TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(26).2008
10
THIẾT BỊ TỰ ĐỘNG HẠN CHẾ DÒNG NGẮN
MẠCH KIỂU MÁY BIẾN ÁP
AN AUTOMATIC FAULT CURRENT LIMITING DEVICE OF
TRANSFORMER TYPE
LÊ THÀNH BẮC
Trường Đại học Bách khoa, Đại học Đà Nẵng
TÓM TẮT
Bài báo trình bày về thiết bị tự động hạn chế dòng điện ngắn mạch trong lưới điện
phân phối với cấu trúc cơ bản gồm máy biến áp và tụ điện mắc song song. Các
kết quả nhận được cho thấy rằng khi thay đổi quan hệ giữa trở kháng tụ điện và
máy biến áp sẽ cho phép đảm bảo bất kỳ mức hạn chế yêu cầu nào đối với dòng
ngắn mạch trong lưới điện.
ABSTRACT
This paper presents an automatic fault current limiting device for power
distribution systems. Basic components of the device are a transformer connected
in parallel with a capacitor. The study results show that when the ratio of
transformer impedance and capacitive impedance is changing, it will allow for
limiting any fault current in the power system.
1. Đặt vấn đề
Sự phát triển nhanh chóng của hệ thống tiêu thu năng lượng điện ở nước ta
hiện nay đã và đang dẫn đến làm tăng công suất ngắn mạch trong lưới phân phối
và làm xấu thêm điều kiện làm việc của các thiết bị điện trong chế độ sự cố (tăng
đáng kể dòng đến máy ngắt và máy biến áp lực). Điều đó đưa đến các yêu cầu cao
hơn trong quan hệ điện - động lực học cũng như đối với độ bền nhiệt của mỗi phần
tử thiết bị điện trong hệ thống năng lượng. Đồng thời nó cũng dẫn đến yêu cầu
tăng độ tin cậy đối với các phương pháp chuyển mạch của các thiết bị điện đóng
cắt. Theo dự báo ở Việt Nam trong các lưới phân phối cấp 22 kV thì đầu ra ở
nhiều trạm biến áp 110/22 kV dòng điện ngắn mạch xác lập trong hệ thống sau
trạm có thể tăng hơn đáng kể so với giá trị dòng cắt định mức của máy ngắt và
dòng điện ngắn mạch tính toán của các máy biến áp lực. Nhằm để hạn chế dòng
điện ngắn mạch trong các trường hợp sự cố, hiện nay trên thế giới đang sử dụng
một số phương pháp khác nhau để giải quyết nhiệm vụ này gồm: 1) Nâng cấp các
thiết bị đóng cắt hiện tại hoặc nâng cấp điện áp lưới; 2) Thay đổi cấu trúc lưới như:
tách lưới, tách thanh cái hay áp dụng các biện pháp cắt liên động [2], hai phương
án này đều đưa đến việc thay thế nhiều thiết bị hoặc phải xây dựng thêm một số
đường dây truyền tải để tăng độ đảm bảo đối với mỗi máy phát; 3) Sử dụng thiết bị
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(26).2008
11
tự động hạn chế dòng điện ngắn mạch với vật liệu siêu dẫn [3], loại này thiết bị có
cấu trúc là các vật liệu siêu dẫn khi đạt tới giá trị xác định của dòng ngắn mạch sẽ
dẫn đến trạng thái tăng nhanh tổng trở thiết bị so với trạng thái dòng định mức
(cần có thiết bị làm lạnh kèm theo); 4) Sử dụng thiết bị hạn chế dòng điện ngắn
mạch có dạng van bán dẫn kết hợp với điện kháng; 5) Chế tạo và sử dụng các thiết
bị chuyển mạch công suất kiểu mới tác động cực nhanh.
Trong các phương án thiết bị vừa nêu đều có chung một số nhược điểm là:
sơ đồ điều khiển phức tạp, giá thành cao, độ tin cậy thấp.
Bài báo này đưa ra một cấu trúc mới của thiết bị tự động hạn chế dòng
(HCD) với thành phần cơ bản là máy biến áp (BA). Cuộn dây sơ cấp của máy biến
áp được nối vào đường dây song song với tụ điện và cuộn dây thứ cấp nối tới một
công tắc phóng điện (xem hình.1).
Trong chế độ làm việc định mức của đường dây (lưới phân phối) cuộn dây thứ
cấp của biến áp hở mạch nên không tồn tại dòng điện, bởi vậy từ thông toàn bộ sẽ
mắc vòng trong mạch dẫn từ và đồng thời mắc vòng qua toàn bộ các cuộn dây [1].
Lúc này dòng điện trong cuộn dây lưới là rất nhỏ và trở kháng của biến áp lúc này
rất lớn (trở kháng của máy biến áp không tải). Dòng điện qua tụ điện lớn hơn
nhiều lần dòng điện qua cuộn dây sơ cấp của biến áp, giá trị này xác định dòng
điện qua bộ HCD. Tụ điện ở đây được lựa chọn với điều kiện, khi mà dòng điện
trên đường dây định mức thì sụt điện áp trên bộ HCD bằng khoảng 5% giá trị điện
áp pha định mức của đường dây.
2. Nguyên lý tác động của bộ HCD
Ngắn mạch cuộn dây thứ cấp của biến áp BA khi xảy ra ngắn mạch trong
lưới điện (do công tắc chân không CT phóng điện) dẫn đến tăng từ thông bị đẩy ra
từ trụ giữa vào vùng khoảng cách giữa các cuộn dây [1]. Lúc này trở kháng của
biến áp tự động giảm nhanh (giảm khoảng 2 lần so với giá trị khi làm việc bình
thường) và trở nên ngang bằng với trở kháng của tụ điện. Khi nối song song biến
áp với tụ điện (xem hình.2) điều này dẫn đến tăng rất nhanh trở kháng của bộ
HCD.
С
CT
BA
Hình 1. Sơ đồ một pha nối bộ hạn chế dòng vào đường dây.
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(26).2008
12
Thật vậy, lúc này trở kháng của HCD được xác định theo quan hệ:
С BA
HCD
С BA
BA
XX 1
X1
X -X ωС
ωL


