intTypePromotion=1

Bước đầu nghiên cứu về vai trò của Tôtem giáo trong đời sống người Cơtu ở Quảng Nam

Chia sẻ: Năm Tháng Tĩnh Lặng | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:7

0
85
lượt xem
6
download

Bước đầu nghiên cứu về vai trò của Tôtem giáo trong đời sống người Cơtu ở Quảng Nam

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết nghiên cứu về vai trò của Tôtem giáo trong đời sống của người Cơtu ở Quảng Nam, trong đó đặc biệt khai thác vai trò của Tôtem ở một số khía cạnh cụ thể: Tôtem giáo và việc duy trì mối quan hệ cộng đồng; Tôtem giáo với vai trò là yếu tố cơ bản tạo nên giá trị văn hóa tộc người Cơtu được thể hiện trong các dấu tích văn hóa và tâm linh như trong hệ thống truyện cổ, trong hệ thống nghi lễ, trong nghệ thuật điêu khắc.v.v...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Bước đầu nghiên cứu về vai trò của Tôtem giáo trong đời sống người Cơtu ở Quảng Nam

  1. b­íc ®Çu nghiªn cøu vÒ vai trß cña t«tem gi¸o...  khoa häc nh©n v¨n  B¦íC §ÇU NGHI£N CøU VÒ VAI TRß CñA T¤TEM GI¸O TRONG §êI SèNG NG¦êI C¥TU ë QU¶NG NAM lª ngäc quang * Tãm t¾t: Bµi viÕt nghiªn cøu vÒ vai trß cña T«tem gi¸o trong ®êi sèng cña ng­êi C¬tu ë Qu¶ng Nam, trong ®ã ®Æc biÖt khai th¸c vai trß cña T«tem ë mét sè khÝa c¹nh cô thÓ: T«tem gi¸o vµ viÖc duy tr× mèi quan hÖ céng ®ång; T«tem gi¸o víi vai trß lµ yÕu tè c¬ b¶n t¹o nªn gi¸ trÞ v¨n hãa téc ng­êi C¬tu ®­îc thÓ hiÖn trong c¸c dÊu tÝch v¨n hãa vµ t©m linh nh­ trong hÖ thèng truyÖn cæ, trong hÖ thèng nghi lÔ, trong nghÖ thuËt ®iªu kh¾c.v.v... Tõ khãa: T«tem gi¸o; C¬tu; v¨n hãa téc ng­êi; nguån gèc téc ng­êi; dßng hä; t«n gi¸o s¬ khai; t«n gi¸o nguyªn thñy; t©m linh; cè kÕt céng ®ång; vËt tæ... C¸c h×nh th¸i t«n gi¸o s¬ khai lµ c¸c bé phËn nhá c¸c d©n téc thiÓu sè Tµy, h×nh th¸i t«n gi¸o ch­a x©y dùng ®­îc Nïng, Th¸i... chuyÓn c­ tù do tõ c¸c tØnh mét gi¸o lý cô thÓ, râ rµng, ch­a xuÊt hiÖn miÒn nói phÝa B¾c vµo ®Þnh c­ t¹i vïng c¸c tæ chøc t«n gi¸o mét c¸ch cã hÖ thèng. nµy. Trong c¸c thµnh phÇn d©n téc ®ã, Nh÷ng nhµ nghiªn cøu ®· kh¸i qu¸t t«n ng­êi C¬tu chiÕm sè l­îng nhiÒu h¬n c¶ gi¸o nguyªn thuû thµnh hµng chôc lo¹i vµ tËp trung c­ tró t¹i ba huyÖn §«ng h×nh kh¸c nhau. Trong ®ã, T«tem gi¸o Giang, T©y Giang vµ Nam Giang. ë ViÖt ®­îc xem lµ h×nh th¸i biÓu hiÖn ®Çu tiªn Nam, tÝnh ®Õn n¨m 2009, cã kho¶ng cña t«n gi¸o nguyªn thñy. ThuËt ng÷ 61.588 ng­êi C¬tu. Riªng tØnh Qu¶ng “T«tem” b¾t nguån tõ ng«n ng÷ Ag«nkin Nam, cã 45.715 ng­êi C¬tu, ®øng hµng cña ng­êi Anh ®iªng ë ch©u Mü. ThuËt thø hai vÒ d©n sè sau ng­êi Kinh. Ngoµi ng÷ nµy ®­îc ®­a vµo s¸ch b¸o ch©u ¢u ra, hä cßn sinh sèng ë tØnh Sª K«ng vµ vµo cuèi thÕ kØ XVIII, sau ®ã ®­îc sö dông tØnh Salavan n­íc b¹n Lµo víi sè l­îng réng r·i trong c¸c tµi liÖu khoa häc kh¸c. kho¶ng 14.700 ng­êi.(1) NghÜa ®en cña tõ “T«tem” lµ hä hµng hay Còng gièng nh­ c¸c téc d©n kh¸c, khi cã hä hµng”(1). ng­êi C¬tu b¾t ®Çu t¸c ®éng vµo thiªn Vïng miÒn nói phÝa T©y Qu¶ng Nam, nhiªn ®Ó duy tr× sù sèng, c¸c ho¹t ®éng lµ ®Þa bµn tô c­ cña 4 d©n téc lµ C¬tu, X¬ trång trät vµ ch¨n nu«i, s¶n xuÊt cña c¶i §¨ng (gåm c¸c nhãm: M¬ N©m, X¬ Teng, ®­îc thùc hiÖn th× thÞ téc - tæ chøc x· héi Ca Dong), GiÎ Triªng (gåm c¸c nhãm: Tê - cña hä còng ®· ra ®êi. Cïng víi ®ã, ý thøc Riªng, Ve, Ba Noong) vµ Co. KÓ tõ khi vÒ t«n gi¸o cña ng­êi C¬tu còng b¾t ®Çu miÒn Nam ®­îc hoµn toµn gi¶i phãng, sè xuÊt hiÖn. T«tem gi¸o ®· xuÊt hiÖn vµ tån ng­êi Kinh tõ ®ång b»ng lªn miÒn nói (*) lµm ¨n, sinh sèng ngµy cµng gia t¨ng vµ Chuyªn viªn MRE, DDG ViÖt Nam. (1) Lª SÜ Gi¸o (Chñ biªn), D©n téc häc ®¹i c­¬ng, Nxb ®Æc biÖt lµ trong vßng 10 n¨m qua, mét Gi¸o dôc, n¨m 2006, tr.177. 32 Nh©n lùc khoa häc x· héi Sè 1-2014
  2. lª ngäc quang t¹i trong suèt qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña T«tem. VËy, theo nhËn xÐt cña chóng t«i, ng­êi C¬tu vµ kh«ng chØ lµ mét biÓu t­îng b­íc ®Çu cã thÓ kh¼ng ®Þnh ng­êi C¬tu vÒ t©m linh mµ cßn chi phèi ®Õn mäi mÆt “ph¸t triÓn” h¬n mét sè téc ng­êi kh¸c. ®êi sèng cña hä, gãp phÇn trong viÖc t¹o Trong quan niÖm cña m×nh, hÇu hÕt nªn b¶n s¾c v¨n ho¸ cho d©n téc. ng­êi C¬tu tin con chã lµ vËt tæ cña hä. 1. T«tem gi¸o vµ viÖc duy tr× mèi Mét huyÒn tho¹i C¬tu kÓ r»ng: “Ngµy xöa quan hÖ céng ®ång ngµy x­a, ®· l©u l¾m råi, trêi næi giËn lµm Thø nhÊt, T«tem gi¸o cã vai trß chñ yÕu mét trËn lôt lín tiªu diÖt mu«n loµi. Sau trong viÖc x¸c ®Þnh dßng hä ng­êi C¬tu ®ã, chØ cã mét c« g¸i vµ mét con chã sèng Trong t©m thøc cña ng­êi C¬tu, T«tem sãt nhê trèn vµo mét chiÕc trèng. C« g¸i gi¸o tr­íc hÕt thÓ hiÖn râ nÐt ë ý thøc vÒ sèng cïng víi con chã nh­ vî chång, ®Î ra viÖc x¸c ®Þnh nguån gèc téc ng­êi, sau ®ã hai ng­êi con gåm mét trai vµ mét g¸i. nã cßn lµ yÕu tè ®Ó x¸c ®Þnh c¸c dßng hä Lín lªn, ng­êi con trai xuèng miÒn ®ång cña ng­êi C¬tu. Tuy manh mèi chØ lµ b»ng, ng­êi con g¸i ë l¹i miÒn nói. C¶ hai nh÷ng c©u chuyÖn kÓ, nh÷ng sù tÝch mang ®Òu cè ®i t×m mét ai ®ã ®Ó sèng chung mµu s¾c d©n gian, ®Ëm chÊt nguyªn s¬ nh­ng kh«ng t×m ®­îc. Hä l¹i chØ gÆp nh­ng chóng ®· lµm nªn dÊu Ên cña nhau vµ kh«ng cßn sù lùa chän nµo kh¸c, T«tem gi¸o. hai anh em ph¶i lÊy nhau, ®Î ra mét qu¶ Ngoµi quan hÖ céng ®ång, con ng­êi cßn bÇu. Tõ qu¶ bÇu ®ã sinh ra ng­êi C¬tu, rµng buéc víi nhau b»ng quan hÖ huyÕt ng­êi Bru, ng­êi Tµ«i...”(2) Nh­ vËy, còng thèng tøc quan hÖ dßng hä. Thùc tÕ cho gièng nh­ sù tÝch cha L¹c Long Qu©n vµ chóng ta thÊy, kh«ng ph¶i bÊt kú téc mÑ ¢u C¬ cña ng­êi ViÖt, ng­êi C¬tu ®· ng­êi nµo còng cã tªn gäi dßng hä. Mét sè tù tr¶ lêi c©u hái t¹i sao hä l¹i cã mÆt trªn téc ng­êi chØ cã mét bæ ng÷ mµ ta th­êng thÕ giíi nµy th«ng qua h×nh t­îng ng­êi gäi lµ ch÷ ®Öm ®Ó ph©n biÖt giíi tÝnh. §iÓn cha lµ chã cña m×nh. Vµ mét ®iÒu thó vÞ, h×nh nh­ ng­êi X¬®¨ng cã tõ A ®Ó chØ nam truyÒn thuyÕt vÒ «ng tæ chã kh«ng chØ vµ Y ®Ó chØ n÷, vÝ dô: A Nhong vµ Y Hªn... xuÊt hiÖn ë d©n téc C¬tu mµ cßn ë nhiÒu Ng­îc l¹i, víi ng­êi £®ª, tõ Y ®Ó chØ nam d©n téc Ýt ng­êi trªn l·nh thæ ViÖt Nam vµ H ®Ó chØ n÷. ThËm chÝ, ng­êi Kh¬me nh­ Ta«i, Bana, X¬ ®¨ng, GiÎ Triªng, L« tr­íc ®©y ®Ó ph©n biÖt nh÷ng ng­êi cïng L«... Ngoµi ra, con chã còng cã vai trß rÊt tªn vµ cã quan hÖ huyÕt thèng th­êng gäi ®a d¹ng trong thÇn tho¹i cña c¸c c­ d©n kÌm theo tªn cha; ng­êi Bana, trong mét §«ng Nam ¸ vµ Nam ¸ n÷a. Cã lÏ, truyÒn bu«n tªn c¸c thµnh viªn kh«ng ®­îc trïng thuyÕt vÒ ng­êi cha lµ chã ®· b¾t nguån tõ lÆp nhau, víi môc ®Ých ph©n biÖt gi÷a c¸ sù g¾n bã, th©n thiÕt gi÷a ng­êi vµ chã - nh©n nµy víi c¸ nh©n kh¸c. Bªn c¹nh ®ã con vËt ®­îc thuÇn ho¸ tõ rÊt sím trong cßn cã tr­êng hîp T«tem theo giíi, tøc lÞch sö. Riªng víi ng­êi C¬tu, chóng ta nam theo hä cha vµ n÷ theo hä mÑ nh­ téc kh«ng thÓ phñ nhËn r»ng con chã lu«n gi÷ ng­êi GiÎ Triªng. Riªng ng­êi C¬tu, hä cã mét vÞ trÝ ®Æc biÖt trong ®êi sèng cña hä. tæ chøc “T«” hay “Cabhu” gièng nh­ “hä” hay “dßng hä” cña ng­êi ViÖt. Mçi dßng hä (2) T¹ §øc, T×m hiÓu v¨n ho¸ Katu, Nxb. ThuËn Ho¸, së h÷u mét tªn gäi riªng g¾n víi vËt tæ HuÕ, n¨m 2002, tr. 20. Sè 1-2014 Nh©n lùc khoa häc x· héi 33
  3. b­íc ®Çu nghiªn cøu vÒ vai trß cña t«tem gi¸o... Chã lµ bÇu b¹n trung thµnh cña ng­êi nh÷ng con ng­êi cïng tån t¹i víi nhau C¬tu. Chóng th«ng minh, giµu t×nh c¶m trªn mét vïng l·nh thæ nhÊt ®Þnh, còng l¹i rÊt gÇn gòi víi con ng­êi, nã lµ con vËt chÝnh T«tem gi¸o ®· thùc hiÖn trän vÑn gióp hä s¨n thó, gi÷ nhµ, b¸o hiÖu khi vai trß cña m×nh trong viÖc x¸c ®Þnh dßng chñ l©m nguy vµ ra søc gióp chñ tho¸t hä. Nã lµm s¸ng tá mèi quan hÖ huyÕt hiÓm. Ngµy nay, ng­êi ta cã thÓ b¾t gÆp thèng gi÷a ng­êi víi ng­êi, tõ ®ã gãp phÇn trªn c¸c cét nhµ g­¬l hay trªn c¸c c¸c tÊm vµo vÊn ®Ò duy tr× nßi gièng ®· vµ ®ang trÝnh nhµ g­¬l, h×nh t­îng chã hay chã diÔn ra tõng ngµy ë céng ®ång ng­êi C¬tu. c¸ch ®iÖu nh­ mét nh¾c nhë vÒ T«tem Thø hai, T«tem gi¸o cã vai trß t¨ng gi¸o téc ng­êi. c­êng t×nh ®oµn kÕt, cè kÕt céng ®ång Kh«ng chØ cã «ng tæ chung cña c¶ céng TÝnh cè kÕt trong céng ®ång ®­îc thÓ ®ång, ng­êi C¬tu ®· t×m ®Õn nh÷ng mèi hiÖn tr­íc hÕt lµ qua v¨n ho¸ lµng. Lµng quan hÖ gÇn gòi, th©n thuéc h¬n trong C¬tu (vel, bh­¬l, cr¬noon) tõ rÊt l©u ®· lµ ph¹m vi gia ®×nh, dßng téc. Dßng hä trong ®¬n vÞ d©n c­ truyÒn thèng, ®iÓn h×nh tiÕng C¬tu gäi lµ “Cabhuh” vµ tr­íc ®©y trong thùc tÕ tån t¹i cña téc ng­êi. Hä mét lµng th­êng ®­îc h×nh thµnh tõ mét céng c­, céng c¶m, céng mÖnh víi nhau ®Õn hai dßng hä. Mçi dßng hä ®Òu cã mét trong mét ®Þa vùc cô thÓ víi tiÒm thøc mét biÓu t­îng ®­îc t«n lªn thµnh tæ tiªn m×nh lµ nh÷ng ng­êi ®­îc sinh ra tõ mét riªng cña m×nh, g¾n víi nh÷ng truyÒn c¸i gèc chung. Ng­êi d©n víi sù ®ång lßng thuyÕt nãi vÒ nguån gèc sinh ra dßng hä. vµ nhÊt trÝ cao, tin vµo sù dÉn d¾t cña giµ VËt tæ cã thÓ lµ mét con vËt, c¸i c©y, hßn lµng ®· t¹o nªn mét khèi ®¹i ®oµn kÕt ®¸ hay mét sù