36
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (82). 2010
BIEÅN, ÑAÛO VIEÄT NAM
THUÛY QUAÂN THÔØI GIA LONG VAØ MINH MEÄNH
VÔÙI COÂNG TAÙC TUAÀN TRA KIEÅM SOAÙT VUØNG BIEÅN, ÑAÛO
Bùi Gia Khánh*
Trong cô caáu toå chöùc quaân ñoäi trieàu Nguyeãn, thuûy quaân ñoùng moät vai
troø raát quan troïng. Ñieàu naøy xuaát phaùt töø choã ñaát nöôùc ta coù ñöôøng bieån
daøi, laïi ôû vaøo vò trí quan yeáu treân con ñöôøng haøng haûi quoác teá. Chính vì theá,
ñaùnh giaù ñuùng vò theá cuûa bieån vaø xaây döïng moät löïc löôïng thuûy quaân ñuû maïnh
ñeå baûo veä, kieåm soaùt vuøng bieån, ñaûo laø moái quan taâm thöôøng xuyeân cuûa caùc
vua ñaàu trieàu Nguyeãn, ñaëc bieät döôùi thôøi Gia Long vaø Minh Meänh.
1. Toå chöùc löïc löôïng thuûy quaân thôøi Gia Long vaø Minh Meänh
Trong quaù trình khoâi phuïc vöông nghieäp cuûa mình, Nguyeãn AÙnh - Gia
Long ñaõ phaûi döïa raát nhieàu vaøo löïc löôïng thuûy quaân. Chính nhôø vaøo vieäc
xaây döïng moät löïc löôïng quaân ñoäi maïnh, coù aùp duïng kyõ thuaät cuûa phöông
Taây, ñaëc bieät laø chuù troïng ñeán löïc löôïng thuûy quaân vôùi taøu thuyeàn vaø vuõ khí
hieän ñaïi, maø Nguyeãn AÙnh ñaõ hoaøn thaønh coâng cuoäc thoáng nhaát ñaát nöôùc
vaøo naêm 1802.
Coù theå noùi, “vaøo quaõng cuoái traän ñaùnh Taây Sôn vaø ngay sau ñoù, binh
bò Vieät Nam ñaõ huøng cöôøng. Thôøi aáy, thaønh thò cuõng coù haøo luõy che chôû, vaø
suùng oáng ñöôïc saép ñaët quy cuû, gìn giöõ caån thaän. Haûi quaân cuõng teà chænh,
voõ trang ñaày ñuû, vaø ñöôïc coi soùc kyõ löôõng. Hôn nöõa thôøi aáy coøn coù nhieàu só
quan ñaõ daøy kinh nghieäm sau moät cuoäc chinh chieán gian nan. Nhöõng chieán
só ñoù ñaõ am hieåu töôøng taän coâng duïng cuûa suùng oáng vaø chieán haïm AÂu Taây,
vaø hoï thoâng thaïo caû caùch giöõ gìn söûa sang quaân trang”.(1)
John Barrow daãn thoâng tin cuûa thuyeàn tröôûng Barissy, cho bieát löïc
löôïng quaân ñoäi cuûa Nguyeãn AÙnh naêm 1800 coù 139.800 ngöôøi. Trong ñoù löïc
löôïng thuûy quaân coù 26.800 ngöôøi, ñöôïc phieân cheá nhö sau: lính thôï laøm vieäc
trong xöôûng saûn xuaát vuõ khí: 8.000 ngöôøi; thuûy thuû ñaõ ñaêng kyù vaø ñöôïc ñöa
leân nhöõng taøu ôû caûng: 8.000 ngöôøi; phuïc vuï treân caùc taøu ñoùng theo kieåu chaâu
AÂu: 1.200 ngöôøi; phuïc vuï treân caùc thuyeàn maønh: 1.600 ngöôøi; phuïc vuï treân
100 chieác thuyeàn chieán cheøo tay: 8.000 ngöôøi.(2)
John Barrow cuõng toû ra khaâm phuïc nhöõng coá gaéng cuûa Nguyeãn AÙnh
trong vieäc xaây döïng moät löïc löôïng thuûy quaân huøng maïnh. OÂng vieát: “...trong
chöa ñaày 10 naêm, töø moät con taøu ñoäc nhaát, tích tuï thaønh moät haïm ñoäi 1.200
taøu thuyeàn, trong ñoù coù ba chieác taøu ñoùng theo kieåu chaâu AÂu, chöøng 20 thuyeàn
maønh lôùn töông töï nhö thuyeàn maønh Trung Quoác, nhöng ñöôïc trang bò ñaày
ñuû ngöôøi vaø vuõ khí, soá coøn laïi laø nhöõng taøu chieán lôùn vaø taøu vaän taûi”.(3)
* Hoïc vieân cao hoïc Khoa Lòch söû, Tröôøng Ñaïi hoïc Khoa hoïc Hueá.
37
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (82). 2010
Baûn thaân Nguyeãn AÙnh toû ra raát quan taâm vaø chòu khoù hoïc taäp kyõ thuaät
cuûa phöông Taây. Giaùm muïc Adran ñaõ dòch nhieàu ñoaïn cuûa boä Baùch khoa thö
(Encyclopeùdie)(4) sang chöõ Haùn cho Nguyeãn AÙnh ñoïc. Nhôø ñoù, oâng bieát ñöôïc
khoâng ít kieán thöùc veà kyõ thuaät, khoa hoïc chaâu AÂu, trong ñoù oâng ñaëc bieät chuù
yù ñeán nhöõng gì lieân quan ñeán thuaät haøng haûi vaø kyõ ngheä ñoùng taøu.(5)
Vaøo cuoái thôøi Gia Long, moät ngöôøi Anh kyù teân laø H.P ñeán Phuù Xuaân
naêm 1819, cho bieát: “Nhaø Nguyeãn coù 2.530 chieán thuyeàn caùc loaïi, vaø baát cöù
luùc naøo nhaø vua cuõng coù theå huy ñoäng theâm thuyeàn buoân vaø thuyeàn chaøi ñi
laïi chi chít ngoaøi ven bieån”.(6)
Sau khi leân ngoâi, Minh Meänh cuõng ñaõ ra söùc cuûng coá löïc löôïng thuûy
quaân maïnh ñeå phuïc vuï cho vieäc trò nöôùc, an daân. Cuõng nhö Gia Long, oâng
tieáp tuïc ñeà cao vò theá cuûa bieån cuõng nhö taêng cöôøng söùc maïnh cuûa thuûy quaân.
Ñaùnh giaù vai troø cuûa thuûy quaân, naêm Minh Meänh thöù 16 (1835), nhaø vua
duï raèng: “Nöôùc ta döïng nöôùc ôû phöông nam ñaát nhieàu baõi bieån, thuûy sö raát laø
quan yeáu, neân thöôøng xuyeân huaán luyeän khieán cho thuoäc heát ñöôøng bieån”.(7) Vì
theá “gaëp luùc ngoaøi bieån gioù thuaän, soùng yeân, phaûi neân thao dieãn quaân thuyeàn
cho ñöôïc tinh thaïo leân, nhaân theå maø tuaàn tieãu maët bieån, cuõng laø laøm moät vieäc
maø ñöôïc hai vieäc”.(8) Bôûi nhö oâng quan nieäm “vieäc binh coù theå 100 naêm khoâng
duøng ñeán, nhöng khoâng theå moät ngaøy khoâng phoøng bò ñöôïc”.(9)
Rey - moät chæ huy taøu buoân ngöôøi Phaùp cho bieát: “Naêm 1820 (moät naêm
sau khi vua Gia Long maát), quaân ñoäi nhaø Nguyeãn coù 160.000 ngöôøi vaø coù
theå taêng gaáp ñoâi trong thôøi chieán, trong ñoù coù khoaûng 30.000 thuûy binh”.
