288
0
50.000
100.000
150.000
200.000
250.000
300.000
350.000
400.000
450.000
1943
1962
1982
1990
1995
2000
2002
2003
Hình 1: Suy giaûm RNM töø naêm 1943-2003
59
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 1 (78). 2010
Theo P. Maurand, naêm 1943 ôû caùc tænh ven bieån Vieät Nam coù 408.500ha
RNM. Vieän Ñieàu tra Quy hoaïch Röøng xaùc ñònh naêm 1990 dieän tích RNM coøn
136.000ha (khoaûng 33% so vôùi naêm 1943) sau gaàn 50 naêm; vaø ñeán naêm 2003
coøn 83.288ha (khoaûng 20% so vôùi naêm 1943). Nhö vaäy, sau 60 naêm (1943-
2003) RNM ôû nöôùc ta ñaõ giaûm maïnh vaø maát gaàn 4/5 dieän tích
(Hình 1). Toác ñoä maát RNM do caùc hoaït ñoäng saûn xuaát trong giai ñoaïn 1985-
2000 öôùc khoaûng 15.000ha/naêm. Do suy thoaùi maø naêng suaát toâm nuoâi quaûng
canh trong RNM bò giaûm suùt nghieâm troïng, töø khoaûng 200kg/ha/vuï (naêm
1980) ñeán nay chæ coøn 80kg/ha/vuï, vaø 1ha RNM tröôùc ñaây coù theå khai thaùc
ñöôïc khoaûng 800kg thuûy saûn, nhöng ñeán nay chæ thu ñöôïc 1/20 so vôùi tröôùc.
- Ñoái vôùi HST thaûm coû bieån
Heä sinh thaùi TCB laø moät trong nhöõng HST nhaïy caûm vaø raát deã bò toån
thöông khi moâi tröôøng soáng thay ñoåi. Neáu nhö tröôùc thôøi kyø 1996-1997, dieän
tích cuûa 39 baõi coû bieån laø 10.768ha, ñeán naêm 2003 chæ coøn gaàn 4.000ha, nghóa
laø maát ñi 60%. Trung bình moãi naêm maát 960ha, töông ñöông 8% dieän tích
baõi coû (Baûng 4).
Baûng 4. Bieán ñoåi dieän tích moät soá baõi coû bieån trong thôøi gian 1997-2003
TT Baõi coû Dieän tích (ha)
baõi coû
tröôùc 1997
Dieän tích (ha)
baõi coû
sau 2003
Dieän tích
coû bò maát
(%)
1 Vuïng Haø Coái (Quaûng Ninh) 1200 150 87,5
2 Vuïng Ñaàm Haø (Quaûng Ninh) 80 2 97,5
3 Ba Sao, Quaùn Laïn (Quaûng Ninh) 100 1 99,0
4 Chöông Caû, Tieân Yeân (Quaûng Ninh) 20 0 100,0
5 Ñoàng Rui, Tieân Yeân (Quaûng Ninh) 420 0 100,0
6 Ñaàm Nhaø Maïc (Quaûng Ninh) 500 250 50,0
7 Tuaàn Chaâu (Quaûng Ninh) 120 0 100,0
8 Boà Hoøn, vònh Haï Long 1 0 100,0
9 Ñaàm Ñình Vuõ (Haûi Phoøng) 120 60 50,0
10 Traøng Caùt (Haûi Phoøng) 60 0 100,0
11 Ven soâng Caùt Haûi (Haûi Phoøng) 100 1 99,0
12 Gia Luaän, Caùt Baø (Haûi Phoøng) 500 0 100,0
13 Soi Coû, Caùt Baø (Haûi Phoøng) 2 0 100,0
14 Ñaàm Ñoâng Long (Thaùi Bình) 150 75 50,0
15 Coàn Ngaïn (Nam Ñònh) 30 2 93,3
16 Ñaàm Kim Trung (Ninh Bình) 420 120 71,4
17 Ñaàm Thanh Long (Thanh Hoùa) 80 45 43,8
18 Ñaàm Xuaân Hoäi (Haø Tónh) 50 25 50,0
19 Vuøng Cöûa Gianh (Quaûng Bình) 500 300 40,0
20 Cöûa Nhaät Leä (Quaûng Bình) 200 150 25,0
21 Phaù Tam Giang-Caàu Hai (Thöøa Thieân
Hueá)
2200 1000 54,5
22 Vuïng Laêng Coâ (Thöøa Thieân Hueá) 500 120 76,0
23 Cöûa soâng Haøn (Ñaø Naüng) 300 200 33,3
24 Cöûa soâng Thu Boàn (Quaûng Nam) 500 50 90,0
25 Ñaàm Thò Naïi (Bình Ñònh) 300 150 50,0
26 Ñaàm Cuø Moâng (Phuù Yeân) 250 200 20,0