viÖc bÊt th­êng nµo ®ã cïng nhau duy tr× trËt tù x· héi, niÒm tin trong trêi ®Êt. Bªn c¹nh ®ã, hä cßn cã mét trong ®êi sèng vËt chÊt lÉn tinh thÇn. sè quy ®Þnh, kiªng c÷ dµnh cho c¸c thµnh D­êng nh­ ®èi víi nh÷ng ng­êi C¬tu ngµy viªn trong ph¹m vi dßng hä m×nh. Sau ngµy lÇm lòi ra rÉy vÒ lµng, nh÷ng sù t¸c nµy, do quan hÖ h«n nh©n cïng qu¸ tr×nh ®éng qua l¹i gi÷a c¸ nh©n vµ x· héi, gi÷a du canh du c­ nªn ®· cã nhiÒu dßng hä tõng con ng­êi cô thÓ víi céng ®ång chñ cïng chung sèng trong mét lµng nh­ng yÕu chØ diÔn ra trong lµng mµ th«i. Dï hiÖn t­îng mét sè dßng hä c¸ biÖt chiÕm lµng chØ cã sù tån t¹i cña mét dßng hä nh­ sè ®«ng cho biÕt dßng hä Êy vèn lµ nh÷ng ngµy x­a, hay cã sù xuÊt hiÖn cña nhiÒu ng­êi tiªn phong lËp lµng. ë vïng cao dßng hä vµo thêi gian sau nµy th× tinh huyÖn T©y Giang, cô thÓ lµ hai x· Tr’hy thÇn ®oµn kÕt vÉn ®­îc gi÷ v÷ng. Gia vµ Axan nhiÒu lµng chñ yÕu lµ hä C¬l©u; ®×nh vµ dßng hä trë thµnh nh÷ng bé phËn hay nh­ thÞ trÊn Th¹nh Mü huyÖn Nam kh«ng thÓ t¸ch rêi trong mét lµng. Sù gióp Giang, chñ yÕu lµ hä Bhn­ích(3)... ®ì, ®ïm bäc nhau ®i tõ khu«n khæ gia Trªn ®©y lµ mét thùc tÕ, ®ång thêi lµ ®×nh, dßng hä trong quan hÖ huyÕt thèng mét minh chøng cã tÝnh thuyÕt phôc cao. ®Õn nh÷ng gia ®×nh, dßng hä cïng chung Chóng lµ biÓu hiÖn cña T«tem gi¸o, ®­îc sèng trong mét lµng.(3) thÓ hiÖn trong nhËn thøc vÒ nguån gèc téc Tuy nhiªn, vÉn cã nh÷ng h×nh thøc liªn ng­êi vµ nguån gèc cña tõng dßng hä. T«tem gi¸o nh­ mét sîi d©y g¾n kÕt (3) Tµi liÖu l­u tr÷ cña Ban D©n téc tØnh Qu¶ng Nam. 34 Nh©n lùc khoa häc x· héi Sè 1-2014
  4. lª ngäc quang kÕt gi÷a c¸c lµng ®ång téc sèng cËn c­ víi mong manh, ch­a thÓ hiÖn râ sù kh¸c nhau. §ã lµ hiÖn t­îng kÕt nghÜa gi÷a hai biÖt. §iÒu ®ã dÉn ®Õn viÖc mçi c¸ nh©n hoÆc ba lµng thÓ hiÖn trong lÔ Pr¬ngãoch. trong céng ®ång ng­êi cã mét vai trß b×nh §©y lµ sù cè kÕt nh»m xo¸ bá nh÷ng hËn ®¼ng víi kh¸ch thÓ. Hay nãi c¸ch kh¸c, sù thï x¶y ra tr­íc ®ã víi môc ®Ých: hoÆc thÓ b×nh ®¼ng lµ nh©n tè quyÕt ®Þnh quan hÖ hiÖn søc m¹nh qu©n sù, hoÆc t¹o nªn søc x· héi ë ®ång bµo C¬tu. m¹nh t­¬ng trî trong c¸c t×nh huèng ¶nh C¸c thµnh viªn, c¸c hé gia ®×nh cïng h­ëng ®Õn cuéc sèng b×nh yªn cña hä mµ chung sèng trong lµng ®Òu b×nh ®¼ng víi môc ®Ých s©u xa chÝnh lµ cñng cè c¸c mèi nhau vÒ quyÒn lîi vµ nghÜa vô. Hä ®ãng quan hÖ x· héi, v­¬n tíi mét cuéc sèng gãp c«ng søc, cña c¶i vµ cïng cã tr¸ch hoµ b×nh. nhiÖm ®Ó xö lý, gi¶i quyÕt mäi viÖc. Tuy §ã lµ m« h×nh lµng g¾n víi c¸c mèi ng­êi chñ lµng gi÷ vÞ trÝ ®øng ®Çu song quan hÖ x· héi. Trong ph¹m vi gia ®×nh vµ ®Òu dùa vµo th¸i ®é t«n träng, kh©m phôc dßng hä, ng­êi C¬tu lu«n lu«n gi÷ ®­îc cña d©n lµng ®èi víi nh÷ng kinh nghiÖm mèi liªn hÖ mËt thiÕt víi nhau. NÕu trong trong lao ®éng s¶n xuÊt, sù am hiÓu phong céng ®ång chung, hä coi nhau nh­ anh em tôc tËp qu¸n, giái viÖc giao h¶o bªn ngoµi, cïng nguån gèc th× trong khu«n khæ gia kh¶ n¨ng xö lý nh÷ng phøc