§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
61
S©u cuèn l¸ (Lamprosema indicata Fabricius) vµ c«n
trïng ký sinh cña nã trªn ruéng võng ë vïng ®ång b»ng
NghÖ An, vô hÌ thu 2003 vµ 2004
TrÇn Ngäc L©n
(a)
Tãm t¾t. KÕt qu¶ nghiªn cøu trªn sinh quÇn ruéng võng ë huyÖn Nghi Léc, tØnh
NghÖ An cho thÊy: (1) TËp hîp c«n trïng ký sinh s©u non s©u cuèn l¸ (Lamprosema
indicata Fabricius) cã 4 loµi: Xanthopimpla punctata Fabr., Xanthopimpla flavolineata
Cameron, Brachymeria sp.1, Brachymeria sp.2; trong ®ã phæ biÕn lµ loµi Xanthopimpla
punctata. (2) Sè l−îng s©u non s©u cuèn l¸ ë møc thÊp: 0,61 - 1,44 con/m
2
(Vô võng hÌ
thu 2003) vµ 4,61 - 5,04 con/m
2
(Vô võng hÌ thu 2004). Tû lÖ ký sinh trung b×nh cña s©u
non s©u cuèn l¸ ë møc thÊp: 1,99% - 2,53% (Vô võng hÌ thu 2004); (3) Trªn sinh quÇn
ruéng võng, diÔn biÕn sè l−îng cña s©u non s©u cuèn l¸ vµ c«n trïng ký sinh ®¹t hai ®Ønh
cao trong vô võng; (4) Sè l−îng s©u non s©u cuèn l¸ vµ sè l−îng c«n trïng ký sinh, c«n
trïng ¨n thÞt cña chóng gi÷a gièng võng ®en vµ gièng võng V6 cã sai kh¸c nhau nh−ng
kh«ng cã ý nghÜa thèng kª.
1. Më ®Çu
Võng (Sesamum indicum L.) lµ c©y c«ng nghiÖp cho dÇu ng¾n ngµy, c©y thùc
phÈm quan träng ë ViÖt Nam. ViÖc më réng diÖn tÝch gieo trång vµ th©m canh võng
víi nh÷ng gièng míi n¨ng suÊt cao sÏ kÐo theo sù ph¸t triÓn cña c¸c lo¹i dÞch h¹i
võng.
Cho ®Õn nay, viÖc nghiªn cøu s©u h¹i võng vµ thiªn ®Þch cña chóng hÇu nh−
ch−a ®−îc quan t©m. Theo Strickland vµ Smith (1995)[6] trªn thÕ giíi cã kho¶ng 20
loµi s©u chÝnh g©y h¹i võng, trong ®ã sè loµi g©y h¹i nhiÒu nhÊt lµ s©u h¹i bé c¸nh
phÊn (Lepidoptera). T¹i Australia s©u h¹i võng cã 14 loµi thuéc 8 bé, trong ®ã s©u bé
c¸nh phÊn (Lepidoptera) cã sè loµi nhiÒu nhÊt (8 loµi). ë ViÖt Nam ®· thèng kª ®−îc
28 loµi s©u h¹i võng (ViÖn BVTV, 1976) [3]. Theo Patil et al. (1992) nghiªn cøu viÖc
s¶n xuÊt võng t¹i India th× viÖc kiÓm so¸t c¸c loµi s©u h¹i cã thÓ lµm gi¶m thiÖt h¹i
h¬n 35% (dÉn theo Strickland vµ Smith, 1995) [6].
NghÖ An lµ mét vïng chuyªn canh võng lín nhÊt ViÖt Nam, víi c¸c gièng võng
®en, võng vµng ®Þa ph−¬ng vµ tõ n¨m 1995 NghÖ An ®· gieo trång gièng võng V6
nhËp néi. Phßng trõ tæng hîp (IPM) s©u h¹i võng dùa trªn c¬ së ®a d¹ng sinh häc vµ
c¸c nguyªn t¾c sinh th¸i cña hÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp, trong ®ã biÖn ph¸p chñ yÕu lµ
lîi dông thiªn ®Þch tù nhiªn. Bµi b¸o nµy lµ mét phÇn kÕt qu¶ cña §Ò tµi nghiªn cøu
khoa häc thuéc ngµnh Khoa häc Sù sèng cña Bé Khoa häc vµ C«ng nghÖ "S©u h¹i
võng vµ C«n trïng ¨n thÞt, ký sinh cña chóng ë vïng ®ång b»ng tØnh NghÖ An" (M·
sè 610403).
