§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 4B-2007
25
PhÐp LÆp trong truyÖn ng¾n thêi kú ®Çu cña Lç TÊn
Phan ThÞ Nga
(a)
Tãm t¾t. Trong bµi viÕt nµy, chóng t«i chØ ra r»ng trong c¸c truyÖn ng¾n thêi k×
®Çu, Lç TÊn ®· sö dông kh¸ thµnh c«ng phÐp lÆp ®Ó m« t¶ ngo¹i h×nh, t©m tr¹ng,
hµnh ®éng vµ ng«n ng÷ nh©n vËt. Thñ ph¸p kÓ ®i kÓ l¹i nhiÒu lÇn mét sù kiÖn, mét
néi dung xuÊt ph¸t tõ nh÷ng c¸i nh×n kh¸c nhau, ®èi víi ng−êi ®äc b×nh th−êng nã
lµm lé ra b¶n chÊt ph−¬ng ph¸p cña nhµ v¨n nh−ng trong chiÒu s©u l¹i lµ c¬ së cho
phong c¸ch ®−îc thiÕt lËp. HiÖu qu¶ cña thñ ph¸p lÆp trong truyÖn ng¾n Lç TÊn lµ
võa biÓu ®¹t t− t−ëng, ý ®å nghÖ thuËt võa lµ ph−¬ng thøc liªn kÕt v¨n b¶n, lµ yÕu tè
tæ chøc kÕt cÊu t¸c phÈm.
Æp lµ mét thñ ph¸p nghÖ thuËt
®−îc sö dông phæ biÕn trong v¨n
häc nghÖ thuËt nhÊt lµ ë thÓ lo¹i th¬
nh»m môc ®Ých më réng nghÜa, g©y Ên
t−îng m¹nh hoÆc gîi ra nh÷ng c¶m xóc
trong lßng ng−êi ®äc, ng−êi nghe. Trong
v¨n häc Trung Quèc cæ trung ®¹i, thñ
ph¸p nµy ®· thµnh th«ng dông. Víi
Kinh Thi, trïng ch−¬ng ®iÖp có lµ mét
trong nh÷ng thñ ph¸p ®−îc vËn dông
®Ó t¶ thùc “trïng ch−¬ng cã lóc ®Ó thÓ
hiÖn tr×nh ®é tiÕn triÓn cña sù vËt còng
nh− tr×nh tù tiÕn triÓn cña nã… Còng
cã chç lÆp l¹i ®Ó mµ lÆp l¹i, kh«ng hÒ
biÓu thÞ møc ®é hay tr×nh tù nµo c¶. VÝ
nh− bµi Tang trung trong Dung phong"
[4, 54]. Th¬ §−êng luËt ®êi §−êng, thÓ
th¬ chÞu sù gß bã vÒ dung l−îng c©u ch÷
vµ c¸c quy ®Þnh kh¾t khe kh¸c nh−ng
còng dïng thñ ph¸p lÆp ®Ó ¸m ¶nh ®éc
gi¶, h−íng ®éc gi¶ ®Õn víi ý ngoµi lêi,
lµm cho c©u th¬ ®a nghÜa, cã tÝnh chÊt
n−íc ®«i thµnh ra nhËp nh»ng theo
nghÜa tÝch cùc cña tõ nµy.
Sang thêi hiÖn ®¹i, v¨n häc Trung
Quèc cã sù ®æi míi vÒ mäi ph−¬ng diÖn.