t¹p trong néi ®×nh vµ dßng hä, hä lµ ruét thÞt, lµ m¸u bé vµ t­ c¸ch ®¹o ®øc cña ng­êi ®ã. Hä mñ cña nhau. Kh«ng quan t©m ®Õn vÊn ®Ò thùc sù hµnh ®éng trªn tinh thÇn tù ranh giíi l·nh thæ hay vÞ trÝ ®Þa lý, ®· lµ nguyÖn, tù gi¸c chø kh«ng chÞu sù ¸p ®Æt ng­êi cïng cabhuh, cïng mang mét hä th× cña giai cÊp, tÇng líp nµo c¶. §Ó ®¹t ®­îc ¾t h¼n cã quan hÖ huyÕt thèng. Nh÷ng kÕt qu¶ nh­ vËy ®ßi hái ph¶i cã sù ®ång thµnh viªn trong Cabhuh dï kh«ng ë gÇn lßng xuÊt ph¸t tõ ý thøc cña c¸c thµnh nhau, dï ®i lµm ¨n, sinh sèng ë ®©u ®i viªn. §©y chÝnh lµ lóc T«tem gi¸o ph¸t n÷a th× hä vÉn cè g¾ng dµnh thêi gian ®i huy søc m¹nh cña m×nh. Tõ h×nh t­îng tæ th¨m nom nhau, th¾t chÆt thªm t×nh yªu tiªn chung cña c¶ téc d©n ®Õn tæ tiªn riªng th­¬ng vµ ®oµn kÕt. Tõ x­a tíi nay, nÐt trong tõng dßng hä ®· gióp ng­êi C¬tu tù ®Ñp v¨n ho¸ ®ã vÉn hiÖn h÷u trong ®êi kh¼ng ®Þnh ®­îc nguån gèc, vÞ thÕ cña sèng téc ng­êi. m×nh. Anh mang hä kia th× anh cã «ng tæ Cã thÓ nãi, T«tem gi¸o ®ãng mét vai trß cña anh, t«i mang hä nµy th× t«i còng cã kh¸ quan träng trong viÖc ®iÒu hµnh x· vËt tæ cña m×nh. Mçi ng­êi ®Òu tù hµo vÒ héi C¬tu, nhiÒu mèi quan hÖ trong dßng “T«tem” cña riªng m×nh, kh«ng ai h¬n hä hay ngoµi x· héi ®· n¶y sinh tõ quan thua hay thÊp kÐm h¬n ai. Dï dßng hä niÖm vÒ vËt tæ. ChÝnh sù xuyªn suèt cña nµy cã sè l­îng thµnh viªn rÊt ®«ng, dßng t«tem gi¸o lµ mét trong nhiÒu ®éng lùc hä kia chØ lµ thiÓu sè th× ®Þa vÞ cña hä vÉn gióp mèi liªn hÖ céng ®ång, dßng hä cña ngang nhau, vÉn cã niÒm tin tÝn ng­ìng ng­êi C¬tu lu«n bÒn chÆt. cña b¶n th©n mçi ng­êi. Nhê ®ã, ng­êi Thø ba, T«tem gi¸o gãp phÇn x¸c lËp sù C¬tu tù nhËn thÊy ®­îc vai trß, tr¸ch b×nh ®¼ng trong céng ®ång ng­êi C¬tu nhiÖm cña m×nh víi gia ®×nh, dßng téc, víi X· héi C¬tu manh nha cã sù ph©n ho¸ céng ®ång chø kh«ng ph¶i do t©m lý khiÕp nh­ng ranh giíi gi÷a sù giµu nghÌo rÊt sî mét c¸ nh©n hay tæ chøc nµo. Sè 1-2014 Nh©n lùc khoa häc x· héi 35
  5. b­íc ®Çu nghiªn cøu vÒ vai trß cña t«tem gi¸o... V× thÕ, cã thÓ nãi bªn c¹nh nh÷ng yÕu ®×nh, t©m linh vµ tÝn ng­ìng ®Õn c¸c mèi tè c¬ b¶n thuéc vÒ quan hÖ s¶n xuÊt vµ ý quan hÖ trong x· héi, vÒ gi¸ trÞ vµ biÓu thøc hÖ, T«tem gi¸o còng gãp phÇn gióp hiÖn nh©n sinh quan, thÕ giíi quan...(4) cho sù b×nh ®¼ng trong téc ng­êi hay Kh«ng chØ vËy, cã rÊt nhiÒu truyÖn kÓ trong tõng dßng hä thªm s©u s¾c. §ång vÒ nguån gèc téc ng­êi vµ dßng hä. §©y lµ thêi, chÝnh sù b×nh ®¼ng lµ mét trong ®iÒu v« cïng lý thó mµ T«tem gi¸o mang nh÷ng c¬ së t¹o nªn chÊt keo liªn kÕt l¹i cho v¨n ho¸ téc ng­êi C¬tu. XuÊt ph¸t céng ®ång, ch¾p c¸nh cho ý thøc d©n téc, tõ niÒm tin r»ng dßng hä m×nh ®­îc sinh ý thøc vÒ dßng hä, gia ®×nh vµ c¸ thÓ ®­îc ra tõ mét c©y, mét con nµo ®ã vµ ®Ó x¸c n©ng cao. lËp mèi quan hÖ nµy, cïng víi sù tÝch téc 2. T«tem gi¸o lµ mét trong nh÷ng ng­êi, ng­êi C¬tu ®· s¶n sinh ra mét hÖ yÕu tè quan träng t¹o nªn gi¸ trÞ v¨n thèng truyÖn kÓ vÒ sù tÝch dßng