TRỐNG ĐỒNG CỔ LOA, DI CHỈ ĐÌNH TRÀNG
VÀ VĂN MINH SÔNG HỒNG
GS Hà Văn Tấn
Phát hiện trống đồng cùng với một số di vật văn hóa Đông Sơn ở Cổ Loa có
ý nghĩa lớn đối với việc nghiên cứu nền văn minh Sông Hồng. Ở đây tôi chỉ xin
trình bày một vài suy nghĩ đầu tiên.
Trước hết, hãy nói về trống đồng Cổ Loa, niềm tự hào của chúng ta.
Hiện nay, các nhà khảo cổ học Việt Nam vẫn chấp nhận cách phân loại
trống đồng của nhà học giả Áo F.Heger, trong đó, trống loại I được coi là sớm
nhất. Nhiều người trong chúng ta đang tiến hành việc phân nhóm trống loại I
Heger ở Việt Nam và Đông Nam Á. Giữa những người này, cách phân nhóm
không hoàn toàn giống nhau. Nhưng hầu như tất cả đều thừa nhận rằng 3 chiếc
trống đồng Ngọc Lũ, Hoàng Hạ và sông Đà là thuộc nhóm trống sớm nhất ở Việt
Nam được biết hiện nay. Gần gũi với 3 chiếc trống đồng trên còn có chiếc trống
hiện giữ ở Bảo tàng Viên, thủ đô nước Áo. Một số người gọi trống này là trống
Khai Hóa. Trong khi đó Heger gọi trống này là trống Bắc Kỳ Gilet I, theo tên của
người sưu tập Pháp ở Hà Nội. Do xuất xứ mơ hồ như vậy, để tiện lợi, ta cứ gọi
trống này là trống Viên, mặc dầu đó là một trống Đông Sơn không nghi ngờ gì
nữa.
Giờ đây, chúng ta có thêm trống Cổ Loa, có thể xếp vào nhóm với 4 trống
nói trên mà chắc là ít người phản đối. Ngoài nhiều điểm giống nhau, một đặc trưng
nổi bật là trên mặt tất cả 5 trống này đều có vành trang trí khắc họa các hoạt động
của con người mà nhiều người thường gọi là vành thứ 6. Thực ra thì vành trang trí
hình người còn thấy trên mặt trống Bản Thôm và trống Quảng Xương ở Việt Nam
và trống trên đảo Ko Samui ở Thái Lan. Nhưng ở trống Bản Thôm chỉ còn có tám
người cầm giáo bên cạnh hai nhà “cầu mùa”, ở trống Quảng Xương thì bên cạnh
hai nhà sàn thì số người còn đông đúc hơn nhưng đã thuộc một phong cách cách
điệu khác hẳn 5 trống nói trên. Trên trống Ko Samui, hình người cũng cách điệu
như ở trống Quảng Xương nhưng hai chiếc nhà sàn thì không còn nữa. Có thể
thấy, 3 trống này đều thuộc các kiểu muộn hơn nhóm 5 trống nói trên ở những
khoảng thời gian khác nhau.
Nhưng một khi đã xếp trống Cổ Loa vào nhóm Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Sông
Đà, Viên thì một câu hỏi sẽ được đặt ra là vị trí niên đại của trống Cổ Loa như thế
nào giữa 4 trống đã biết, sớm hay muộn hơn các trống đó?. Trả lời câu hỏi này
không dễ, nhưng tôi nghĩ rằng việc phân tích so sánh vành trang trí thứ 6 trên mặt
5 chiếc trống trên sẽ cho chúng ta những gợi ý nào đó. Ở đây, chúng ta thử làm
công việc đó.
Có thể khảo sát vành thứ 6 ở các trống trên qua các cụm hình tượng sau:
1. Nhà sàn: Hình nhà sàn được biểu hiện theo cách là có thể thấy được bên
trong, phần bên trên nhà sàn cũng như phần bên dưới.
2. Dàn trống: Sát cạnh nhà sàn có một cái sàn, bên trên có những người
đứng hay ngồi cầm gậy, bên dưới là những chiếc trống đồng. Nhiều người coi đó
là cảnh đánh trống. Ở đây tôi cũng theo một số người, gọi bộ phận này là dàn
trống.
3. Nhà cầu mùa: Những ngôi nhà nhỏ, có người bên trong hoặc không,
được một số người gọi là nhà cầu mùa. Ở đây tôi cũng tạm dùng tên gọi đó.
4. Nhóm người giã gạo: Bên cạnh cặp người giã gạo, có khi còn có một
người đứng, mà có người cho là đang sàng sảy. Khi nói đến những người giã gạo,
chúng ta cũng sẽ chú ý đến những người đứng cạnh này.
5. Nhóm người múa: Ta gọi là nhóm người múa tất cả những người đứng
cạnh nhau, thường cùng quay về một phía, tay không hay cầm vũ khí, hoặc đang
chơi nhạc như đánh chuông thổi khèn.
Ở vành thứ 6 của mặt trống Cổ Loa có đủ tất cả các cụm hình tượng trên
nên có thể dễ dàng so sánh với các trống khác theo trật tự đã nêu.
Trước hết ta xem xét những ngôi nhà sàn. Ở trống Cổ Loa có 2 nhà sàn gần
đối xứng nhau qua tâm mặt trống như ở các trống Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Sông Đà
và Viên. Về tính đối xứng của hai ngôi nhà sàn thì ở trống Sông Đà có phần kém
hơn. Cũng nên nói thêm là ở trống Sông Đà, tính đối xứng qua tâm của các hình
tượng khác cũng đã bị phá vỡ. Còn ở trống Cổ Loa thì trong tất cả các cụm hình
tượng nêu trên, tính đối xứng được tuân thủ nghiêm túc. Về mặt này, Cổ Loa gần
với Hoàng Hạ. Trên nhà sàn của trống Cổ Loa có một con chim. Đó là đặc điểm
chung cho cả 5 trống, trừ một ngoại lệ là trên một trong hai nhà sàn ở trống Ngọc
Lũ có hai con chim. Chim trên nhà sàn trống Ngọc Lũ gần giống với chim trên nhà
sàn Hoàng Hạ. Chim trên nhà sàn trống Sông Đà gần giống chim trên nhà sàn
trống Viên. Còn chim trên nhà sàn trống Cổ Loa thuộc một kiểu riêng gần giống
với loại chim trên nhà cầu mùa ở trống Hoàng Hạ nhưng hình dài hơn.
Trong mỗi ngôi nhà sàn ở trống Cổ Loa có 3 người. Các trống Ngọc Lũ,
Hoàng Hạ, Sông Đà cũng đều như vậy. Riêng ở trống Viên, trong một nhà có ba
người, còn trong nhà khác chỉ có hai người. Vị trí ngồi, kiểu ngồi của những người
trong nhà sàn cũng có những điểm khác nhau giữa các trống. Trên sàn một ngôi
nhà sàn ở trống Ngọc Lũ có đến ba người ngồi. Hai người ngồi đối diện nhau, tay
chân hướng vào nhau. Có người cho rằng những người này đang chơi trò trồng
hoa, trồng nụ. Thật khó kiểm tra giả thiết này. Quay lưng lại với người bên phải là
một người ngồi tay đưa ra trước chạm vào một vật có cán, giống như một vật ở
trên thuyền quanh tang trống, có người cho đó là cái trống. Dưới ngôi nhà sàn này
không có người nữa. Còn ở ngôi nhà sàn kia thì trên sàn chỉ có hai người ngồi đối
diện, người thứ ba với cái trống thì ngồi dưới nhà, ở góc bên phải. Các ngôi nhà
sàn ở trống Hoàng Hạ cũng giống với các ngôi nhà sàn của trống Ngọc Lũ, nghĩa
là có hai người đối diện nhau trên sàn và một người ngồi trước cái trống ở góc
phải bên dưới sàn. Về điểm này, trống Cổ Loa rất gần với trống Hoàng Hạ. Trong
các nhà sàn trên trống Cổ Loa, chúng ta cũng thấy hai người ngồi đối diện trên
sàn. Người thứ ba, dưới các nhà sàn, đều đã mờ nhưng vẫn có thể nhận ra được
cùng với các trống có cán ở trước mặt. Có một điểm khác với trống Hoàng Hạ, là
ở trống Cổ Loa, người ngồi dưới nhà sàn là ở góc bên trái chứ không phải ở góc
bên phải. Ở trống Sông Đà ngoài hai người ngồi đối diện trên nhà sàn, cũng có
một người thứ ba ngồi phía dưới nhà, ở góc bên trái. Nhưng trước mặt người này
không còn cái trống nhỏ có cán như ở trống Cổ Loa, Ngọc Lũ hay Hoàng Hạ nữa
mà là chiếc trống đồng lớn đặt nghiêng. Các ảnh hay hình vẽ trống Sông Đà hiện
có ở ta không đủ rõ để nhận ra người thứ ba dưới nhà sàn này nhưng dễ dàng nhận
ra người thứ ba này khi quan sát trực tiếp trống này ở bảo tàng Guimet ở Paris.
Còn ở trống Viên thì không có người ngồi dưới nhà sàn nữa, trên một nhà sàn có
hai người ngồi đối diện nhau, còn ở nhà kia thì có ba người đều ngồi trên sàn,
ngoài hai người ngồi đối diện nhau, có một người thứ ba ngồi quay mặt vào lưng
người bên trái.
Dưới sàn của các ngôi nhà sàn, ngoài người ngồi, còn có các vật khác. Về
các đồ vật dưới sàn, trống Cổ Loa cũng gần gũi với trống Ngọc Lũ và Hoàng Hạ,
đặc biệt là với trống Hoàng Hạ. Như đã nói ở trên, dưới các nhà sàn ở trống Hoàng
Hạ, đều có người ngồi ở góc phải. Phía góc trái trong một nhà sàn, đặt một vật có
hình thẳng đứng, lõm sâu ở giữa, còn trong nhà sàn kia là chiếc trống đồng đặt
thẳng, mặt ở trên. Trống Cổ Loa cũng tương tự như vậy, chỉ có khác là các vật đặt
ở góc phải vì ở góc trái có người ngồi. Trong một nhà sàn là cái vật vuông lõm
giữa như ở trống Hoàng Hạ, còn ở nhà sàn khác, cũng là chiếc trống đồng, chỉ
khác là trống không đặt đứng mà đặt nghiêng, mặt trống sát cột nhà bên phải.
Chiếc trống đồng dưới sàn ở trống Ngọc Lũ cũng đặt nghiêng như ở trống Cổ Loa,
nhưng ở góc trái vì góc phải có người ngồi. Ở một nhà sàn khác trên trống Ngọc
Lũ, không có người ngồi ở dưới, bên trái đặt vật vuông lõm giữa, còn bên phải là
một vật cũng có thể là trống đồng, được đặt nghiêng. Dưới các nhà sàn ở trống
Sông Đà và trống Viên thì không còn cái vật vuông lõm giữa đó nữa. Dưới các
nhà sàn ở trống Sông Đà, trước mặt người ngồi ở góc trái là một chiếc trống đồng
đặt nghiêng, còn ở góc phải cũng là một chiếc trống đồng nhưng được đặt ngửa,
chân lên trên, mặt xuống dưới. Ở trống Viên thì dưới một nhà sàn, không có gì cả,
còn ở ngôi nhà khác (tức nhà chỉ có hai người ngồi trên dàn) bên góc phải, có một
vật giống như chiếc trống đồng đặt ngửa và bên góc trái, là một vật không rõ hình
dạng, dường như là có ba chân.
Như vậy, khi nghiên cứu hình nhà sàn trên mặt trống đồng Cổ Loa, ta nhận
ra những điểm gần gũi với trống Ngọc Lũ và trống Hoàng Hạ hơn là với trống
Sông Đà và trống Viên. Có những điểm giống trống Ngọc Lũ, có những điểm
giống trống Hoàng Hạ, nhưng nhìn chung, gần với Hoàng Hạ hơn Ngọc Lũ.
Nhưng đó chỉ là nhận xét riêng về nhà sàn. Ở những hình khác, không phải lúc nào
chúng ta cũng có nhận xét như vậy.
Bây giờ ta nói tới dàn trống. Trên mặt trống Cổ Loa, có hai dàn trống nằm
sát bên trái hai ngôi nhà sàn. Điểm này khác với trống Hoàng Hạ và trống Ngọc
Lũ. Ở trống Hoàng Hạ và trống Ngọc Lũ, các dàn trống đều ở bên phải của nhà
sàn. Chỉ ở trống Sông Đà thì dàn trống cũng nằm bên trái nhà sàn như trống Cổ
Loa. Nhưng trong hai dàn trống ở trống Cổ Loa thì một không có cột cao lên,
giống với các dàn trống trên trống Sông Đà, một có cột cao, đầu cột có vật trang
trí, gần với các dàn trống ở trống Ngọc Lũ và trống Hoàng Hạ. Các dàn trống trên
trống Cổ Loa, Hoàng Hạ và Sông Đà đều có bốn trống ở phía dưới và bốn người
ngồi ở phía trên. Trống Ngọc Lũ cũng có hai dàn trống với bốn trống ở dưới mỗi
dàn nhưng ở một dàn có bốn người ngồi phía trên, còn một dàn khác, có ba người
ngồi và một người đứng. Trống Viên khác hẳn các trống khác, tuy cũng có hai dàn
trống bên phải hai nhà sàn nhưng ở mỗi dàn, chỉ có hai trống ở dưới và hai người
ngồi phía trên.
Trên mặt tất cả các trống Cổ Loa, Ngọc Lũ, Hoàng Hạ, Sông Đà, Viên đều
có hai chiếc nhà cầu mùa đối xứng qua tâm mặt trống. Kiểu nhà cầu mùa ở trống
Ngọc Lũ gần với trống Hoàng Hạ, nhưng trên một nhà cầu mùa ở trống Hoàng Hạ