Mét trong nh÷ng ng−êi tiªn phong thùc
hiÖn ®æi míi v¨n häc lµ Lç TÊn. §¸nh
gi¸ vÒ thi ph¸p Lç TÊn, gi¸o s− L−¬ng
Duy Thø kh¼ng ®Þnh: “VÒ mÆt thi ph¸p,
Lç TÊn rÊt d©n téc mµ l¹i rÊt hiÖn ®¹i”,
“Cã mét thi ph¸p Lç TÊn vµ ®ã còng lµ
mét thi ph¸p cña v¨n häc Trung Quèc
thÕ kû XX. Nã ®Ëm ®µ mµu s¾c Trung
Quèc nh−ng còng rÊt hiÖn ®¹i, t−¬ng
th«ng víi trµo l−u hiÖn ®¹i cña thÕ giíi”
[6, 16-17]. Mét trong nh÷ng biÓu hiÖn
cña “mµu s¾c Trung Quèc nh−ng còng
rÊt hiÖn ®¹i” ë truyÖn ng¾n Lç TÊn lµ
nghÖ thuËt lÆp. Vèn chØ sö dông chñ
yÕu trong s¸ng t¸c th¬ nh−ng Lç TÊn ®·
m¹nh d¹n sö dông thñ ph¸p lÆp trong
truyÖn ng¾n - thÓ lo¹i tù sù vµ ®· ph¸t
huy ®−îc thÕ m¹nh cña nã nh»m biÓu
®¹t t− t−ëng, ý ®å nghÖ thuËt, gãp phÇn
quan träng trong viÖc x©y dùng kÕt cÊu
t¸c phÈm.
Kh¶o s¸t 25 truyÖn trong hai tËp
Gµo thÐt vµ Bµng hoµng, chóng t«i thÊy
cã 19 truyÖn sö dông thñ ph¸p lÆp,
gåm: NhËt ký ng−êi ®iªn, Khæng Êt Kû,
Thuèc, Ngµy mai, Sãng giã, Cè h−¬ng,
AQ chÝnh truyÖn, TÕt §oan Ngä, Luång
¸nh s¸ng, ThÞ chóng, Ng−êi c« ®éc, Cao
phu tö, Tr−êng minh ®¨ng, MiÕng xµ
phßng, Mét gia ®×nh h¹nh phóc, LÔ cÇu
phóc, Anh em, TiÕc th−¬ng nh÷ng ngµy
®· mÊt, C©u chuyÖn c¸i ®Çu tãc.
NhËn bµi ngµy 23/1/2007. Söa ch÷a xong ngµy 12/12/2007.
L
Phan ThÞ Nga PhÐp LÆp trong truyÖn ng¾n … cña Lç TÊn, tr. 25-32
26
Trong khi “v¨n xu«i d−êng nh− cè
g¾ng tr¸nh sù trïng ®iÖp ®−îc chõng
nµo hay chõng Êy” th× sè l−îng lín
truyÖn Lç TÊn cã sö dông nghÖ thuËt
lÆp d−êng nh− lµ mét sù ®i ng−îc l¹i
quy luËt th«ng th−êng, chøng tá c¸ tÝnh
vµ b¶n lÜnh cña nhµ v¨n trong viÖc häc
tËp, kÕ thõa vµ c¸ch t©n truyÒn thèng.
TruyÖn ng¾n cña Lç TÊn h−íng ®Õn
viÖc ph¶n ¸nh x· héi Trung Hoa nh÷ng
n¨m ®Çu thÕ kû XX qua viÖc miªu t¶
khuyÕt, nh−îc ®iÓm cña tÇng líp trÝ
thøc vµ n«ng d©n ®Ó ch¹y ch÷a c¨n
bÖnh vÒ tinh thÇn cho quèc d©n, c¶i t¹o
x· héi. Do ®ã, môc ®Ých, ®èi t−îng ph¶n
¸nh cña truyÖn ng¾n Lç TÊn chi phèi
m¹nh mÏ ®Õn c¸ch tæ chøc lêi v¨n trong
s¸ng t¸c cña «ng. MÆt kh¸c, tµi n¨ng
trong nghÖ thuËt viÕt truyÖn ®· gióp Lç
TÊn lùa chän cho m×nh nh÷ng thñ ph¸p
thÝch hîp, hiÖu qu¶ ®Ó x©y dùng nh÷ng
nh©n vËt ®iÓn h×nh trong hoµn c¶nh
®iÓn h×nh. Dùa vµo v¨n b¶n truyÖn
ng¾n Lç TÊn, cã thÓ thÊy thµnh phÇn
miªu t¶ vµ thuyÕt minh trong lêi v¨n
truyÖn ng¾n Lç TÊn chÝnh lµ ®Æc ®iÓm
lêi v¨n trong t¸c phÈm tù sù, cã chøc
n¨ng t¸i hiÖn vµ ph©n tÝch c¸c sù vËt,
hiÖn t−îng tÜnh t¹i nh− phong c¶nh,
ch©n dung, t©m tr¹ng, m«i tr−êng,
ngo¹i h×nh, ®å vËt hoÆc c¸c hiÖn t−îng
lÆp ®i lÆp l¹i ®Òu ®Æn nh− ¨n uèng, sinh
ho¹t, lµm viÖc, phong tôc tËp qu¸n.