hä. ho¸ riªng cña ng­êi C¬tu Nh÷ng truyÖn cæ vÒ nguån gèc dßng hä ®· Thø nhÊt, T«tem gi¸o trong hÖ thèng tån t¹i vµ ph¸t triÓn cïng víi téc ng­êi. truyÖn cæ Mçi dßng hä ®Òu cã c¸ch lý gi¶i riªng cña Cã thÓ nãi, ®Õn víi ®ång bµo d©n téc m×nh. B»ng h×nh thøc truyÒn miÖng, c¸c C¬tu lµ ®Õn víi kho tµng v¨n häc mang c©u chuyÖn ®ã ®· ®­îc l­u truyÒn tõ ®êi ®Ëm mµu s¾c d©n gian, mang nÐt huyÒn bÝ nµy sang ®êi kh¸c mét c¸ch hÕt søc tù cña nói rõng. §Æc biÖt, m¶ng truyÖn cæ nhiªn. ¤ng bµ, cha mÑ kÓ cho thÕ hÖ con C¬tu rÊt phong phó vÒ sè l­îng, cã ®Õn ch¸u nghe ®Ó nh¾c nhë chóng ph¶i hiÓu hµng tr¨m c©u chuyÖn kh¸c nhau. C¸i kho vµ nhí vÒ c¸i tªn, c¸i hä mµ m×nh ®ang tµng “§Õm kh«ng hÕt chuyÖn, nhí kh«ng mang. Nã nh­ mãn ¨n tinh thÇn kh«ng hÕt chuyÖn”(4) nµy, ®Õn nay vÉn ch­a cã thÓ thiÕu trong cuéc sèng cña hä. Nã ®­îc mét con sè thèng kª nµo cô thÓ. l­u gi÷ trong trÝ nhí cña nh÷ng bµ mÕ, cô TruyÖn cæ C¬tu thÓ hiÖn ®­îc nh÷ng «ng r©u tãc b¹c ph¬ ®Ó ®ªm ®ªm bªn ¸nh tÝnh c¸ch cña con ng­êi vµ x· héi C¬tu löa bËp bïng kh«ng chØ nh÷ng ®øa trÎ tãc thêi xa x­a. §ã lµ x· héi ch­a cã giai cÊp, khÐt n¾ng ngåi xóm xÝt l¾ng nghe mµ c¶ ph­¬ng thøc s¶n xuÊt nguyªn thuû víi nh÷ng bËc trung niªn, c¸c anh chÞ thanh viÖc ®Ò cao t×nh yªu th­¬ng gi÷a con ng­êi niªn còng hµo høng tham gia. ViÖc kÓ l¹i víi con ng­êi, ®Ò cao lao ®éng ch©n chÝnh. cho thÕ hÖ vÒ lÞch sö céi nguån dßng téc Còng gièng nh­ c¸c d©n téc kh¸c, qua nh­ mét c¸ch tri ©n ®Õn tæ tiªn cña m×nh, truyÖn cæ, chóng ta sÏ thÊy ®­îc lÞch sö thùc hiÖn nã nh­ mét bæn phËn ph¶i lµm. nguån céi còng nh­ cèt lâi cña ®êi sèng vµ Tuy mçi dßng hä ®Òu cã truyÖn kÓ nh­ng x· héi cña ng­êi C¬tu. Trong mçi c©u trong qu¸ tr×nh l­u truyÒn, do sù c¸ch biÖt chuyÖn, nÕu g¹t ®i nh÷ng chi tiÕt h­ cÊu vÒ mÆt ®Þa lý, yÕu tè x· héi t¸c ®éng vµ th× chóng ta sÏ thu l­îm ®­îc rÊt nhiÒu cø nhÊt lµ do sù phong phó cña trÝ t­ëng liÖu khoa häc gãp phÇn lµm s¸ng tá nh÷ng vÊn ®Ò vÒ lÞch sö, v¨n ho¸ téc ng­êi. (4) TruyÖn cæ ®· ph¶n ¸nh mäi mÆt cña ®êi GS. Hoµng Ch©u Ký (Chñ nhiÖm ®Ò tµi), V¨n ho¸ d©n téc C¬tu, §Ò tµi nghiªn cøu, Së V¨n ho¸ - Th«ng sèng, tõ c¸c ®Æc ®iÓm vÒ h«n nh©n vµ gia tin Qu¶ng Nam - §µ N½ng, n¨m 1994, tr.51. 36 Nh©n lùc khoa häc x· héi Sè 1-2014
  6. lª ngäc quang t­îng vµ sù can thiÖp v« thøc cña ng­êi kÓ thÇn rõng, thÇn nói, thÇn suèi, thÇn ®Êt, khiÕn truyÖn cæ ®· s¶n sinh rÊt nhiÒu dÞ thÇn n­¬ng rÉy, thÇn c©y rõng, thÇn gi÷ b¶n. V× vËy, cïng mét c©u truyÖn kÓ nhµ,... vµ chÝnh T«tem gi¸o ®· lµm ®a nh­ng ng­êi ë lµng Mùc, huyÖn Nam d¹ng thªm hÖ thèng thÇn linh nµy b»ng Giang l¹i cã thªm mét sè chi tiÕt hiÖn ®¹i c¸c vËt tæ, c¸c vËt t­îng tr­ng T«tem gi¸o. h¬n c©u chuyÖn cña ng­êi C¬tu ë x· L¨ng §iÒu ®ã khiÕn cho hÖ thèng thÇn linh cña huyÖn T©y Giang. Tuy nhiªn, ë gãc ®é nµo ng­êi d©n thªm phÇn phong phó vµ ®Æc ®ã, c¸c dÞ b¶n nµy l¹i gãp phÇn lµm cho s¾c. C¸c nghi lÔ g¾n víi c¸c vÞ thÇn tõ ®©y kho tµng truyÖn