(1)
Ở đây
С
X
và
С
- trở kháng và điện dung tụ điện của bộ HCD;
và
LBA
- trở kháng và điện cảm danh định máy biến áp BA của bộ HCD;
ω
-tần số góc
của dòng điện áp lưới. Từ biểu thức (1) ta thấy rằng khi thay đổi quan hệ giữa trở
kháng cảm của máy biến áp BA với trở kháng dung của tụ điện thì có thể nhận
được giá trị trở kháng yêu cầu bất kỳ nào đó của bộ hạn chế dòng ngắn mạch HCD
từ
1
ωС
đến

hoặc từ
BA
ωL
đến
. Để hạn chế trị số của dòng điện ngắn
mạch trong các lưới điện thì bộ hạn chế dòng được điều khiển với phạm vi thay
đổi cần thiết của trở kháng
. Khi có lắp đặt bộ hạn chế dòng ngắn mạch trong
hệ thống điện thì dòng điện ngắn mạch 3 pha được xác định với quan hệ sau:
ф.2 ф.2
n.m BA
HT HCD T2BA
UU
IωL
XX X1ωL С

(2)
Và giá trị điện áp trên bộ hạn chế dòng được xác định:
ф.2
HCD n.m HCD T
HCD
U
U I X = X
1X

(3)
Ở đây:
- trở kháng của hệ thống điện đến điểm đặt bộ HCD;
Т
X
- trở
kháng của máy biến áp đầu nguồn;
HCD
X
- trở kháng tương đương được thiết lập
của HCD sau khi xảy ra ngắn mạch.
Sau khi cắt dòng điện ngắn mạch dẫn đến làm giảm nhanh giá trị của điện
áp trên bộ hạn chế dòng và cũng dẫn đến giảm nhanh dòng điện qua công tắc
phóng điện (phóng điện chân không) đồng thời tự động phục hồi lại trở kháng ban
đầu của bộ HCD.
С
LBA
Hình.2. Sơ đồ thay thế bộ HCD khi xảy ra ngắn mạch trong lưới điện
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(26).2008
13
3. Ví dụ tính toán
Ta xem xét phương án khi cần hạn chế dòng điện ngắn mạch trong lưới
điện phân phối có máy biến áp nguồn công suất 40 MVA, điện áp 110/22 kV cùng
các thông số trên sơ đồ thay thế hình 3 (giả sử máy ngắt hiện có dòng cắt định mức
10 kA). Trong chế độ làm việc với tải định mức của máy biến áp thì dòng điện ở
lưới 22 kV là:
dm
2dm
2dm
S40000
I 1050А
3 U 3 22

Hình 3. Sơ đồ một pha khi ngắn mạch gần trong lưới điện 22 kV
khi không có bộ hạn chế dòng ngắn mạch (HCD).
Trên hình 3 thì: U1 – điện áp dây phía sơ cấp máy biến áp nguồn; U2 – điện
áp dây trên thanh cái đầu ra của máy biến áp nguồn.
Tổng trở của máy biến áp nguồn khi tính tương ứng quy về thứ cấp:
n 2dm
T
dm
U % U 10,5 22000
z 1,27
3 I 100 3 1050
Điện trở tác dụng của máy biến áp nguồn quy về thứ cấp là:
n
T22
2dm
P200000
R 0,06
3 I 3 1050

Trở kháng cảm của máy biến áp tương ứng quy về thứ cấp:
2 2 2 2
T T T
X = z -R 1,27 0,06 1,27
Ở đây thì
dm
S
- là công suất định mức của máy biến áp nguồn;
n
U%
- điện
áp ngắn mạch phần trăm của máy biến áp nguồn;
1dm
U
và
2dm
U
- điện áp dây sơ và
thứ cấp định mức của máy biến áp nguồn;
n
P
- công suất ngắn mạch của máy biến
áp nguồn.
1
U
dm
S 40000 kVA
T
К 110 /22kV kV
n
U % 10,5%
n
P 200 wk
MC
2
U
T
TẠP CHÍ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ, ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG - SỐ 3(26).2008
14
Khi không có bộ HCD thì trị dòng ngắn mạch một pha bằng:
3
2dm
n.m.0
U22 10
I 10
3 3 1,27
T
kA
z

Và dòng điện ngắn mạch xung kích [5] bằng:
а
0,01
T
n.m.xk n.m.0
I (1 e ) 2 I 27 kA
Trong đó hằng số thời gian suy giảm của thành phần dòng không tuần hoàn
được tạo ra bằng:
T
a
T
X1,27
T 0,067 s
ω 100 0,06R
Với trị số dòng ngắn mạch như trên thì máy ngắt đang lắp đặt không đảm
bảo độ tin cậy làm việc, cần thiết phải thay thế máy ngắt mới hoặc tìm cách hạn
chế dòng ngắn mạch xuống dưới 80 % dòng cắt định mức của máy ngắt. Nếu như
lắp đặt bộ hạn chế dòng trên đường dây (xem hình.3), thì cần thiết phải lựa chọn
các thông số của bộ HCD như thế nào đó để bộ HCD không gây ảnh hưởng xấu
trong chế độ làm việc bình thường của đường dây truyền tải..
Trong chế độ làm việc bình thường thì dòng điện chính chỉ chảy qua điện
dung của bộ HCD, trong cuộn dây lưới của biến áp BA thì thực tế dòng điện
không chảy qua, bởi vì trong cuộn thứ cấp của biến áp BA đã hở mạch nên trở
kháng của nó vô cùng lớn. Bởi vậy HCD không có ảnh hưởng gì đến chế độ làm
việc định mức của đường dây truyền tải, ngược lại tụ mắc nối tiếp sẽ đóng vai trò
như tụ bù dọc làm giảm trở kháng đường dây, cải thiện thêm chế độ làm việc của
lưới. Sụt điện áp trên tụ điện trong chế độ làm việc bình thường vào khoảng 5%
giá trị của điện áp Uф, khi này thì giá trị của điện dung được tính như sau:
1
U
MC
С
BA
dm
S 40000 kVA
T
К 110 /22kV kV
n
U % 10,5%
n
P 200 wk
CT
U
T
Hình.3. Sơ đồ một pha khi ngắn mạch
trong lưới điện có lắp bộ hạn chế dòng HCD.