TruyÖn ng¾n Lç TÊn khai th¸c sù trïng
®iÖp c¸c hiÖn t−îng, c¸c thuéc tÝnh, ®Æc
®iÓm cïng lo¹i hoÆc gÇn gòi cña ®èi
t−îng miªu t¶. Nh÷ng tr−êng hîp ®−îc
nhµ v¨n sö dông thñ ph¸p lÆp khi miªu
t¶ t¸i hiÖn lµ ngo¹i h×nh, t©m tr¹ng,
hµnh ®éng, ng«n ng÷ nh©n vËt. Ngoµi
®èi t−îng con ng−êi, nhµ v¨n cßn quan
t©m ®Õn viÖc miªu t¶ c¶nh vËt. Lç TÊn
sö dông thñ ph¸p lÆp kh¸ ®a d¹ng, mét
mÆt t¹o nªn nh÷ng hiÖu qu¶ cao trong
viÖc biÓu ®¹t néi dung t− t−ëng, mÆt
kh¸c gi÷ mét vai trß quan träng trong
kÕt cÊu cèt truyÖn.
LÆp trong miªu tngo¹i h×nh nh©n
vËt ®−îc sö dông ë NhËt ký ng−êi ®iªn,
Ngµy mai, Cè h−¬ng, Ng−êi c« ®éc, TiÕc
th−¬ng nh÷ng ngµy ®· mÊt, LÔ cÇu
phóc. Khi miªu t¶ ngo¹i h×nh, t¸c gi¶
®Æc biÖt chó träng ®Õn ®«i m¾t, ¸nh
m¾t.
ë
NhËt ký ng−êi ®iªn, t¸c gi¶ miªu
t¶ ¸nh m¾t cña «ng TriÖu “thÕ mµ «ng
TriÖu l¹i nh×n m×nh b»ng mét con m¾t
qu¸i gë, h×nh nh− sî m×nh mµ còng
h×nh nh− muèn h¹i m×nh”, vµ ¸nh m¾t
cña lò trÎ “… t¹i sao b©y giê còng trîn
m¾t k× dÞ nh− thÕ, h×nh nh− sî m×nh
mµ còng h×nh nh− muèn h¹i m×nh”.
Trong TiÕc th−¬ng nh÷ng ngµy ®· mÊt,
sù ng©y th¬ cña ®«i m¾t Tö Qu©n ®−îc
nh¾c ®i nh¾c l¹i ®Õn ba lÇn “®«i m¾t tß
mß s¸ng lªn mét c¸ch hÕt søc ng©y th¬”
[3, 392]; “®«i m¾t nµng ng©y th¬ nh−
m¾t con trΔ [3, 395]; “cßn nhí cã mét
®ªm t«i chît thÊy ®«i m¾t Tö Qu©n
bçng ¸nh lªn c¸i niÒm në ng©y th¬ thña
nä ®· mÊt tõ l©u” [3, 409].
ë
LÔ cÇu
phóc, cÆp m¾t cña T−êng L©m ®−îc
miªu t¶ chÝn lÇn, mçi lÇn mét s¾c th¸i
kh¸c nhau “häa ch¨ng chØ ®«i trßng con
m¾t l©u l©u ®−a ®i ®−a l¹i míi chøng tá
r»ng thÝm cßn lµ mét con ng−êi ®ang
sèng mµ th«i” [3, 241], “®«i m¾t lê ®ê
cña thÝm bçng s¸ng h¼n lªn” [3, 241],
“m¾t thÝm nh×n t«i chßng chäc” [3, 242],
“vµ con m¾t còng kh«ng ®−îc lanh lîi
nh− tr−íc” [3, 255], “thÝm T−êng L©m
ng−íc ®«i con m¾t lê ®ê…” [3, 255],
“m¾t cø ®¨m ®¨m nh×n th¼ng” [3, 258],
“hai m¾t thÝm th©m quÇng” [3, 262],
“con m¾t còng lanh lîi h¼n lªn” [3, 263],
“con m¾t thÝm s©u ho¾m xuèng” [3,
264]. Nh− vËy, thñ ph¸p kÓ ®i kÓ l¹i
nhiÒu lÇn mét chi tiÕt xuÊt ph¸t tõ
nh÷ng ®iÓm nh×n kh¸c nhau bao gåm
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 4B-2007
27
c¸i nh×n cña nh©n vËt, c¸i nh×n cña t¸c
gi¶ vµ c¸i nh×n cña c¸c nh©n vËt kh¸c.
Sù ghÐp nèi nh÷ng c¸i nh×n khiÕn cho
mçi c¸i nh×n trong sè nh÷ng c¸i nh×n
nµy ®−îc nhÊn m¹nh theo nh÷ng c¸ch
kh¸c nhau trong c¸c phÇn kh¸c nhau
cña v¨n b¶n. Lèi kÕt cÊu v¨n b¶n nh−
vËy lµ tiÕn gÇn ®Õn ®iÖn ¶nh hiÖn ®¹i.
LÆp ®−îc Lç TÊn dïng vµo viÖc
miªu t¶ c¶nh vËt ë c¸c truyÖn Ngµy
mai, Sãng giã, Luång ¸nh s¸ng, Anh
em, TiÕc th−¬ng nh÷ng ngµy ®· mÊt.
Trong Anh em, sù chê ®îi b¸c sÜ T©y
®Õn kh¸m bÖnh cho «ng Phñ TÜnh ®−îc
t¸c gi¶ miªu t¶ b»ng c¸c tiÕng cßi « t«
qua c¸ch ph©n biÖt cña B¸i Qu©n “cã c¸i
nh− cßi c¶nh s¸t, cã c¸i nghe nh− ®¸nh
trèng, cã c¸i nghe nh− ®¸nh r¾m, cã c¸i
nghe nh− chã sña, cã c¸i nghe nh− vÞt
kªu, cã c¸i nghe nh− bß rèng, cã c¸i
nghe nh− gµ mÑ côc t¸c, cã c¸i nghe
nh− tiÕng nÊc nghÑn ngµo” [3, 430].
C¶nh vËt trong TiÕc th−¬ng nh÷ng ngµy
®· mÊt lµ c¨n phßng ë héi qu¸n S ®−îm
buån ®au ®−îc miªu t¶ lÆp ®i lÆp l¹i hai
lÇn vµo thêi ®iÓm sau khi Tö Qu©n tõ
gi· Quyªn Sinh “gian phßng ®æ n¸t, hÎo
l¸nh, nh− bÞ bá quªn trong c¸i héi qu¸n
nµy sao mµ buån b· trèng tr¶i thÕ!…
vÉn c¸i cöa sæ h− háng Êy. VÉn c©y hße
gÇn chÕt kh« vµ c©y tö ®»ng giµ cçi
ngoµi cöa sæ. Råi chiÕc bµn vu«ng ®Æt
tr−íc cöa sæ, bøc t−êng n¸t, tÊm ph¶n
kª s¸t t−êng còng vÉn y nguyªn nh−
tr−íc” [3, 390] vµ “vÉn c¸i gian phßng
®æ n¸t Êy, c¸i tÊm ph¶n Êy, gèc hße gÇn
chÕt kh« Êy, c©y tö ®»ng Êy…” [3, 420].
LÆp trong miªu t¶, ph©n tÝch t©m
tr¹ng nh©n vËt ®−îc Lç TÊn ®Æc biÖt
chó träng ë Ngµy mai, MÈu chuyÖn nhá,
ChuyÖn c¸i ®Çu tãc, Cè h−¬ng, AQ
chÝnh truyÖnTÕt ®oan ngä, LÔ cÇu phóc,
Mét gia ®×nh h¹nh phóc, Cao phu tö,
TiÕc th−¬ng nh÷ng ngµy ®· mÊt. Môc
®Ých cña Lç TÊn lµ ph¸t hiÖn, miªu t¶
bÖnh tr¹ng tinh thÇn cña quèc d©n
Trung Hoa, cè g¾ng t×m hiÓu nguyªn
nh©n c¨n bÖnh tinh thÇn cña nh©n vËt,
v× vËy, «ng hÕt søc quan t©m m« t¶ t©m
tr¹ng nh©n vËt. T©m tr¹ng Quyªn Sinh
sau mét thêi gian chung sèng víi Tö
Qu©n ®−îc miªu t¶ lÆp l¹i ba lÇn: “t«i
bçng nghÜ nµng cã thÓ chÕt ®i cho r¶nh”
[3, 410], “t«i bçng l¹i mong cho nµng
chÕt ®i” [3, 413], “t«i l¹i nghÜ ®Õn viÖc
nµng nªn chÕt ®i…” [3, 417]. T×nh thÕ
cña chÞ T− ThiÒn (Ngµy mai) ®−îc lÆp ®i
lÆp l¹i: chÞ nghÜ thÇm trong bông “X¨m
còng ®· xin råi, cÇu nguyÖn còng ®· cÇu
nguyÖn råi, thuèc còng ®· cho uèng råi,
vÉn kh«ng cã hiÖu qu¶, th× lµm thÕ
nµo?” [3, 59]; “ChÞ nghÜ trong bông:
“lµm thÕ nµo b©y giê? ChØ cßn c¸ch lµ
®Õn nhê cô Hµ xem m¹ch cho n÷a th«i”
[3, 60]; “ChÞ T− cÇm ®¬n thuèc trong
tay, võa ®i võa nghÜ” [3, 61]; “ChÞ nghÜ
bông: M×nh chiªm bao ch¨ng?” [3, 64];
“ChÞ võa khãc võa nghÜ” [3, 66]. LÆp
®−îc dïng dµy ®Æc víi sè l−îng 20 lÇn
khi t¸c gi¶ miªu t¶ t©m tr¹ng nh©n vËt
AQ (AQ chÝnh truyÖn), biÓu hiÖn b»ng
c©u “AQ nghÜ bông” hoÆc “y nghÜ bông”.
Ngay sau mét sù viÖc nµo ®ã t¸c ®éng
®Õn AQ, ¶o t−ëng tinh thÇn l¹i ®−îc béc
lé: “Y nghÜ bông: Con tí ngµy sau l¹i
kh«ng lµm nªn, to b»ng n¨m b»ng m−êi
lò Êy µ?” [3, 117]. “Y nghÜ bông: Gäi thÕ
lµ sai! lµ ®¸ng
c−êi!” [3, 117].“AQ nghÜ
bông: ThÕ lµ sai, lµ ®¸ng c−êi!” [3, 118].
KiÓu lêi v¨n nh− thÕ nµy cßn xuÊt hiÖn
ë c¸c trang 120, 124, 130, 133, 137, 139,
141, 143, 167, 167, 175, 176, 178, 179,
181.
§øng hµng ®Çu vÒ lÆp ë truyÖn
ng¾n Lç TÊn lµ lÆp lêi ph¸t ng«n cña
nh©n vËt hoÆc lêi ®èi tho¹i, hoÆc ®¬n
tho¹i ®−îc ph¸t ra tõ miÖng c¸c nh©n
vËt tham gia vµo c©u chuyÖn, cã khi lµ
Phan ThÞ Nga PhÐp LÆp trong truyÖn ng¾n … cña Lç TÊn, tr. 25-32
28
nh©n vËt chÝnh hoÆc nh©n vËt phô
nh−ng tËp trung phÇn lín ë d¹ng ®¬n
tho¹i cña nh©n vËt chÝnh, thÓ hiÖn
trong 12 truyÖn, gåm: NhËt ký ng−êi
®iªn, Khæng Êt Kû, Thuèc, Sãng giã, TÕt
§oan Ngä, LÔ cÇu phóc, Mét gia ®×nh
h¹nh phóc, MiÕng xµ phßng, Tr−êng
minh ®¨ng, Ng−êi c« ®éc, Anh em, TiÕc
th−¬ng nh÷ng ngµy ®· mÊt.
LÆp ®¬n tho¹i cña nh©n vËt chÝnh
nh− lêi ng−êi ®iªn (NhËt ký ng−êi ®iªn,
Tr−êng minh ®¨ng), T−êng L©m (LÔ
cÇu phóc)… Ng−êi ®iªn ®· hai lÇn
khuyªn b¶o, kªu gäi mäi ng−êi: “C¸c
ng−êi cã thÓ thay ®æi ®−îc. H·y thùc
t©m mµ thay ®æi ®i! Nªn biÕt r»ng sau
nµy kh«ng ai dung thø cho kÎ ¨n thÞt
ng−êi sèng trªn thÕ gian nµy n÷a ®©u”
[3, 29], vµ “C¸c ng−êi thay ®æi ngay ®i,
thµnh t©m mµ thay ®æi ®i. C¸c ng−êi
nªn biÕt r»ng t−¬ng lai ng−êi ta kh«ng
dung thø nh÷ng kÎ ¨n thÞt ng−êi
®©u!…” [3, 30]. Ph¸t ng«n cña T−êng
L©m vÒ c¶nh ngé cña m×nh mét c¸ch chi
tiÕt ®−îc lÆp l¹i 2 lÇn, lÇn 1 kÓ cho «ng
bµ ®Þa chñ T− [3, 255], lÇn 2 kÓ cho mäi
ng−êi ë th«n Lç TrÊn [3, 258]. C©u më
®Çu “T«i thËt ngu ®Çn qu¸” còng ®−îc
lÆp 2 lÇn. Cô ChÝn C©n (Sãng giã) 7 lÇn
nãi ®i nãi l¹i c©u “ThËt lµ cµng ngµy
cµng tÖ”.
LÆp lêi ®¬n tho¹i cña nh©n vËt cã
quan hÖ víi nh©n vËt chÝnh, h−íng vÒ
nh©n vËt chÝnh nh− lêi l·o chñ qu¸n nãi
vÒ Khæng Êt Kû (Khæng Êt Kû) “…cßn nî
19 ®ång chinh kia ®Êy” 3 lÇn: 1 lÇn lóc
ngåi tÝnh tiÒn, 1 lÇn vµo cuèi n¨m ©m
lÞch, lÇn cuèi vµo TÕt §oan Ngä. HoÆc
lêi C¶ Khang (Thuèc) c¶ quyÕt vÒ hiÖu
lùc cña thø thuèc m¸u ng−êi dïng ch÷a
bÖnh lao cho th»ng Thuyªn qua 5 lÇn
kh¼ng ®Þnh víi «ng bµ Thuyªn vµ th»ng
Thuyªn “Cam ®oan thÕ nµo còng khái”.
Cã truyÖn, lêi nãi cña nh©n vËt nµy
®−îc c¸c nh©n vËt kh¸c trong truyÖn
nh¾c l¹i nhiÒu lÇn víi nh÷ng môc ®Ých
kh¸c nhau. Trong MiÕng xµ phßng, «ng
T− nh¾c l¹i lêi hai thanh niªn ®Õn 2 lÇn
“t¾m röa, kú cä cho nã thËt s¹ch sÏ”. Bµ
T− nh¾c l¹i 2 lÇn c©u nãi Êy ®Ó ®ay
nghiÕn «ng T−. ¤ng Thèng nh¾c 2 lÇn
víi th¸i ®é cît nh¶. Vµ cuèi cïng lµ con
Tó, con g¸i «ng T−, víi ngô ý häc mÑ
bªu riÕu bè.
ChiÕm sè l−îng Ýt nhÊt lµ lÆp lêi ®èi
tho¹i cña c¸c nh©n vËt. Ch¼ng h¹n,
cuéc ®èi tho¹i gi÷a nh©n vËt “t«i” víi
Ngôy Liªn Thï: T«i: “… §Êy nh− c¸i
n¨m nä, lóc anh khãc d÷ qu¸, hä ®Õn
v©y lÊy anh, hÕt søc khuyªn gi¶i anh.
NhiÖt t×nh l¾m ®Êy chø!”; Ngôy Liªn
Thï: “Lóc thÇy t«i mÊt, hä ®Þnh c−íp
nhµ cña t«i, Ðp t«i ký tªn vµo v¨n tù, t«i
khãc to; hä còng ®Õn v©y lÊy t«i vµ còng
khuyªn gi¶i nhiÖt t×nh nh− thÕ!” [3,
366].
ë
trªn, chóng ta ®Ò cËp ®Õn biÓu
hiÖn cña lÆp trong tõng thiªn truyÖn Lç
TÊn. Hai l¨m thiªn trong Gµo thÐt,
Bµng hoµng mçi thiªn mét d¸ng vÎ,
kh«ng truyÖn nµo gièng truyÖn nµo
nh−ng l¹i thèng nhÊt ë mét chñ ®Ò t−
t−ëng chung “cã thÓ coi Gµo thÐt, Bµng
hoµng nh− t¸c phÈm lín víi hai tËp
th−îng vµ h¹ g¾n bã chÆt chÏ, h÷u c¬
víi nhau” [6, 63]. Víi t− c¸ch mét t¸c
phÈm lín, cã thÓ t×m thÊy thñ ph¸p lÆp
trong truyÖn ng¾n Lç TÊn ë mét vµi
ph−¬ng diÖn kh¸c.
Tr−íc hÕt, h×nh thøc kÕt cÊu håi cè
®−îc sö dông kh¸ nhiÒu ë c¸c truyÖn:
Cè h−¬ng, LÔ cÇu phóc, TiÕc th−¬ng
nh÷ng ngµy ®· mÊt, Trong qu¸n r−îu,
H¸t tuång ngµy r−íc thÇn. C©u chuyÖn
trong c¸c thiªn truyÖn trªn th−êng ®−îc
kÓ bëi “t«i”, nh©n vËt ng−êi kÓ chuyÖn;
cèt truyÖn b¾t ®Çu ë th× hiÖn t¹i, sau ®ã
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 4B-2007
29
ng−îc trë vÒ víi qu¸ khø, víi nh÷ng håi
øc cña nh©n vËt “t«i” råi th−êng kÕt
thóc ë viÖc quay trë vÒ víi hiÖn t¹i.
TruyÖn ng¾n Lç TÊn cßn cã mÆt cña
mét sè h×nh t−îng nh©n vËt trë ®i trë
l¹i. Ch¼ng h¹n, h×nh t−îng nh©n vËt
“t«i”, h×nh t−îng “ng−êi ®iªn”. Nh©n vËt
“t«i” cã mÆt trong 9 truyÖn ng¾n. “T«i”
lu«n tr¨n trë, nghÜ suy vÒ nh÷ng sè
phËn, kiÕp ng−êi bÊt h¹nh, lu«n day
døt, d»n vÆt tr−íc nh÷ng sù viÖc cã liªn
quan ®Õn b¶n th©n mét c¸ch ch©n
thµnh. D−êng nh− sù dµy vß, tr¨n trë ë
“t«i” v« cïng lín. “T«i nghÜ bông” lµ c©u
th−êng gÆp trong c¸c truyÖn ng¾n kÓ
trªn. “T«i cÇn”, “t«i muèn”, “t«i mong
−íc” lµ ý nguyÖn th−êng trùc cña nh©n
vËt “t«i” trong suèt c¶ tËp truyÖn. H×nh
t−îng nh©n vËt “t«i” gièng nh− mét sîi
chØ ®á, xuyªn suèt t¸c phÈm, g¾n c¸c
chuyÖn riªng lÎ víi nhau thµnh mét
khèi thèng nhÊt. Còng vËy, h×nh t−îng
ng−êi ®iªn, nh©n vËt t− t−ëng cña Lç
TÊn ®· xuÊt hiÖn 2 lÇn trong NhËt ký
ng−êi ®iªn vµ Tr−êng minh ®¨ng. Cã
thÓ xem t− t−áng ng−êi ®iªn ë Tr−êng
minh ®¨ng lµ sù tiÕp nèi tinh thÇn ®¶
ph¸ chÕ ®é phong kiÕn tõ NhËt ký ng−êi
®iªn. NÕu ng−êi ®iªn trong NhËt ký
ng−êi ®iªn míi chØ ph¸t hiÖn ra b¶n
chÊt chÕ ®é phong kiÕn, bãc trÇn thùc
chÊt cña lÔ gi¸o phong kiÕn th× ng−êi
®iªn trong Tr−êng minh ®¨ng ®· b»ng
lêi nãi ®ßi thæi t¾t c©y ®Ìn s¸ng m·i
t−îng tr−ng cho lÔ gi¸o phong kiÕn giµ
cçi, ®ßi thñ tiªu ng«i ®Òn thê c©y ®Ìn,
tøc lµ thñ tiªu toµn bé chÕ ®é phong
kiÕn. Nh− vËy, tõ gãc ®é t− t−ëng mµ
nãi, râ rµng cã sù trïng lÆp nh−ng ph¸t
triÓn ë møc cao h¬n.
LÆp lµ mét thñ ph¸p nghÖ thuËt rÊt
thÝch dông trong truyÖn ng¾n Lç TÊn.
VËy, vai trß, chøc n¨ng cña thñ ph¸p
nµy lµ g×? Tr−íc hÕt, vÒ vai trß trong
viÖc béc lé néi dung t− t−ëng t¸c phÈm,
dÔ dµng nhËn thÊy, môc ®Ých t¸c gi¶
nh»m ®¹t tíi lµ nhÊn m¹nh, kh¾c s©u,
t« ®Ëm tÝnh c¸ch, diÖn m¹o nh©n vËt (c¸
thÓ hãa nh©n vËt) hoÆc biÓu ®¹t t−
t−ëng, chñ ®Ò cña thiªn truyÖn.
Kh«ng ph¶i ngÉu nhiªn mµ t¸c gi¶
dµnh ra 2/9 ch−¬ng trong AQ chÝnh
truyÖn cã nhan ®Ò lÆp nh− Ch−¬ng 2:
L−îc thuËt nh÷ng chuyÖn ®¾c th¾ng cña
AQ, Ch−¬ng 3: L−îc thuËt thªm nh÷ng
chuyÖn ®¾c th¾ng cña AQ, vµ b»ng sè
l−îng 20 lÇn “AQ nghÜ bông:…” ®Ó miªu
t¶ c¨n bÖnh th¾ng lîi tinh thÇn trong
t©m t−ëng cña nh©n vËt nµy.
ý
nghÜ Êy
®−îc phèi hîp víi th¸i ®é “®¾c ý”, “®¾c
th¾ng”, “h¶ lßng h¶ d¹” th−êng trùc cña
y trong bÊt kú t×nh huèng nµo víi 9 lÇn
miªu të c¸c trang 117, 120, 121, 123,
125, 128, 130, 131 nh»m lµm râ sù béc
lé bÒ ngoµi cña phÐp th¾ng lîi tinh thÇn
ë AQ. V× vËy, tÝnh c¸ch cña nh©n vËt
béc lé ®Çy ®ñ, cã søc thuyÕt phôc, ®¹t
chiÒu s©u hiÕm cã. Ngoµi viÖc miªu t¶
c¨n bÖnh nµy, Lç TÊn cßn nh»m phª
ph¸n nã ®Ó ch÷a trÞ, gi¸c ngé cho n«ng
d©n Trung Hoa nãi riªng vµ quèc d©n
Trung Hoa nãi chung.
ë
LÔ cÇu phóc,
lÆp trong miªu t¶ ngo¹i h×nh, hµnh
®éng, ng«n ng÷ nh©n vËt T−êng L©m
®¹t ®Õn sù nhÊt qu¸n cao, biÓu hiÖn
th©n phËn mét phô n÷ n«ng th«n bÊt
h¹nh. Ngo¹i h×nh cña T−êng L©m ®−îc
miªu t¶ vµo hai qu·ng thêi gian: lóc 26,
27 tuæi vµ hai n¨m sau lµ cña mét ng−êi
®µn bµ nghÌo khæ, buån ®au. C©u
chuyÖn vÒ c¸i chÕt cña bÐ Mao ®−îc
T−êng L©m kÓ ®i kÓ l¹i nh− mét ®iÖp
khóc, kh«ng sai mét tõ nµo víi c©u më
®Çu “t«i thËt ngu ®Çn” cô thÓ hãa nçi
®au lín lao nhÊt ®êi, dai d¼ng kh«ng
thÓ nµo ngu«i cña T−êng L©m, còng lµ
lêi b©ng khu©ng, tù tr¸ch cña bµ mÑ
tr−íc c¸i chÕt ®au ®ín cña con. Ba lÇn