cæ cña d©n téc C¬tu thªm còng cã ®iÒu kiÖn t¨ng thªm vÒ sè l­îng. phong phó vµ ®a d¹ng. NÕu c¸c nghi lÔ vßng ®êi hay c¸c nghi lÔ Thø hai, T«tem gi¸o trong viÖc ®a d¹ng trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp - song song ho¸ hÖ thèng nghi lÔ víi nh÷ng ®iÒu kiªng c÷ vµ cÊm kÞ lµ viÖc Ng­êi C¬tu ®· h×nh thµnh nªn c¶ mét ng­êi d©n tæ chøc lµm lÔ cóng; c¸c nghi lÔ hÖ thèng nh÷ng nghi lÔ. “Nghi lÔ lµ liªn quan ®Õn t«tem gi¸o vµ dßng hä ng­êi ph­¬ng tiÖn giao tiÕp víi nh÷ng thùc thÓ C¬tu còng cã nh÷ng kiªng c÷, cÊm kÞ. Cã linh hån” vµ “Th«ng qua nghi lÔ vµ nh÷ng thÓ nãi, T«tem gi¸o ®· tù x©y dùng, tù nghi thøc ®Æc biÖt trong nghi lÔ, nh÷ng h×nh thµnh nªn nh÷ng nghi lÔ riªng liªn ng­êi ë câi trÇn cÇu cóng thÇn linh ë thÕ quan ®Õn ®èi t­îng t«n thê vµ nh÷ng nghi giíi bªn kia - mét thÕ giíi siªu nhiªn nµo lÔ T«tem gi¸o thùc sù lµ yÕu tè gãp phÇn ®ã, mong thÇn linh hiÓu vµ ®¸p øng nh÷ng lµm cho b¶n s¾c v¨n ho¸ téc ng­êi thªm nguyÖn väng cña c¸ nh©n vµ céng ®ång”(5). ®éc ®¸o.(5) Cã thÓ nãi, niÒm tin, t«n gi¸o sinh ra nghi Thø ba, h×nh t­îng T«tem gi¸o trong lÔ vµ nh÷ng nghi lÔ lµ sù biÓu hiÖn niÒm nghÖ thuËt ®iªu kh¾c tin, t«n gi¸o. §iªu kh¾c gç lµ nghÖ thuËt giµu tÝnh Nghi lÔ ®­îc tiÕn hµnh cho ®èi t­îng cã s¸ng t¹o vµ mang nÐt riªng vÒ t­ duy d©n thÓ lµ c¶ mét céng ®ång, mét gia ®×nh hay gian cña ng­êi C¬tu. Tõ nh÷ng c¶nh sinh thËm chÝ chØ lµ cho mét c¸ nh©n. ViÖc thùc ho¹t con ng­êi nh×n thÊy h»ng ngµy ®Õn hiÖn c¸c nghi lÔ nh»m ®¸p øng nhu cÇu nh÷ng h×nh mÉu n»m trong trÝ t­ëng t©m linh cña téc ng­êi, t¹o lËp mèi quan t­îng, tõ h×nh ¶nh cña c¸c gièng loµi hÖ, giao c¶m tèt ®Ñp gi÷a con ng­êi víi thÕ trong thÕ giíi tù nhiªn ®Õn h×nh t­îng vËt giíi thÇn linh vµ víi tæ tiªn. C¸c h×nh thøc tæ,... tÊt c¶ ®Òu ®­îc thÓ hiÖn qua ®«i bµn cóng b¸i, cÇu xin lµ cÇu nèi thÕ giíi thùc tay tµi hoa cña nghÖ nh©n C¬tu. NghÖ t¹i víi mét thÕ giíi kh¸c. Tuy kh«ng cã thuËt t¹o h×nh th­êng tËp trung ë cét buéc viÖc lËp bµn thê nh­ ë ng­êi Kinh nh­ng tr©u trong lÔ hiÕn tÕ, g­¬l - ng«i nhµ c«ng tÊt c¶ ®· n»m trong suy nghÜ, thuéc vÒ céng, nhµ må dµnh cho ng­êi chÕt, mÆt n¹ niÒm tin cña ®ång bµo C¬tu. Hä tin vµ lµm gç... §Æc biÖt, nhµ må vµ g­¬l lµ n¬i nghÖ theo nh÷ng ®iÒu mµ gia ®×nh, dßng hä, céng ®ång m×nh lµm tõ bao ®êi nay. Víi (5) DÉn theo PGS.TS. NguyÔn ChÝ BÒn cïng tËp thÓ niÒm tin v¹n vËt h÷u linh, ng­êi C¬tu vèn t¸c gi¶ ViÖn VHTT, C¸c nh¹c cô gâ b»ng ®ång - Nh÷ng gi¸ trÞ v¨n ho¸, Nxb. V¨n ho¸ Th«ng tin, Hµ tin t­ëng, thê cóng nh÷ng thÇn linh nh­ Néi, n¨m 2007, tr. 45 vµ 49. Sè 1-2014 Nh©n lùc khoa häc x· héi 37