'
NhËn bµi ngµy 28/7/2006. Söa ch÷a xong 20/12/2006.
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
62
2. Nguyªn liÖu vµ ph−¬ng ph¸p
Thêi gian vµ ®Þa ®iÓm nghiªn cøu: §iÒu tra nghiªn cøu s©u h¹i võng vµ thiªn
®Þch cña chóng ®−îc tiÕn hµnh vµo vô võng hÌ thu 2003 (th¸ng 6 – th¸ng 8/2003) vµ
vô võng hÌ thu 2004 (th¸ng 6 – th¸ng 8/2004) t¹i x· Nghi §øc vµ x· Nghi Tr−êng,
huyÖn Nghi Léc tØnh NghÖ An.
VËt liÖu nghiªn cøu: C©y võng (gièng võng ®en ®Þa ph−¬ng vµ gièng võng V6
nhËp néi). S©u h¹i võng bé c¸nh phÊn (Lepidoptera). C«n trïng ký sinh
(Hymenoptera, Diptera); NhÖn lín ¨n thÞt (Araneida); C«n trïng ¨n thÞt
(Coleoptera).
C¸c nghiªn cøu ®−îc tiÕn hµnh theo c¸c ph−¬ng ph¸p th−êng quy vÒ nghiªn cøu
c«n trïng vµ b¶o vÖ thùc vËt (ViÖn B¶o vÖ Thùc vËt, 1997)[4].
Bè trÝ thÝ nghiÖm ®ång ruéng: c¸c ruéng võng V6 (c«ng thøc I - CTI) vµ võng
®en (c«ng thøc II - CTII) ®−îc bè trÝ trªn ruéng cña n«ng d©n. Mçi thÝ nghiÖm ®−îc
tiÕn hµnh trªn 3 ruéng võng, mçi ruéng cã diÖn tÝch 1 sµo (500m
2
), trªn cïng mét
lo¹i ®Êt, cïng chÕ ®é ch¨m sãc, cïng thêi vô gieo trång. Ph−¬ng ph¸p thu mÉu ®Þnh
kú 5 - 7 ngµy/1 lÇn, thu mÉu ®Þnh l−îng b»ng c¸ch ®Õm sè l−îng s©u h¹i vµ thiªn ®Þch trªn
sè c©y võng t−¬ng øng 3m
2
diÖn tÝch t¹i 5 ®iÓm theo ®−êng chÐo gãc trªn mçi ruéng võng.
TiÕn hµnh thu thËp s©u non vµ nhéng trong sinh quÇn ruéng võng mçi lÇn tõ 30 - 50
con ë mét ruéng. Nu«i s©u h¹i theo dâi thu thËp ký sinh.
3. KÕt qu¶ nghiªn cøu
3.1. TËp hîp c«n trïng ký sinh s©u non s©u cuèn l¸
TËp hîp ký sinh s©u non s©u cuèn l¸ h¹i võng cã 4 loµi: Xanthopimpla punctata
(Fabricius), Xanthopimpla flavolineata Cameron, Brachymeria sp.1, Brachymeria
sp.2; trong ®ã phæ biÕn lµ loµi Xanthopimpla punctata.
C¸c loµi c«n trïng chiÕm tû träng kh¸c nhau trong tËp hîp ký sinh cña s©u non
s©u cuèn l¸, ®iÒu ®ã phï hîp víi quy luËt ®· ®−îc Vò Quang C«n (1986, 1987) [1, 2]
ph¸t hiÖn trªn tËp hîp ký sinh s©u b−ím h¹i lóa ë ViÖt Nam. C«n trïng ký sinh cña
s©u non s©u cuèn l¸ cã tû lÖ ký sinh thÊp, trung b×nh chØ ®¹t 2,53% ë ruéng võng V6
vµ 1,99% ë ruéng võng ®en (B¶ng 1, 2).
3.2. DiÔn biÕn sè l−îng cña s©u non s©u cuèn l¸ vµ c«n trïng ký sinh
Trªn sinh quÇn ruéng võng, diÔn biÕn sè l−îng cña s©u non s©u cuèn l¸ vµ c«n
trïng ký sinh ®¹t hai ®Ønh cao trong vô võng, ®Ønh cao cña c«n trïng ký sinh chËm
pha h¬n ®Ønh cao cña s©u cuèn l¸ 5- 10 ngµy.
ë ruéng võng V6, s©u cuèn l¸ ®¹t ®Ønh cao thø nhÊt vµo 25NSG víi mËt ®é
23,33 con/m
2
vµ ®Ønh cao thø hai vµo 50NSG víi mËt ®é 8,33 con/m
2
; t−¬ng øng c«n
trïng ký sinh ®¹t ®Ønh cao thø nhÊt vµo 35NSG víi tû lÖ ký sinh 4,44% vµ ®Ønh cao
thø hai vµo 60NSG víi tû lÖ ký sinh 4,65% (B¶ng 1). ë ruéng võng ®en, s©u cuèn l¸
®¹t ®Ønh cao thø nhÊt vµo 30NSG víi mËt ®é 12,67 con/m
2
vµ ®Ønh cao thø hai vµo
55NSG víi mËt ®é 11,00 con/m
2
; t−¬ng øng c«n trïng ký sinh ®¹t ®Ønh cao thø nhÊt
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
63
vµo 35NSG víi tû lÖ ký sinh 3,37% vµ ®Ønh cao thø hai vµo 60NSG víi tû lÖ ký sinh
4,35% (B¶ng 2).
3.3. S©u cuèn l¸ vµ c«n trïng ¨n thÞt, ký sinh trªn võng V6 vµ võng ®en
KÕt qu¶ ®iÒu tra cho thÊy s©u non s©u cuèn l¸ vµ thiªn ®Þch cña chóng (c«n
trïng ký sinh, c¸nh cøng b¾t måi ¨n thÞt, nhÖn lín b¾t måi ¨n thÞt), trong vô võng
hÌ thu 2003 vµ vô võng hÌ thu 2004 ë x· Nghi §øc, x· Nghi Tr−êng huyÖn Nghi
Léc, trªn gièng võng ®en (võng truyÒn thèng ®Þa ph−¬ng) vµ gièng võng V6 (võng
nhËp néi) cã sai kh¸c nhau nh−ng kh«ng cã ý nghÜa thèng kª (B¶ng 3).
Sè l−îng trung b×nh cña s©u non s©u cuèn l¸ vµo vô võng hÌ thu 2004 ë ruéng
võng V6 (CTI) lµ 5,04 con/m
2
, cao h¬n so víi ruéng võng ®en (CTII) lµ 4,61 con/m
2
;
tuy nhiªn, sù sai kh¸c nµy kh«ng cã ý nghÜa (T= 0,84). C«n trïng ký sinh ë ruéng
võng V6 (CTI) lµ 2,75 % cao h¬n ë ruéng võng ®en (CTII) lµ 2,52%. C¸nh cøng b¾t
måi ¨n thÞt ë ruéng võng V6 (CTI) lµ 0,92 con/m
2
, cao h¬n so víi ruéng võng ®en
(CTII) lµ 0,65 con/m
2
. NhÖn lín b¾t måi ¨n thÞt ë ruéng võng V6 (CTI) lµ 1,97 con/m
2
cßn ë ruéng võng ®en (CTII) lµ 2,20 con/m
2
(B¶ng 3).
B¶ng 1. C«n trïng ký sinh cña s©u non s©u cuèn l¸ trªn sinh quÇn ruéng võng
V6 ë x· Nghi §øc huyÖn Nghi Léc, vô hÌ thu 2004
Tû lÖ s©u non bÞ ký sinh (%) bëi c¸c loµi ký sinh NSG
MËt ®é
SCL(con/m
2
)
TËp hîp
KS
X.
punctata
X.
flavolineata
B. sp.1 B. sp.2
10 - - - - - -
15 1,00 0,00 - - - -
20 7,00 2,00 2,00 - - -
25 23,33 1,82 0,91 - 0,91 -
30 19,00 2,56 1,28 - - 1,28
35 3,33 4,44 - 2,22 2,22 -
40 2,00 4,00 4,00 - - -
45 1,67 3,70 1,85 - - 1,85
50 8,33 1,22 - - 1,22 -
55 4,33 2,67 - - 1,34 1,34
60 7,00 4,65 2,33 2,33 - -
65 1,00 2,70 - - 2,70 -
70 1,00 3,13 3,13 - - -
75 0,67 3,23 3,13 - - -
80 0,67 - - - - -
5,04 2,53 1,13 0,28 0,70 0,64
Ghi chó: Sè s©u cuèn l¸ nu«i theo dâi: 707 con; Sè s©u cuèn l¸ bÞ ký sinh: 18 con.
NSG: Ngµy sau khi gieo võng, SCL: S©u cuèn l¸ võng, KS: Ký sinh. Brachymeria
sp.1 (B. sp.1), Brachymeria sp.2 (B. sp.2).
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
64
B¶ng 2. C«n trïng ký sinh cña s©u non s©u cuèn l¸ trªn sinh quÇn ruéng võng
®en ë x· Nghi §øc huyÖn Nghi Léc, vô hÌ thu 2004
Tû lÖ s©u non bÞ ký sinh (%) bëi c¸c loµi ký sinh NS
G
MËt ®é
SCL(con/m
2
)
TËp hîp KS X. punctata
X.
flavolineata
B. sp.1 B. sp.2
10 1,67 - - - - -
15 3,33 - - - - -
20 1,67 - - - - -
25 8,67 1,92 1,92 - - -
30 12,67 1,51 0,76 - 0,76 -
35 2,67 3,37 1,12 - 1,12 1,12
40 9,33 1,09 - 1,09 - -
45 4,00 2,13 2,13 - - -
50 4,33 2,27 - - - 2,27
55 11,00 0,88 0,88 - - -
60 3,33 4,35 1,45 - 1,45 1,45
65 1,67 3,57 1,79 - 1,79 -
70 - 3,45 - - 3,45 -
75 0,33 3,12 3,12 - - -
4,61 1,99 0,93 0,11 0,58 0,35
Ghi chó: Sè s©u cuèn l¸ nu«i theo dâi: 855 con; Sè s©u cuèn l¸ bÞ ký sinh: 17 con.
B¶ng 3. MËt ®é trung b×nh cña s©u non s©u cuèn l¸ vµ c«n trïng ¨n thÞt, ký sinh
trªn võng ®en vµ võng V6, vô hÌ thu 2003 – 2004
Võng V6 Võng ®en Møc ®é sai
kh¸c
gi÷a võng ®en
vµ võng V6
Vô võng hÌ thu 2004
1. S©u non s©u cuèn l¸ (con/m
2
) 5,04 4,61 0,84
2. Tû lÖ ký sinh (%) 2,75 2,52 0,61
Quan hÖ gi÷a SCL – KS r = -0,21 r = -0,82
3. C¸nh cøng ¨n thÞt (con/m
2
) 0,92 0,65 0,32
Quan hÖ gi÷a SCL– CCAT r = 0,24 r = 0,09
4. NhÖn lín ¨n thÞt (con/m
2
) 1,97 2,20 0,51
Quan hÖ gi÷a SCL- NLAT r = 0,05 r = - 0,15
Vô võng hÌ thu 2003
1. S©u non s©u cuèn l¸ (con/m
2
) 1,44 0,61 0,04
2. C¸nh cøng ¨n thÞt (con/m
2
) 0,85 0,94 0,76
Quan hÖ gi÷a SCL– CCAT r = -0,10 r = -0,21
3. NhÖn lín ¨n thÞt (con/m
2
) 1,68 1,81 0,72
Quan hÖ gi÷a SCL– NLAT r = 0,20 r = -0,29
§¹i häc Vinh T¹p chÝ khoa häc, tËp XXXVI, sè 1A-2007
65
4. KÕt luËn
§iÒu tra nghiªn cøu s©u cuèn l¸ vµ c«n trïng ký sinh cña chóng trªn sinh quÇn
ruéng võng V6 vµ võng ®en vµo vô hÌ thu 2003 vµ 2004 ë x· Nghi §øc vµ x· Nghi
Tr−êng huyÖn Nghi Léc tØnh NghÖ An thu ®−îc c¸c kÕt qu¶ b−íc ®Çu sau ®©y:
1. TËp hîp c«n trïng ký sinh s©u non s©u cuèn l¸ (Lamprosema indicata Fabricius)
h¹i võng cã 4 loµi: Xanthopimpla punctata, Xanthopimpla flavolineata,
Brachymeria sp.1, Brachymeria sp.2; trong ®ã phæ biÕn lµ loµi Xanthopimpla
punctata.
2. Sè l−îng s©u non s©u cuèn l¸ ë møc thÊp (vô võng hÌ thu 2003: ë ruéng võng V6
lµ 1,44 con/m
2
, ë ruéng võng ®en lµ 0,61 con/m
2
; vô võng hÌ thu 2004: ë ruéng
võng V6 lµ 5,04 con/m
2
, ë ruéng võng ®en lµ 4,61 con/m
2
). C«n trïng ký sinh cña
s©u non s©u cuèn l¸ cã tû lÖ ký sinh thÊp (vô võng hÌ thu 2004: tû lÖ ký sinh trung
b×nh chØ ®¹t 2,53% ë ruéng võng V6 vµ 1,99% ë ruéng võng ®en).
3. Trªn sinh quÇn ruéng võng, diÔn biÕn sè l−îng cña s©u non s©u cuèn l¸ vµ c«n
trïng ký sinh ®¹t hai ®Ønh cao trong vô hÌ thu (®Ønh cao thø nhÊt vµo 25-35 ngµy
sau gieo, ®Ønh cao thø hai vµo 50 – 60 ngµy sau gieo), ®Ønh cao cña c«n trïng ký
sinh chËm pha h¬n ®Ønh cao cña s©u cuèn l¸ 5- 10 ngµy.
4. Sè l−îng s©u non s©u cuèn l¸ vµ sè l−îng thiªn ®Þch cña chóng (c«n trïng ký sinh,
c¸nh cøng b¾t måi ¨n thÞt, nhÖn lín b¾t måi ¨n thÞt) gi÷a gièng võng ®en (võng
truyÒn thèng ®Þa ph−¬ng) vµ gièng võng V6 (võng nhËp néi) cã sai kh¸c nhau
nh−ng kh«ng cã ý nghÜa thèng kª.
Tµi liÖu tham kh¶o
[1] Vò Quang C«n, §Æc ®iÓm t¹o thµnh hÖ thèng “vËt chñ – ký sinh” ë c¸c loµi s©u
b−ím h¹i lóa. Th«ng b¸o Khoa häc, ViÖn Khoa häc ViÖt Nam, TËp 1: 55-62, 1986.
[2] Vò Quang C«n, VÞ trÝ sè l−îng vµ chÊt l−îng c¸c loµi trong tËp hîp ký sinh s©u
b−ím h¹i lóa. Th«ng b¸o Khoa häc, ViÖn Khoa häc ViÖt Nam, TËp 2: 108-113,
1987.
[3] ViÖn BVTV, KÕt qu¶ ®iÒu tra c«n trïng 1967-1968, NXB N«ng th«n, Hµ Néi,
1976.
[4] ViÖn BVTV, Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu b¶o vÖ thùc vËt. TËp 1 - Ph−¬ng ph¸p ®iÒu
tra c¬ b¶n dÞch h¹i n«ng nghiÖp vµ thiªn ®Þch cña chóng, NXB N«ng nghiÖp, Hµ
Néi, 1997,
[5] NguyÔn Vy, Phan Bïi T©n, Ph¹m V¨n Ba, 1996, C©y võng - VÞ trÝ míi, gièng míi,
kü thuËt trång, NXB N«ng nghiÖp, Hµ Néi.
[6] G. R. Strickland and E. S. C. Smith, 1995. Insect Pest Management for
Australian Sesame Production. In: Proceedings of First Australian Sesame
Workshop 21-23 March 1995 Darwin and Katherine. GRDC, RIDC, Australia.
127-141.
