Bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống của tranh sơn mài Việt Nam: Vấn đề cấp thiết

VẤN ĐỀ BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY

GIÁ TRỊ TRUYỀN THỐNG CỦA

TRANH SƠN MÀI VIỆT NAM

TÔ NGỌC VÂN-Bộ đội dừng chân b

ên

đường-Sơn mài (chưa hoàn thành)

Bên cạnh những đóng góp tích cực đó vẫn còn một số dòng tranh không ph

ải

là chất liệu sơn mài truyền thống, làm cho người thưởng ngoạn trong nước

và quốc tế lầm tưởng là tranh sơn mài chất liệu sơn ta. Những tranh này

được thể hiện bằng chất liệu sơn công nghiệp, sơn điều, hoặc vẽ bằng mầu

goát rồi phủ một lớp sơn PU-PE lên trên cùng để giữ mầu. Giá thành rẻ hơn

sơn ta rất nhiều lần. Khỏi phải nói về chất lượng cùng với sơn điều và PU-

PE là bạc làm ra từ thiếc chứ không phải bạc được dát từ 100% bạc như ta

vẫn gọi là bạc cựu. Những chất liệu này trông hào nhoáng, sẽ tự phá trên bề

mặt tranh sau một thời gian, chứ không bền vững và đẹp duyên dáng, sâu

thẳm như tranh sơn ta.

Trong xu thế hội nhập và phát triển mạnh mẽ, vấn đề giữ gìn “bản sắc dân

tộc” luôn đựoc Đảng và Nhà nước quan tâm sâu sắc, làm nền tảng tinh thần,

là động lực phát triển xã hội để xây dựng đất nước. Bởi trong xu thế toàn c

ầu

hoá, chúng ta không thể không hoà nhập với các nước trong trao đổi kinh tế,

văn hoá, nghệ thuật...

Vấn đề dặt ra ở đây là: Chúng ta làm gì? và sẽ làm gì để giữ một nét riêng

trong xu thế toàn cầu hoá ấy? Khi mà hôm qua ở Tây bán cầu các hành vi

ứng xử trong kinh tế, văn hoá diễn ra thì hôm nay, ở Đông bán cầu cũng xảy

ra tương tự. Nó có sức mạnh của một phản ứng dây chuyền. Nếu như, chỉ 5

năm trước đây, chúng ta còn xa lạ với Instalation, Performan, Pop Art,

Video of Art, land Art... thì hôm nay, trong đời sống nghệ thuật nó như đã

tồn tại tư lâu. Sự mặc nhiên công nhận những hình thức nghệ thuật mới này

chỉ ra rằng: Rồi đời sống nghệ thuật thế giới có gì thì

ở Việt Nam ta sẽ có cái

đó, và ngược lại, vấn đề chỉ là thời gian.

Trong bối cảnh đó, để văn hoá mỹ thuật Việt Nam đưa ra một nét riêng, độc

đáo, mang bản sắc văn hoá dân tộc, không pha trộn, thì chỉ có sơn mài là cái

mà chúng ta bàn tới. Vì sao lại như vậy? Câu trả lời nằm ngay tại cây sơn và

nghề sơn cổ truyền có từ hàng ngàn năm trước,

Như chúng ta đã biết, cả một dải Đông á có rất nhiều nước trồng được cây

sơn như: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Cam Pu Chia..., nhưng không

có nơi nào có chất lượng tốt như ở vùng đồi Trung du- Phú Thọ. Thi

ên nhiên

ưu đãi cho vùng đất này có được một loại cây có chất lượng nhựa sơn tốt

nhất. Hầu hết các nước đã sử dụng loại sơn này trong lĩnh vực mỹ nghệ và

rất thành công như: Nhật bản, Trung Quốc. Nhưng chưa có nước nào trên

thế giới lại sử dụng chất liệu sơn này trong lĩnh vực hội hoạ. Duy nh

ất chỉ có

ở Việt Nam.

Nền hội hoạ Việt Nam chỉ mới có từ khi trường Mỹ thuật Đông Dương đư

ợc

thành lập từ những năm 30 của thế kỷ trước, khi hội hoạ thế giới đã chuyển

sang thời kỳ hậu ấn tượng. Chúng ta phải cám ơn người Pháp vì đã mở

trường chính quy đào tạo về mỹ thuật. Và cũng nhờ có nhóm hoạ sỹ trường

mỹ thuật Đông Dương mà sơn mài từ chất liệu mỹ nghệ hàng ngàn năm, trở

thành chất liệu trong sáng tác hội hoạ. Kể từ đó sơn mài được coi là ch

ất liệu

truyền thống độc đáo của Việt Namnó tồn tại và phát triển dọc theo chiều d

ài

lịch sử dân tộc.

Xuất hiện từ chính đời sống dân tộc, được chắt lọc thành những nét tinh hoa

trong trang trí đền chùa, đã từ lâu sơn mài đựoc coi là một chất liệu truyền

thống, độc đáo của Việt Nam, đặc biệt sơn mài đã được các hoạ sỹ trường

mỹ thuật Đông Dương nghiên cứu, chuyển từ chất liệu để trang trí mỹ nghệ

thành chất liệu sáng tác hội hoạ. Cho đến nay, hội hoạ sơn mài Việt Nam đã

có một quá trình tìm tòi phát tri

ển trong ngôn ngữ biểu đạt, kỹ thuật thể hiện.

Kể từ khi chất liệu này được các hoạ sỹ mỹ thuật Đông Dương đưa vào thể

hiện trong lĩnh vực hội hoạ thì nó luôn dược các hoạ sỹ tìm tòi và phát triển

cả về chất lượng cũng như số lượng .

Chúng ta hãy thử điểm qua về một vài thông số.

Về bảng mầu : Từ 3 mầu : Đỏ , vàng , đen. Đến nay: Bảng mầu sơn mài rất

phong phú và đa dạng, đã có cả một dảI mầu từ gam mầu nóng chuyển sang

gam mầu lạnh.

Về số lượng hoạ sỹ tham gia vào thể nghiệm chất liệu này trong l

ĩnh vực hội

hoạ:

Lúc đầu các hoạ sỹ Trường Mỹ thuật Đông Dương chỉ đếm trên đầu ngón

tay. Là những hoạ sỹ đi đầu, tiên phong trong lĩnh vực này. Đến nay, lực

lượng hoạ sỹ tham gia vào chất liệu này gia tăng rất nhanh.

Theo thống kê: tại triển lãm Toàn quốc năm 1990: số tác giả có tranh sơn

mài tham gia trong triển lãm là 59. Đến năm 1995, số tác giả sáng tác chất

liệu nay tăng vọt lên 102 tác giả, đến triển lãm toàn quốc năm 2000 là 124

tác giả và năm 2005 vừa rồi tăng lên 135 tác giả.

Có một điều đặc biệt là tác giả trẻ tham gia sáng tác từ chất liệu này ngày

càng đông.

Và điều đáng mừng là trước đây hoạ sỹ vẽ tranh sơn mài ch

ủ yếu tập trung ở

Hà Nội và TP Hồ Chí Minh và Huế, thì đến nay đã lan trên diện rộng, kể cả

miền núi phía Bắc như: Bắc Giang đến tận miền Trung Tây Nguyên và mi

ền

Đông Nam Bộ như: Gia lai- Kontum và Bà Rịa-Vũng Tàu.

Đã xuất hiện nhiều triển lãm cá nhân và nhóm chuyên chất liệu s

ơn mài. gây

tiếng vang lớn trong giới cũng như ở quốc tế.

Nhìn chung hoạt động nghề nghiệp của các hoạ sỹ chuyên sơn mài trong

thời gian qua là tích cực, có những đóng góp nhất định cho sự phát triển của

nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại.