Bệnh Zona - vì sao gọi là “Dời leo”?
Zona là bệnh do một loài Herpes virus có tên là Varicella Zoster virus
(VZV) gây ra. Virus này thường gây bệnh thủy đOậu (bệnh trái rạ =
varicella) ở trẻ em, nhưng sau đó virus có thể nằm ngủ yên trong hạch rễ
thần kinh lưng nhiều chục năm, để rồi khi có cơ hội sẽ tái xuất hiện và gây ra
bệnh zona (dời leo) thường xảy ra ở người lớn tuổi.
Sở dĩ gọi là bệnh dời leo vì triệu chứng bệnh khi phát ra bằng những
mụn đỏ, sau đó mưng mủ, xếp thành một vạt dài, thường khu trú ở vùng hông,
lưng, cổ, đùi hoặc cánh tay,... nên có thể nhầm với chứng dị ứng do dịch tiết của
con dời. (Dời là một loài bò sát giống như con rết con, nhiều chân, màu xám, có
thể tình cờ bò lên da người, nếu ta chạm vào nó, dời sẽ tiết ra một chất có ánh phát
quang trong đêm tối như lân tinh, chất này có thể gây bỏng rát và nổi mụn đỏ trên
da tương tự như bệnh zona). Khác với bệnh thủy đậu hay trái rạ thường không để
lại di chứng, bệnh zona ở người lớn tuổi có thể có di chứng thần kinh da, gây đau
nhức dữ dội và dai dẳng nhiều tháng, nhiều năm sau khi tổn thương da đã lành
hẳn, khiến bệnh nhân rất khổ sở và có thể lâm vào trạng thái trầm cảm. Nhiều
người cho rằng nếu bệnh zona mà phát thành một vòng quanh thắt lưng thì có thể
gây tử vong, điều này không có cơ sở khoa học; nhưng nếu bệnh lan càng rộng thì
di chứng để lại càng nặng.
Theo Moragas, dưới tuổi 30, di chứng thần kinh do zona ít khi xảy ra,
nhưng sau 30 tuổi, di chứng này tăng nhanh theo tuổi. Sau 70 tuổi, cứ 4 bệnh nhân
bị zona sẽ có 3 người chịu di chứng đau kéo dài ít nhất một tháng, có khi kéo dài
nhiều năm.
Cho nên, việc phát hiện và điều trị zona càng sớm càng tốt, ngay từ khi phát
ra những mụn nước trên nền da viêm đỏ và đau nhức, (sau đó các mụn nước này
sẽ đục dần thành mủ). Do đó, cần đến bác sĩ chuyên khoa da liễu để có thể chẩn
đoán, phát hiện và điều trị sớm.
Thuốc thường dùng điều trị cơn cấp tính zona hiện nay là Acyclovir (tên
thương mại thường thấy là Zovirax) với các dạng viên hoặc nhũ dịch uống hay
kem thoa, có tác dụng kháng các loài virus Herpes, nhưng bệnh có thể tái phát.
Những dạng thuốc uống có nhiều tác dụng phụ, cần thận trọng theo đúng chỉ dẫn
của bác sĩ chuyên khoa. Loại thuốc bôi cần chú ý không để dính vào mắt.
Kinh nghiệm dân gian: khi bệnh mới phát có thể dùng hạt đậu xanh nguyên
vỏ, nhai nát thành bột nhão, phun lên chỗ bị zona; để tự nhiên cho bột khô và kết
dính thành một lớp dày che chở vùng da bị tổn thương, đồng thời hạn chế sự lan
rộng của bệnh.
Cũng có người dùng mực xạ (mực Tàu) mài đặc và bôi lên chỗ tổn thương.
Về di chứng gây đau của zona là một di chứng rất nặng, đặc biệt ở người
lớn tuổi.
Để giảm đau, thuốc tây dùng nhiều loại từ nhẹ đến nặng như: thuốc giảm
đau không steroid (NSAIDs), thuốc gây tê tại chỗ (lidocain), thuốc chống co giật,
thuốc chống trầm cảm, corticoid, opioid (dẫn chất của nha phiến)... nhưng cũng
chỉ có tác dụng trị triệu chứng và ít hiệu quả. Những thuốc có tác dụng mạnh lại
thường có nhiều tác dụng phụ nguy hiểm nên phải có sự hướng dẫn của thầy
thuốc.
Châm cứu cũng có một số tác dụng giảm đau nhất định.
Cũng có thể dùng ớt tươi giã nhỏ, xát lên vùng bị đau. Ớt càng cay càng có
tác dụng, nhưng cũng dễ gây cảm giác bỏng rộp.
Nhiều cuộc thí nghiệm đã chứng minh chất gây cay capsaicin của trái ớt có
tác dụng ngăn chặn yếu tố P là chất dẫn truyền cảm giác đau của thần kinh da. Một
nghiên cứu trên 39 bệnh nhân bị đau nhức mạn tính do di chứng của bệnh zona
kéo dài trung bình 24 tháng, đã được cho bôi kem chứa 0,25% tinh chất cay của ớt
(capsaicin) trong vòng 8 tuần. Kết quả: có 19 bệnh nhân (gần 50%) thấy bệnh
giảm rõ rệt, 15 bệnh nhân không thấy kết quả và 5 bệnh nhân ngưng dùng thuốc vì
không chịu được cảm giác nóng bỏng của capsaicin. Kết quả tốt hơn nếu dùng
lượng capsaicin đậm đặc hơn (hoặc loại ớt cay hơn). Thuốc kem bôi có capsaicin
đã được cho phép bán ra thị trường bởi cơ quan Quản lý Dược và Thực phẩm Hoa
Kỳ (FDA).
Nhưng cũng như dùng ớt tươi, cần tránh để kem capsaicin tiếp xúc với
niêm mạc hay chỗ da mỏng vì sẽ gây bỏng rát, khó chịu. Nếu trường hợp này xảy
ra, cần dùng sữa tươi để rửa, sau đó rửa lại bằng nước sạch.