Ñoàng thôøi, “ñaïi boä phaän quaân lính ñöôïc trang bò vaø huaán luyeän theo kieåu
chaâu AÂu”.(10)
Moät ngöôøi nöôùc ngoaøi khaùc laø Moor, ñaõ toû ra khaâm phuïc ñoái vôùi löïc
löôïng thuûy quaân vaøo ñaàu thôøi Minh Meänh. OÂng moâ taû vaøo naêm 1823 nhö sau:
“...löïc löôïng haûi quaân cuûa oâng ta (Minh Meänh) khoâng keùm phaàn khaùc thöôøng
bôûi chaát löôïng thieát keá, hoaøn thaønh vaø phaïm vi...”.(11)
Thoâng qua chính söû nhaø Nguyeãn, ta thaáy töø thôøi Gia Long ñeán Minh
Meänh, thuûy quaân noùi rieâng vaø quaân ñoäi noùi chung ñöôïc toå chöùc laïi chaët cheõ ôû
caû trung öông vaø ñòa phöông. Löïc löôïng thuûy quaân ñöôïc trang bò theâm nhieàu
taøu thuyeàn ñoùng môùi, keå caû theo kieåu truyeàn thoáng vaø taøu maùy hôi nöôùc theo
kieåu phöông Taây. Trang bò vuõ khí, coâng taùc huaán luyeän vaø kyû luaät quaân ñoäi
ñeàu ñöôïc quy ñònh moät caùch roõ raøng vaø ñaày ñuû.
Thuûy quaân trieàu Nguyeãn coù 2 boä phaän, moät boä phaän lôùn öùng tröïc ôû
kinh ñoâ, goïi laø Kinh kyø Thuûy sö. Ñaây coù theå xem laø löïc löôïng chuû choát cuûa
thuûy quaân trieàu Nguyeãn. Boä phaän naøy ñöôïc trang bò ñaày ñuû caû veà vuõ khí, taøu
thuyeàn cuõng nhö coù söï luyeän taäp thöôøng xuyeân ñeå ñaùp öùng caùc yeâu caàu veà
quaân söï vaø daân söï khi nhaø nöôùc caàn duøng ñeán.
Veà toå chöùc cuûa thuûy quaân, saùch Khaâm ñònh Ñaïi Nam hoäi ñieån söï leä
(Hoäi ñieån) cheùp khaù roõ. Vaøo ñaàu thôøi Gia Long, löïc löôïng thuûy quaân coù 5
doanh: Noäi thuûy, Tieàn thuûy, Taû thuûy, Höõu thuûy vaø Haäu thuûy. Moãi doanh
ñaët 3 chi Trung, Tieàn, Haäu. Trong ñoù ôû doanh Noäi thuûy, chi Trung vaø chi
Haäu ñaët 10 thuyeàn töø Trung nhaát ñeán Trung thaäp; chi Tieàn ñaët töø ñoäi Nhaát
38
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (82). 2010
ñeán ñoäi Nguõ. Ba chi thuoäc doanh Tieàn thuûy, ñeàu ñaët laøm 6 ñoäi; ba chi Thuûy
doanh Taû, Höõu, Haäu, moãi chi ñeàu ñaët 3 ñoäi. Ñoàng thôøi ñaët theâm 5 veä Nguõ
tieäp Trung, Tieàn, Taû, Höõu, Haäu leä thuoäc vaøo 5 doanh.(12)
Ñöùng ñaàu caùc doanh laø moät Chaùnh doanh thoáng cheá. ÔÛ moãi ñoäi, Cai ñoäi,
Phoù ñoäi, Ñoäi tröôûng soá löôïng khoâng nhaát ñònh, dao ñoäng töø 17 ñeán 20 ngöôøi.(13)
Naêm 1806, Gia Long cho ñaët Thuûy doanh thoáng cheá 1 ngöôøi, ñöùng ñaàu
moät doanh thuûy quaân. Ñoàng thôøi cuõng quy ñònh: “veä Phaán döïc thuoäc Noäi
thuûy lieät laøm caám binh, caùc cô thuûy quaân lieät laøm tinh binh”.(14) Ñeán naêm
1835, Minh Meänh khi cho ñoåi caùc veä Noäi thuûy thaønh thuûy quaân, cuõng ñaõ cho
ñoåi chöùc Thoáng cheá thaønh Ñeà ñoác.(15) Luùc naøy vò trí cuûa Thuûy sö Kinh kyø laø
“ngang haøng vôùi caám binh, ñeå phaân bieät vôùi caùc thuûy sö ôû ngoaøi caùc tænh.
Coøn ngoâi thöù thì ôû tröôùc caùc veä caùc cô tinh binh”.(16)
Naêm 1836, “vì coâng vieäc cuûa thuûy quaân lôùn vaø nhieàu”,(17) vua Minh
Meänh cho ñaët theâm 5 veä nöõa, goäp vôùi 10 veä tröôùc ñoù, chia ñaët laøm 3 doanh
Thuûy sö Kinh kyø. Ñöùng ñaàu Thuûy sö Kinh kyø laø Ñoâ thoáng, Ñeà ñoác (chaùnh
nhò phaåm), Hieäp lyù (duøng quan nhò phaåm beân vaên sung vaøo) ñeàu 1 ngöôøi.
Thuûy sö Kinh kyø coù 3 doanh Trung, Taû, Höõu, moãi doanh 5 veä, moãi veä 10
ñoäi, ñeàu laáy lính tuyeån. Trong 5 veä cuûa moãi doanh thì chæ coù 1 veä ñaët chöùc
Chöôûng veä 1 ngöôøi, coøn 4 veä kia ñeàu ñaët 1 Veä uùy, 1 Phoù veä uùy. Quy cheá veà
quan chöùc cuûa 3 doanh ñeàu nhö nhau.(18)
Veà nhieäm vuï cuûa thuûy quaân, naêm Minh Meänh thöù 14, taâu ñöôïc chuaån:
“khi ôû traïi theo muøa taäp luyeän, khi ra traän phaûi xoâng pha choáng ñòch”.(19)
Beân caïnh ñoù, thuûy quaân phaûi thöïc hieän caùc nhieäm vuï hoä toáng vua trong caùc
leã teá Giao, teá ñaøn Xaõ Taéc, xaây döïng caàu, söûa chöõa ñöôøng saù treân ñöôøng xa
giaù... Ngaøy thöôøng thì “xem xeùt thuùc ñaåy thao dieãn, ñeå ñeàu thaïo kyõ thuaät.
Neáu coù sai phaùi chuyeân chôû coâng caùn thì caân nhaéc sai phaùi bieàn binh chia
nhau ñi thuyeàn taøu vaän chuyeån, coát ñöôïc yeân oån toát ñeïp. Laïi nöõa, phaøm
vieäc xeáp ñaët thuyeàn coâng, caùc coâng xöôûng phaûi xem xeùt, chôù ñeå sai soùt. Neáu
thuyeàn taøu coù choã hö haïi muïc naùt, neân söûa sang kòp thôøi theo leä, ñeå phoøng
khi duøng ñeán vieäc binh. Gaëp khi xaây döïng coâng trình vaø sai phaùi caùc vieäc
coâng thì caên cöù tôø tö cuûa Boä Binh ñöa ñeán maø laøm”.(20)
Veà löïc löôïng cuûa Thuûy sö Kinh kyø, naêm 1836 khi Minh Meänh cho chia
ñaët laøm 3 doanh, ñöôïc phieân cheá nhö sau:
Trung doanh 5 veä, soá lính 2.596 ngöôøi. Veä Nhaát veä Nhò moãi veä 527 ngöôøi,
ñeàu queâ ôû tænh Thöøa Thieân; veä Tam 502 ngöôøi, queâ ôû tænh Quaûng Trò; veä Töù 531
ngöôøi, queâ ôû tænh Quaûng Bình; veä Nguõ 509 ngöôøi, queâ ôû tænh Quaûng Nam.
Taû doanh 5 veä, soá lính 2.565 ngöôøi. Veä Nhaát 517 ngöôøi, veä Nhò 533
ngöôøi, ñeàu queâ ôû tænh Thöøa Thieân; veä Tam 502 ngöôøi, queâ ôû Quaûng Nam; veä Töù
505 ngöôøi, queâ ôû tænh Quaûng Ngaõi; veä Nguõ 508 ngöôøi, queâ ôû tænh Bình Ñònh.
Höõu doanh 5 veä, soá lính 2.553 ngöôøi. Veä Nhaát 532 ngöôøi, queâ ôû tænh
Thöøa Thieân; veä Nhò 508 ngöôøi, veä Tam 501 ngöôøi, ñeàu queâ ôû tænh Quaûng
Nam; veä Töù 509 ngöôøi, queâ ôû tænh Quaûng Ngaõi; veä Nguõ 503 ngöôøi, queâ ôû tænh
Bình Ñònh.(21) Toång coäng coù 7.714 lính thuoäc Thuûy sö Kinh kyø.
39
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (82). 2010
Moät boä phaän khaùc laø thuûy quaân ôû caùc tænh. Boä phaän naøy khoâng phaûi
tænh naøo cuõng coù, vaø soá löôïng ôû caùc tænh khoâng nhö nhau. Tænh coù soá löôïng
thuûy quaân nhieàu nhaát laø Ngheä An (4 veä thuûy quaân) vôùi treân döôùi 2.000 quaân.
Haûi Döông, Nam Ñònh thuûy quaân ôû moãi tænh treân döôùi 1.500 ngöôøi (3 veä
thuûy quaân). Coøn caùc tænh khaùc ñeàu 1 hoaëc 2 veä. Thöôøng thì lính tuyeån vaøo
caùc veä thuûy quaân laø daân cö ôû caùc vuøng ven soâng, bieån. Ñoâi khi ñeå cho ñuû soá
löôïng thì trieàu ñình cuõng laáy lính ôû caùc ñôn vò khaùc boå sung sang.
Ñoái vôùi caùc tænh, toå chöùc löïc löôïng thuûy quaân ôû caáp cao nhaát laø veä hoaëc
cô. Moãi veä ñaët 1 Veä uùy, 1 Phoù veä uùy; moãi cô ñaët 1 Quaûn cô, 1 Phoù quaûn cô
ñeå chæ huy. Moãi veä hay cô ñeàu coù 10 ñoäi, moãi ñoäi coù Suaát ñoäi 1 ngöôøi, Ñoäi
tröôûng, Ngoaïi uûy ñoäi tröôûng ñeàu 2 ngöôøi.(22)
Thuûy quaân ôû caùc tænh chòu söï chæ huy tröïc tieáp cuûa Ñeà ñoác hoaëc Laõnh
binh (ôû nhöõng tænh lôùn); Laõnh binh hoaëc Phoù laõnh binh (ôû nhöõng tænh nhoû).
Thôøi Gia Long vaø ñaàu thôøi Minh Meänh caùch goïi löïc löôïng thuûy quaân
ôû Kinh thaønh vaø caùc tænh coù söï phaân bieät. Ñeán naêm Minh Meänh thöù 8, coù
chæ duï: “Theo leä tröôùc, ôû Kinh goïi laø “veä”, ôû ngoaøi caùc tænh goïi laø “cô” maø ôû
Kinh coøn coù cô Nguõ thuûy. Nhö theá khoù phaân bieät, vaäy nay cho ñoåi laøm “veä”
caû, ñeå nhaát quaùn”.(23)
Thoáng keâ trong Hoäi ñieån cho thaáy, tính ñeán naêm 1838 toång soá thuûy
quaân ôû caùc tænh laø vaøo khoaûng 16.500 ngöôøi.
Nhö vaäy, töø thôøi Gia Long ñeán thôøi Minh Meänh toå chöùc, löïc löôïng cuûa
thuûy quaân ñaõ coù nhöõng thay ñoåi raát cô baûn. Nhöõng thay ñoåi aáy nhaèm ñaùp
öùng ngaøy caøng cao hôn ñoái vôùi nhöõng yeâu caàu cuûa ñaát nöôùc luùc baáy giôø. Thôøi
Minh Meänh, cuøng vôùi nhöõng caûi caùch maïnh meõ trong toå chöùc boä maùy haønh
chính theo höôùng taäp trung quyeàn löïc vaøo hoaøng ñeá, toå chöùc quaân ñoäi noùi
chung vaø thuûy quaân noùi rieâng ñaõ coù nhöõng chænh ñoán heát söùc quan troïng.
Qua ñoù, laøm taêng cöôøng khaû naêng chieán ñaáu vaø thöïc thi chuû quyeàn treân vuøng
bieån, ñaûo cuûa nöôùc ta.
2. Trang bò taøu thuyeàn vaø coâng taùc huaán luyeän cuûa thuûy quaân
thôøi Gia Long - Minh Meänh
Taøu thuyeàn laø phöông tieän quan troïng baäc nhaát cuûa thuûy quaân. Moät löïc
löôïng thuûy quaân ñöôïc ñaùnh giaù maïnh hay yeáu moät phaàn lôùn caên cöù vaøo tình
hình trang bò taøu thuyeàn, cuõng nhö kyõ thuaät cheá taïo taøu thuyeàn.
Tröôùc naêm 1802, moät soá taøu chieán ñöôïc Nguyeãn AÙnh mua laïi cuûa nöôùc
ngoaøi, ñoàng thôøi oâng cuõng thieát laäp caùc xöôûng ñoùng thuyeàn ñeå phuïc vuï cho
muïc ñích quaân söï.
Nguyeãn AÙnh toû ra ñaëc bieät quan taâm tôùi vieäc ñoùng thuyeàn. Kyõ thuaät ñoùng
thuyeàn thôøi kyø naøy ñaõ coù tieán boä vôùi vieäc du nhaäp theâm nhöõng yeáu toá kyõ thuaät
môùi cuûa phöông Taây. Nhö J. Barrow nhaän xeùt: “Kyõ ngheä ñaëc bieät maø ngaøy
nay coù theå noùi laø ngöôøi xöù Nam Haø noåi troäi hôn caû laø kyõ thuaät ñoùng taøu bieån
cuûa hoï: chaúng thieáu loaïi kích côõ naøo cuõng nhö coù ñuû caùc loaïi chaát löôïng goã
duøng ñeå ñoùng”.(24) OÂng cuõng cho bieát trong nhöõng naêm 1797-1798, “nhaø vua
(Nguyeãn AÙnh) ñaõ cho ñoùng ít nhaát 300 phaùo thuyeàn lôùn hoaëc loaïi thuyeàn duøng
40
Tạp chí Nghiên cứu và Phát triển, số 5 (82). 2010
cheøo, naêm thuyeàn coù coät buoàm vaø moät chieán haïm ñuùng theo kieåu caùc taøu chaâu
AÂu. OÂng cho ñöa vaøo quaân ñoäi moät heä thoáng caùc chieán thuaät haøng haûi, vaø cho
nhöõng só quan haûi quaân hoïc caùch söû duïng caùc tín hieäu”.(25)
J. Barrow coøn cho bieát theâm, “ñeå naém vöõng kieán thöùc veà thöïc haønh cuõng
nhö veà lyù thuyeát cuûa kyõ thuaät ñoùng taøu chaâu AÂu, oâng ñaõ mua laïi moät chieác taøu
Boà Ñaøo Nha, vôùi muïc ñích chæ thaùo rôøi ra thaønh töøng boä phaän, töøng taám vaùn
moät, roài töï tay laép vaøo moät taám vaùn môùi coù hình daùng vaø kích thöôùc töông töï
nhö caùi cuõ maø oâng thaùo ra, cho tôùi khi moïi thanh saøn taøu, xaø ngang taøu, thanh
goã khôùp noái ñöôïc thay theá baèng moät caùi môùi, vaø nhö vaäy con taøu hoaøn toaøn
ñöôïc ñoåi môùi”. Ñoàng thôøi, “trong vieäc ñoùng taøu, khoâng coù caùi ñinh naøo ñöôïc
ñoùng maø khoâng coù söï tham vaán ban ñaàu cuûa oâng, khoâng coù moät khaåu ñaïi baùc
naøo ñöôïc ñöa leân vò trí maø khoâng coù leänh cuûa oâng. Khoâng nhöõng oâng ñi vaøo
töøng chi tieát nhoû nhaët nhaát khi thaûo ra nhöõng chæ daãn, maø chính baûn thaân
oâng thöïc teá coøn troâng nom khi chuùng ñöôïc thöïc hieän”.(26)
Khi chieán tranh keát thuùc, chieán thuyeàn cuûa Nguyeãn AÙnh goàm coù “100
chieán haïm, 800 phaùo haïm, 500 baùn phaùo haïm”.(27)
Caùc xöôûng ñoùng thuyeàn lôùn ôû Gia Ñònh vaãn ñöôïc Gia Long duy trì hoaït
ñoäng sau khi leân ngoâi. OÂng coøn laäp theâm xöôûng ñoùng thuyeàn ôû Ngheä An
vaø ñaëc bieät laø cho döïng nhieàu xöôûng ñoùng thuyeàn ôû Hueá. Thaùng 2 naêm Gia
Long thöù 6 (1807): “Sai ñoùng theâm hôn traêm chieác thuyeàn chieán sai. Vua
töøng noùi vôùi boïn Nguyeãn Vaên Nhaân vaø Nguyeãn Ñöùc Xuyeân raèng: “Trong
nöôùc tuy ñaõ yeân oån nhöng khoâng theå queân ñöôïc vieäc chieán tranh. Quaân ta
raát gioûi thuûy chieán maø soá thuyeàn ghe hieän khoâng coù maáy, neân ñoùng saün tröôùc
ñeå phoøng khi duøng ñeán”. Beøn sai Gia Ñònh laáy goã noäp veà kinh, haï leänh cho
caùc quaân theo maãu thöùc maø ñoùng”.(28)
Kyõ thuaät ñoùng thuyeàn vaøo cuoái thôøi Gia Long ñaõ ñaït ñeán trình ñoä khaù
cao. J. White, moät ngöôøi Myõ ñeán Saøi Goøn vaøo naêm 1819, vaø ñieàu laøm cho
oâng thaáy khaâm phuïc nhaát chính laø cô sôû ñoùng thuyeàn taïi ñaây. OÂng ñaõ vieát
trong hoài kyù cuûa mình: “Rieâng cô xöôûng naøy ñaùng laøm cho ngöôøi Vieät Nam
töï haøo hôn baát cöù caùi gì khaùc ôû trong nöôùc. Thöïc ra thì xöôûng naøy coù theå ví
vôùi baát cöù moät cô xöôûng ñoùng taøu naøo beân chaâu AÂu”.(29)
Ñeán thôøi Minh Meänh, nhaø nöôùc cho ñoùng nhieàu chuûng loaïi thuyeàn vôùi
soá löôïng raát lôùn. “Cuoái trieàu Gia Long ñaàu trieàu Minh Meänh, ôû Hueá, chieán
thuyeàn goàm coù: 200 thuyeàn mang 16, 18, 20 vaø 22 ñaïi baùc; 500 thuyeàn nhoû,
coù 40 ñeán 44 tay cheøo, coù nhieàu tieåu baùc vaø moät ñaïi baùc; 100 thuyeàn lôùn, coù
50 ñeán 70 tay cheøo, coù caû ñaïi baùc, tieåu baùc; 3 thuyeàn kieåu Taây... moãi taøu coù
ñeán 30 ñaïi baùc”.(30) ÔÛ caùc tænh coù nhieàu goã toát nhö Ngheä An, Thanh Hoùa vaø
tieän ñöôøng soâng nhö Nam Ñònh ñeàu coù xöôûng ñoùng thuyeàn. “ÔÛ moãi nôi quaân
thöù ñeàu coù xöôûng nhö theá. Ví duï nhö ôû Saøi Goøn, Bieân Hoøa, Ñònh Töôøng coù
nhöõng xöôûng ñoùng taøu khaù lôùn, khi quaân trieàu ñình bò quaân Phaùp ñaùnh boû
chaïy, moãi nôi coøn boû laïi haøng chuïc thuyeàn lôùn nhoû baèng ñoàng hay baèng goã
vaø raát nhieàu goã toát”.(31)
Nhöõng khaûo saùt cuûa Li Tana cho thaáy, kyõ thuaät ñoùng thuyeàn cuûa ngöôøi
thôï Vieät Nam vaøo nöûa ñaàu theá kyû XIX thuoäc vaøo loaïi toát nhaát ôû khu vöïc