  7. b­íc ®Çu nghiªn cøu vÒ vai trß cña t«tem gi¸o... thuËt ®iªu kh¾c thÓ hiÖn râ nÐt vµ to¶ trung t©m cña nhµ g­¬l. Tuy nhiªn, ®iÓn s¸ng nhÊt. §ã lµ nh÷ng c«ng tr×nh kiÕn h×nh nhÊt ph¶i kÓ ®Õn lµ h×nh t­îng con tróc ®Æc tr­ng, lµ yÕu tè cèt lâi, ®¹i diÖn chã. Nh­ ®· nãi ë trªn, con chã lµ vËt tæ vµ tæng hîp tinh hoa v¨n ho¸ cña ng­êi cña c¶ téc ng­êi ®ång thêi nã còng lµ tæ C¬tu. Khëi sinh tõ quan niÖm vÒ vËt tæ tiªn cña mét sè dßng hä C¬tu. H×nh t­îng trong T«tem gi¸o ®· h×nh thµnh nªn mét chã cïng víi h×nh t­îng mét sè loµi vËt sè h×nh t­îng ®­îc xem lµ tiªu biÓu cho kh¸c th­êng ®­îc kh¾c trªn c¸c bé phËn nghÖ thuËt ®iªu kh¾c cña téc ng­êi nµy. kh¸c nhau cña g­¬l. Grook vµ Tring lµ hai lo¹i chim ®­îc TÝnh biÓu c¶m trong c¸c t¸c phÈm nghÖ ng­êi C¬tu t«n thê vµ hä xem nã nh­ thuËt ®iªu kh¾c C¬tu cã ®­îc mét phÇn lµ nh÷ng con chim thÇn. H×nh t­îng chim nhê vµo niÒm tin vµ lßng thµnh kÝnh cña cña ng­êi C¬tu cã má dµi vµ to, ®ã lµ ®Æc hä víi c¸c vÞ thÇn. Cã thÓ thÊy r»ng, dï tr­ng næi bËt nhÊt cña chim Grock vµ c¸c h×nh kh¾c ®ã lµ trõu t­îng hay mang Tring. H×nh chim ®­îc t¹o t¸c hÕt søc kú tÝnh t¶ thùc, trang trÝ th× chóng ta vÉn c«ng vµ bao giê còng lµ mét ®«i. Hä ph¶i c«ng nhËn chóng mang dÊu Ên cña th­êng t¹c ®«i chim ë vÞ trÝ cao nhÊt, n¬i t«tem gi¸o. sang träng nhÊt nh­ trªn nãc nhµ G­¬l, Nãi tãm l¹i, T«tem gi¸o cã vai trß quan ®Çu c©y cét lÔ, ®Çu nhµ må... Bªn c¹nh ®ã, träng trong ®êi sèng ng­êi C¬tu ë Qu¶ng ®iªu kh¾c C¬tu cßn cã h×nh t­îng tr©u. Nam, nã mang l¹i sù b×nh ®¼ng vµ gióp Ng­êi C¬tu xem tr©u lµ vËt cã gi¸ trÞ lín, céng ®ång thªm g¾n kÕt h¬n. Còng chÝnh lµ vËt thiªng cña thÇn linh, viÖc hiÕn tÕ T«tem gi¸o ®· gãp phÇn t« ®Ëm thªm nÐt tr©u lµ c¸ch lµm vui lßng thÇn linh vµ hä ®Æc s¾c trong v¨n ho¸ téc ng­êi. ChÝnh cã tôc ®©m tr©u hiÕn sinh ®Ó cÇu mïa, t¹ nh÷ng lý do ®ã mµ ®Õn thêi ®iÓm hiÖn t¹i ¬n thÇn linh vµ xin thÇn linh cho mäi ®iÒu d©n téc C¬tu vÉn lµ téc d©n cßn gi÷ trong tèt lµnh. Cho nªn, cïng víi h×nh t­îng m×nh nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa riªng biÖt chim, tr©u còng lµ h×nh t­îng chñ ®¹o kh«ng lÉn vµo bÊt cø d©n téc nµo kh¸c. trong c¸c m«tip trang trÝ truyÒn thèng C¬tu. H×nh t­îng tr©u ®­îc ®iªu kh¾c ë TµI LIÖU THAM KH¶O nhµ må, nhµ g­¬l kh«ng chØ lµ biÓu t­îng 1. PGS.TS. NguyÔn ChÝ BÒn cïng tËp cña niÒm hy väng mét cuéc sèng sung tóc, thÓ t¸c gi¶ ViÖn VHTT (2007), C¸c nh¹c giµu cã mµ cßn mang ý nghÜa t©m linh rÊt cô gâ b»ng ®ång - Nh÷ng gi¸ trÞ v¨n ho¸, lín. Ngoµi ra, c©y còng lµ ®èi t­îng ®iªu Nxb. V¨n ho¸ Th«ng tin, Hµ Néi. kh¾c ®­îc ng­êi C¬tu chó ý. Sèng gi÷a nói 2. T¹ §øc (2002), T×m hiÓu v¨n ho¸ rõng bao la, c©y tõ bao ®êi ®· rÊt th©n Katu, Nxb. ThuËn Ho¸, HuÕ. thiÕt víi ng­êi nªn tôc thê c©y ®· h×nh 3. Lª SÜ Gi¸o (2006), D©n téc häc ®¹i thµnh vµ tån t¹i. H×nh t­îng c©y cña c­¬ng, Nxb. Gi¸o dôc, Hµ Néi. ng­êi C¬tu kh«ng chØ ë trong t©m linh, tÝn 4. GS Hoµng Ch©u Ký (Chñ nhiÖm ®Ò ng­ìng mµ ®­îc cô thÓ ho¸ thµnh nh÷ng tµi), (1994), V¨n ho¸ d©n téc C¬tu, §Ò tµi biÓu t­îng. Cô thÓ lµ h×nh ¶nh c©y cét tÕ nghiªn cøu, Së V¨n ho¸ - Th«ng tin Qu¶ng (xnur) vµ c©y cét Zr©ng moong - c©y cét Nam - §µ N½ng, Qu¶ng Nam. 38 Nh©n lùc khoa häc x· héi Sè 1-2014

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản