18 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
PHÖÔNG NGÖÕ MIEÀN TRUNG
TRONG THÔ HAØN MAÏC TÖÛ
Phanxipăng*
Nhöõng sai laàm caàn chænh söûa
Naêm 1987, taïi Haø Noäi, Nxb Vaên hoïc aán haønh Tuyeån taäp Haøn Maïc Töû(1)
do Cheá Lan Vieân (1920-1989) tuyeån choïn vaø giôùi thieäu. Cheá saùnh Haøn vôùi
sao choåi: “Tröôùc khoâng coù ai, sau khoâng coù ai, Haøn Maïc Töû xoeït qua baàu
trôøi Vieät Nam vôùi caùi ñuoâi loøa choùi röïc rôõ cuûa mình”. Cuøng naêm aáy, Sôû Vaên
hoùa-Thoâng tin tænh Nghóa Bình in cuoán Thô Haøn Maïc Töû vaø Cheá Lan Vieân
tieáp tuïc ñeà töïa: “Töû laø moät ñænh cao loøa choùi trong vaên hoïc theá kyû, thaäm chí
qua caùc theá kyû. Cho neân cuõng khoâng maát coâng ñaâu, khi vì Anh maø tìm hieåu
thaân theá, ñôøi Anh”.
Thöïc teá, caøng ngaøy, thieân haï caøng toû ra haâm moä Haøn Maïc Töû. Trong
laãn ngoaøi nöôùc, nhieàu ngöôøi thích thuù tìm hieåu cuoäc ñôøi Haøn tuy ngaén nguûi
song chöùa laém bí aån, nhieàu ngöôøi say meâ ngaâm ñoïc thô Haøn, nhieàu ngöôøi
troãi gioïng haùt bao ca khuùc do caùc nhaïc só phoå thô Haøn. Haùt, hoø, ngaâm, ñoïc,
nhöng naøo phaûi ai ai cuõng hieåu ñuùng yù nghóa! Moät lyù do chuû choát gaây neân
söï trôû ngaïi naøy: thô Haøn söû duïng töø ngöõ ñòa phöông vôùi khoái löôïng khaù
lôùn, ñaëc bieät laø phöông ngöõ mieàn Trung. Khoå thay, trong caùc tuyeån thô Haøn
ñöôïc xuaát baûn baáy laâu nay, nhöõng töø ngöõ ñoù hoaëc bò in sai, hoaëc bò giaûi thích
thieáu thoûa ñaùng, thaäm chí coù cuoán phôùt lôø phaàn cöôùc chuù!
Ngay ñoâi tuyeån thô Haøn vöøa daãn, haàu heát phöông ngöõ(2) ñeàu khoâng ñöôïc
chua nghóa. ÔÛ caû hai taäp saùch, Buoàn thu laø moät trong nhöõng baøi xuaát hieän
ñaàu tieân vôùi nhöõng doøng:
AÁp uùng khoâng ra ñöôïc nöûa lôøi
Tình thu bi thieát laém thu ôi
Voäi vaøng caùnh nhaïn bay ñi trôùt
Hiu haét hôi may thoaûng laïi roài
Bay ñi trôùt laø gì? Bay ñi ñaâu? Bay ra sao? Bay theá naøo? Chaúng phaûi
baïn ñoïc naøo cuõng bieát raèng daân chuùng ôû moät soá tænh thaønh mieàn Trung duøng
chöõ trôùt töông töï quaùch / saïch / truïi / heát. Doøng thô Voäi vaøng caùnh nhaïn
bay ñi trôùt nghóa laø chim nhaïn(3) vuït bay raùo troïi, chaúng coøn moät moáng. Thoå
ngöõ vaøi nôi, chaúng haïn nhö laøng Nguyeät Bieàu, nay thuoäc phöôøng Thuûy Bieàu,
thaønh phoá Hueá, phaùt aâm trôùt thaønh trôït. Ví duï: luûm trôït / ñaån trôït = aên
saïch; böùt trôït / laët trôït = vaët truïi.
* Nhaø baùo, Tuaàn san Theá giôùi môùi.
19
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
Cuõng trong ñoâi tuyeån vöøa daãn, baøi Ñaøn nguyeät coù caëp caâu ñeà:
Hoûi chô maáy tuoåi? Ñaùp möôøi laêm
Non nöôùc töøng phen noåi tieáng taêm
Hoûi chô laø hoûi ai? Hoûi caùi gì? Thaät ra, trong caâu hoûi troång mang tính
khaåu ngöõ mieàn Trung kia, chô chæ laø moät ngöõ khí töø nghi vaán, töông töï chöù
(mieàn Baéc) vaø chôù (mieàn Nam). Ñaùng tieác raèng trong Tuyeån thô Haøn Maïc
Töû do Nxb Vaên hoïc taùi baûn taïi Haø Noäi naêm 2001, trang 58, chô bò in thaønh
chôï, khieán baïn ñoïc thaáp thoûm phoûng ñoaùn ñòa ñieåm: Ñoàng Xuaân? Nhaät Leä?
Ñoâng Ba? Goø Gaêng? Phuù Trinh? Beán Thaønh?
Loaït tuyeån thô Haøn do Nxb Ñoàng Nai aán haønh khoå vöøa laãn khoå nhoû
xíu suoát nhieàu naêm qua coøn sai traàm troïng hôn. Chaúng haïn trong taäp Thô
Haøn Maïc Töû kích côõ 6x9cm in naêm 1998 vaø kích côõ 10x18cm in naêm 2000,
caâu thô cuûa Haøn bò “xöû lyù” nhö vaày:
Hoûi chôi maáy tuoåi? Ñaùp: Möôøi laêm
Cuõng trong hai taäp thô noï do Nxb Ñoàng Nai bieân taäp, baøi Em ñau cuûa
Haøn coù caâu:
Moät troä möa hoa truùt caùnh lôø
“Ngöôøi bieân soaïn” Kieàu Vaên cöôùc chuù: “Caâu naøy chöa tìm roõ nghóa, xin
taïm hieåu laø: moät traän möa hoa truùt nhöõng caùnh hoa”. Neáu am töôøng phöông
ngöõ mieàn Trung, bieát troä laø côn, laø ñôït (ví duï: troä möa / möa troä) vaø lôø laø
môø, laø nhaït (ví duï: maét lôø / maøu lôø), aét lôøi giaûi thích cuûa Kieàu Vaên heát bò… lôø!
Baøi Tröôøng töông tö noåi tieáng cuûa Haøn môû ñaàu theá naøy:
Hieåu gì khoâng, yù nghóa cuûa trôøi thô?
Cuûa höông hoa trong traêng lôøn lôït baûy
Cuûa lôøi caâm, muoân vì sao aùy naùy
Hieåu gì khoâng, em hôõi! Hieåu gì khoâng?
Hai taäp thô mang “maùc” Nxb Ñoàng Nai in cöôùc chuù: “Baûy (tieáng Hueá):
bay ñi nheï nhaøng”. Theá nhöng, vaãn baøi thô Tröôøng töông tö, trong moät cuoán
saùch khaùc laø taäp Ñoâi hoàn cuõng do Kieàu Vaên “bieân soaïn” vaø cuõng Nxb Ñoàng
Nai caáp giaáy pheùp aán haønh naêm 1995, doøng thô thöù nhì bò ñoåi thay:
Cuûa höông hoa trong traêng nhôøn nhôït baáy
Töø nhaøn nhaït / nhôøn nhôït coù bieán theå ngöõ aâm laø lôøn lôït. Ñaây chính
laø töø ngöõ do Haøn duøng, baát taát phaûi thay ñoåi. Coøn baûy maø hoùa ra baáy nhaày
nhaày thì... sôï quaù! Löu yù raèng baûy chính laø bieán theå ngöõ aâm cuûa töø phoå
thoâng bay, neân ñi keøm vôùi lôøn lôït môùi phuø hôïp. Haõy nghe ngöôøi daân queâ ôû
Bình Trò Thieân noùi: “Gioù baûy caáy lòp côøi choa vaêng ñöôùi roïoïng loù”, nghóa laø
“Caùi noùn raùch cuûa toâi bò gioù thoåi tung xuoáng döôùi ruoäng luùa”.
Theo thôøi gian, do aûnh höôûng cuûa xu theá chuaån hoùa tieáng Vieät, coäng
vôùi moái giao löu maïnh meõ giöõa caùc vuøng mieàn, nhieàu ngoân töø daàn chuyeån
bieán, nhaát laø ñoái vôùi khu vöïc ñoâ thò, song ñoäng töø baûy hieän vaãn ñöôïc söû
20 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
duïng roäng raõi chaúng nhöõng
taïi Thöøa Thieân Hueá, Quaûng
Trò, Quaûng Bình, maø caû
Haø Tónh, Ngheä An, laãn Ñaø
Naüng, Quaûng Nam, Quaûng
Ngaõi, Bình Ñònh.
Vaäy nhöng, trong baøi vieát
naêm 1995 mang tieâu ñeà
Choã oâng Haøn Maïc Töû hôn
ngöôøi, Ñoâng Trình ñöa ra
nhaân vaät “cuï Tuù Leä Myõ” baïo
moàm phaùn nhöõng caâu xanh
rôøn nhö:
- Toâi tin, chöa ai noùi ra ñieàu
naøy: khoâng nghieân cöùu lôøi
aên tieáng noùi Quaûng Bình (töø
caùi laøng Leä Myõ), thì khoâng
theå hieåu thô Haøn Maïc Töû
moät caùch thaáu ñaùo!
Hoaëc:
- Trong thô Haøn Maïc Töû, toâi cho laø “lôøi aên tieáng noùi” cuûa queâ höông
oâng (Leä Myõ, Ñoàng Hôùi, Quaûng Bình) chieám khoâng döôùi 50%.
Nhaân vaät “cuï Tuù Leä Myõ” cuûa Ñoâng Trình tröng nhöõng töø hieän höõu
trong thô Haøn, bao goàm naèm gaéng, ngaâm traøn, loám ñoám, thaây, naõo caân, meâ
man, cheát ñieáng, maùu voït, ngaát ngö, naém, sieát, söôïng, môù, tröûng giôõn, lôøn
lôït baûy, löøng roài taám taéc khen:
- Quaûng Bình khoâng cheâ vaøo ñaâu ñöôïc!
Cuoái cuøng, “cuï Tuù Leä Myõ” keát luaän:
- Choã oâng Haøn Maïc Töû hôn ngöôøi laø caùi choã naøy: oâng ta muùc ngoân ngöõ
thô mình töø… caùi Baøu Troù beù tí teïo maø röôùi leân caû vaø thieân haï, laøm cho caû vaø
thieân haï ngaát ngaây, ai cuõng töôûng möa ong xuoáng töø baàu trôøi bao la voâ taän!
Keát luaän theá e quaù voäi vaøng vaø thieáu söùc thuyeát phuïc. Cuïm töø lôøn lôït
baûy, nhö toâi ñaõ trình baøy, vaø töø löøng (bieán aâm cuûa chöøng) khoâng chæ cuûa
rieâng Quaûng Bình, maø phaïm vi söû duïng traûi daøi töø Ngheä An ñeán Thöøa
Thieân Hueá. Caùc töø tröûng / tröûng giôõn vaø môù (noùi meâ luùc nguû mô) cuõng
vaäy. Loaït töø coøn laïi, chaéc moïi ngöôøi ñeàu quen thuoäc vì quaù phoå bieán trong
ngoân ngöõ toaøn daân. Caùc töø ñieån tieáng Vieät phoå thoâng ñeàu ghi nhaän nhöõng
töø loám ñoám, naõo caân / caân naõo, ngaát ngö, thaây (thi theå / xaùc ngöôøi) maø
chaúng heà ghi chuù laø phöông ngöõ, vaäy leõ gì “cuï Tuù Leä Myõ” vô quaøng laø cuûa
rieâng Quaûng Bình nhæ?
Trang ñaàu baøi vieát cuûa taùc giaû Ñoâng Trình (Taøi lieäu rieâng
cuûa Phanxipaêng, chöa roõ nguoàn goác xuaát baûn).
21
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
“Cuï Tuù Leä Myõ” thöïc söï ngoä nhaän khi phaùt bieåu:
- Toâi vaø Haøn Maïc Töû laø ngöôøi cuøng queâ. (…) Cuõng may laø coøn thô oâng
Haøn Maïc Töû. Coøn Töû laø coøn… Leä Thanh!
Leä Thanh, moät buùt danh cuûa Haøn, voán ñöôïc caáu taïo baèng caùch gheùp
sinh quaùn vôùi chaùnh quaùn. Nôi chaøo ñôøi cuûa Haøn laø laøng Leä Myõ, toång Voõ
Xaù, huyeän Phong Loäc, nay laø phöôøng Ñoàng Myõ, thaønh phoá Ñoàng Hôùi, tænh
Quaûng Bình. Queâ cha ñaát toå cuûa Haøn: laøng Thanh Taân, nay laø thoân Thanh
Taân, xaõ Phong Sôn, huyeän Phong Ñieàn, tænh Thöøa Thieân Hueá. Theá maø “cuï
Tuù Leä Myõ” töï nhaän cuøng queâ vôùi Haøn, laøm sao traùnh khoûi khieâng cöôõng?
Tuy nhieân, toâi taùn thaønh yù kieán cuûa Ñoâng Trình (vaø / laø “cuï Tuù Leä
Myõ”) raèng neân bieân soaïn moät cuoán töø ñieån thô Haøn Maïc Töû, töông töï Töø
ñieån truyeän Kieàu cuûa Ñaøo Duy Anh hoaëc Töø ñieån truyeän Luïc Vaân Tieân cuûa
Nguyeãn Quaûng Tuaân vaø Nguyeãn Khaéc Thuaàn.(4) Chaéc chaén töø ñieån thô Haøn
chöùa ñöïng moät löôïng khaù lôùn töø ñòa phöông. Ñieàu quan troïng, theo nhaø ngoân
ngöõ hoïc Voõ Xuaân Trang töøng nhaán maïnh trong baøi Tieáng ñòa phöông vôùi
vaán ñeà söu taäp vaên hoïc daân gian Bình Trò Thieân,(5) ôû choã: “Caàn phaûi phaân
bieät ñaâu laø töø ñòa phöông; ñaâu laø caùch phaùt aâm ñòa phöông; ñaâu laø caùch phaùt
aâm coù taïo ra töø ñòa phöông vaø caùch phaùt aâm khoâng taïo ra töø ñòa phöông”.
Vaän duïng thaønh töïu nghieân cöùu tröôùc nay veà phöông ngöõ hoïc tieáng
Vieät, nhaát laø phöông ngöõ mieàn Trung, chuùng ta coù theå hieåu ñuùng hôn, caûm
thuï toát hôn bao aùng thô cuûa Haøn Maïc Töû.
Maáy neùt veà phöông ngöõ Bình Trò Thieân
Laø moät boä phaän cuûa ngoân ngöõ hoïc, phöông ngöõ hoïc (dialectologie/
dialectology) ñaët nhieäm vuï nghieân cöùu caùc bieán theå ngoân ngöõ theo ñòa phöông.
Phöông ngöõ hoïc tieáng Vieät ñöôïc khôûi ñaàu vôùi coâng trình khaûo taû Phoneùtique
annamite: dialecte du Haut-Annam (Ngöõ aâm tieáng Vieät: phöông ngöõ Baéc
Trung Boä) cuûa Leùopold Michel Cadieøre (1869-1955) coâng boá taïi Paris, naêm
1902.(6) Hôn moät theá kyû hình thaønh vaø phaùt trieån, phöông ngöõ hoïc tieáng Vieät
ñaõ ñaït ñöôïc nhöõng thaønh töïu khaû quan, cung caáp nhieàu cöù lieäu giuùp chuùng ta
tìm hieåu veà lòch söû tieáng Vieät, veà chuaån hoùa Vieät ngöõ, veà saéc thaùi vuøng mieàn
theå hieän trong caùc taùc phaåm vaên chöông laãn baùo chí v.v...
Treân bình dieän thuaàn tuùy ngoân ngöõ hoïc (linguistique/linguistics), cuõng nhö
bình dieän xaõ hoäi-ngoân ngöõ hoïc (sociolinguistique/sociolinguistics), vieäc phaân
vuøng ngoân ngöõ tieáng Vieät hieän vaãn toàn taïi laém baát ñoàng trong giôùi chuyeân moân.
Daãu chöa thoáng nhaát quan ñieåm veà soá löôïng vaø ñòa baøn phaân boá caùc phöông
ngöõ, khaù ñoâng caùc nhaø nghieân cöùu nhö Nguyeãn Höng, Hoaøng Thò Chaâu, Voõ
Xuaân Trang, M. V. Gordina, I. C. Buxtrov, coù xu höôùng chia tieáng Vieät laøm 3
vuøng phöông ngöõ: Baéc, Trung, Nam. Qua coâng trình khaûo cöùu Phöông ngöõ Bình
Trò Thieân,(7) TS Voõ Xuaân Trang cho raèng moãi vuøng phöông ngöõ bao goàm nhieàu
phöông ngöõ khaùc nhau, maø bieán theå ñòa phöông nhoû nhaát ñöôïc goïi laø thoå ngöõ.
Theo Voõ Xuaân Trang, vuøng phöông ngöõ Baéc laø caùc tænh Baéc Boä, vuøng phöông
22 Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 3 (86). 2011
ngöõ Trung laø töø Thanh Hoùa ñeán Thöøa Thieân Hueá, vuøng phöông ngöõ Nam keùo
daøi töø Ñaø Naüng tôùi taän Caø Mau. Nhö theá, ranh giôùi caùc vuøng phöông ngöõ khoâng
truøng khít vôùi ñòa giôùi haønh chính Baéc Kyø, Trung Kyø, Nam Kyø.
Laø moät boä phaän höõu cô cuûa vuøng phöông ngöõ mieàn Trung, phöông
ngöõ Bình Trò Thieân laïi chöùa ñöïng raát nhieàu thoå ngöõ. Song, xeùt ngöõ aâm, thì
giöõa caùc thoå ngöõ aáy coù nhieàu ñoàng nhaát. Töø ñaàu theá kyû XX, hoïc giaû Leùopold
Cadieøre töøng tieán haønh ghi cheùp, mieâu taû ñaëc ñieåm nguyeân aâm laãn phuï aâm
cuûa caùc thoå ngöõ töø soâng Gianh ñeán ñeøo Haûi Vaân, ñoaïn ruùt ra nhaän ñònh veà
söï töông öùng ngöõ aâm giöõa tieáng Vieät phoå thoâng vaø caùc thoå ngöõ vuøng naøy,
ñaùng löu yù laø hieän töôïng töông öùng b-v, d-z, c-z, v.v...
Sau nhieàu naêm ñieàu tra ñieàn daõ 94 ñòa ñieåm, töø xaõ Höông Hoùa (huyeän
Tuyeân Hoùa, tænh Quaûng Bình) ñeán xaõ Loäc Vónh (huyeän Phuù Loäc, tænh Thöøa
Thieân Hueá), Voõ Xuaân Trang ñaõ phaân tích keát quaû mieâu taû ngöõ aâm caùc thoå
ngöõ Bình Trò Thieân ñeå phaân vuøng phöông ngöõ naøy thaønh 3 maûng: maûng baéc
(toaøn boä tænh Quaûng Bình cuøng 2 huyeän Vónh Linh vaø Gio Linh cuûa Quaûng
Trò), maûng nam (toaøn boä tænh Thöøa Thieân Hueá vaø khoaûng nöûa huyeän Haûi
Laêng cuûa Quaûng Trò), maûng giöõa (phaàn coøn laïi thuoäc tænh Quaûng Trò). Neùt
ñaëc tröng ngöõ aâm cuûa maûng nam, tieâu bieåu laø gioïng Hueá, raát deã nhaän neáu so
vôùi hai maûng kia: khoâng phaân bieät caùc phuï aâm cuoái n/ng vaø t/c. Ngöôøi Hueá
noùi can chaúng khaùc gì cang, noùi vaét y heät vaéc.
Xeùt töø vöïng-ngöõ nghóa, cöù ñöa Baûng töø vöïng Bình Trò Thieân do Voõ
Xuaân Trang sô boä lieät keâ xaáp xæ 1.500 ñôn vò töø ngöõ (sñd, tr. 221-276) cho
daân cö Quaûng Bình, Quaûng Trò, Thöøa Thieân Hueá theo phöông phaùp choïn
maãu ngaãu nhieân, cuõng nhaän thaáy raèng khaû naêng duøng chung voán töø ôû ba
tænh nhaèm ñaït ñeán söï hieåu bieát laãn nhau laø raát lôùn.
Moät trong nhöõng ñaëc tröng veà töø vöïng cuûa phöông ngöõ Bình Trò Thieân
laø löu daáu nhieàu töø Vieät coå (goác Moân-Khmer, goác Taøy Thaùi, goác Maõ Lai, sau
ñoù laø goác Haùn) maø thôøi gian qua, caùc nhaø nghieân cöùu lòch söû tieáng Vieät ñaõ
quan taâm tìm hieåu.
Nhöõng raêng (sao), ri (vaäy), röùa (theá), ni (naøy), teâ (kia), moâ (ñaâu), chi
(gì) vôùi chaát gioïng ñaëc tröng ñaõ ñem laïi cho phöông ngöõ Bình Trò Thieân moät
saéc thaùi rieâng, khoù laãn loän. Vaø khi voán töø aáy ñöôïc theå hieän trong vaên baûn
ngheä thuaät vôùi lieàu löôïng thích hôïp, taùc phaåm khoâng chæ laáp laùnh “maøu saéc
ñòa phöông” maø coøn baät leân phong caùch ñoäc ñaùo.
Haøn vôùi tieáng ñòa phöông
Ngay trong nhöõng baøi thô Ñöôøng luaät ñaàu tay, Haøn Maïc Töû ñaõ löu yù
söû duïng tieáng ñòa phöông. Ví nhö baøi Gaùi ôû chuøa ruùt töø Leä Thanh thi taäp:
Röøng thieàn thaáp thoaùng daïng quaàn thoa
Khueâ caùc traâm anh cuõng röùa aø?
Muøi tuïc chöa chi maø voäi chaùn
Cuoäc ñôøi môùi theá ñaõ lo xa