CÁC LÝ THUYẾT KHOA HỌC SỬ DỤNG TRONG QUẢN TRỊ ĐIỂM ĐẾN
CỦA LOẠI HÌNH DU LỊCH VĂN HÓA Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
PGS.TS. Dương Văn Sáu1
Tóm tắt: Trong kinh doanh du lịch, kinh doanh điểm đến du lịch có vị thế đặc biệt quan trọng,
góp phần tạo nên chuỗi giá trị của kinh tế du lịch. Tùy vị thế, đặc điểm và tính chất của mình; mỗi
một điểm đến du lịch đều có giá trị cốt lõi riêng. Giá trị này tiềm ẩn trong không gian điểm đến
và lan tỏa trong vùng phụ cận của nó. Khi đưa vào kinh doanh du lịch, giá trị của điểm đến được
khai thác, phát huy tác dụng thông qua những dịch vụ để tạo ra các sản phẩm du lịch. Thông qua
những dịch vụ xác định, sản phẩm du lịch được đưa vào thị trường cho du khách tiêu dùng; trở
thành các hàng hóa văn hóa trong lĩnh vực du lịch. Qua đó tạo nên giá cả của các “hàng hóa du
lịch” phục vụ du khách. Đó chính là quá trình “biến giá trị thành giá cả”, làm cho giá trị của điểm
đến du lịch sẽ gia tăng không ngừng. Muốn kinh doanh các điểm đến du lịch hiệu quả, giúp du
lịch tăng trưởng và phát triển bền vững, cần phải “biến giá trị cốt lõi thành giá trị gia tăng thông
qua phát triển những dịch vụ thích hợp”. Đó chính là những lý thuyết khoa học về công tác quản
trị điểm đến trong kinh doanh du lịch nói chung, kinh doanh các điểm đến của loại hình du lịch
văn hóa nói riêng. Bài viết dưới đây sẽ làm rõ điều đó.
Từ khóa: Điểm đến, quản trị điểm đến, giá trị, giá trị cốt lõi, giá trị gia tăng.
Abstract: In the tourism business, tourism destination business has a particularly important
position, contributing to creating the value chain of the tourism economy. Depending on its
position, characteristics and nature; each tourist destination has its own core value. This value
is latent in the destination space and spreads in its vicinity. When put into tourism business, the
value of the destination is exploited and promoted through services to create tourism products.
Through specific services, tourism products are brought to the market for tourists to consume;
becoming cultural goods in the tourism sector. Thereby creating the price of “tourism goods”
serving tourists. That is the process of “Turning value into price”, making the value of the tourist
1
Nguyên Trưởng Khoa Du lịch, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.
TRAINING AND USING CULTURAL TOURISM HUMAN RESOURCES... 123
destination increase continuously. To effectively manage tourism destinations, help tourism
grow and develop sustainably, it is necessary to “Turn core values into added values through
developing appropriate services”. These are scientific theories on destination management in
tourism business in general, and in the business of destinations of the cultural tourism type in
particular. The following article will clarify that.
Keywords: Destination, destination governance, value, core value, value added.
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Du lịch Việt Nam đến nay đã có lịch sử hơn 60 năm hình thành và
phát triển (1960-2024). Với tài nguyên phong phú; nguồn lực dồi dào;
được định hướng trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, du lịch Việt Nam
đã và đang phát triển rất nhanh chóng và mạnh mẽ trước khi đại dịch
COVID-19 bùng phát vào cuối năm 2019. Sau đại dịch, hiện nay du lịch
Việt Nam đang phục hồi, phát triển mạnh mẽ. Tuy đã đạt được những
thành tựu hết sức to lớn trong những năm qua; nhưng nhìn vào thực
tế tổng thể cho thấy du lịch Việt Nam hiện nay vẫn trong giai đoạn đầu
của sự phát triển hiện đại; vẫn còn đang gặp khó khăn quá lớn bởi hậu
quả do dịch bệnh để lại. Thành tựu chưa nhiều, cả lý luận và thực tiễn
còn đang thiếu, khoa học du lịch mới chỉ bắt đầu; tất cả đều đang ở
phía trước… Chính vì vậy, rất cần những nghiên cứu mới, những cách
tiếp cận khác nhau trong khoa học du lịch để mở ra sự thay đổi trong
nhận thức và hành động của những người làm du lịch. Tạo tiền đề cho
kinh tế du lịch vượt qua những khó khăn hiện nay, khôi phục và phát
triển bền vững, bứt tốc nhanh chóng để trở thành ngành kinh tế mũi
nhọn ở Việt Nam.
Kinh doanh du lịch là quá trình kết nối những thời gian và không
gian nhất định thông qua những dịch vụ xác định để đáp ứng các lợi
ích cung - cầu hợp pháp của cả người kinh doanh và các đối tượng du
khách cũng như tất cả các bên liên quan. Quá trình đó cũng đồng thời
góp phần định hướng và tạo ra những nhu cầu mới cho du khách và
người kinh doanh, tạo sự phát triển du lịch bền vững. Du lịch là ngành
kinh tế dịch vụ tổng hợp; trên cơ sở của tài nguyên và nguồn lực du
lịch, phát triển các dịch vụ thích hợp sẽ tạo ra sản phẩm du lịch và sản
phẩm du lịch sẽ trở thành yếu tố cốt lõi để phát triển du lịch. Kinh
doanh các sản phẩm du lịch hiệu quả giữ vai trò quyết định thành công
ĐÀO TẠO VÀ SỬ DỤNG NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ124
của kinh tế du lịch ở các địa phương, điểm đến. Trong khi đó, bản chất
của kinh doanh du lịch là “kinh doanh ấn tượng” thông qua triển khai
các dịch vụ đặc thù để tạo ra những sản phẩm du lịch đặc trưng. Khi
tiêu dùng các sản phẩm du lịch đặc trưng sẽ đem lại ấn tượng cho du
khách, ấn tượng và sự khác biệt sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh cho du lịch
các địa phương, điểm đến và các doanh nghiệp du lịch. Từ đó cho thấy,
việc phát triển các dịch vụ thích hợp để tạo ra sản phẩm, sản phẩm đặc
trưng; hệ thống các sản phẩm của một doanh nghiệp du lịch hay của
một điểm đến du lịch nào đó giữ vai trò quyết định sự tồn tại và phát
triển bền vững của doanh nghiệp du lịch cũng như các điểm đến du
lịch đó ở các địa phương.
Có nhiều loại điểm đến du lịch, cùng với đó cũng có nhiều mô hình
kinh doanh điểm đến khác nhau. Bài viết này tập trung nghiên cứu
đưa các lý thuyết khoa học vào trong công tác quản trị điểm đến đối
với các điểm đến của loại hình Du lịch văn hóa ở Việt Nam hiện nay.
Các loại hình điểm đến khác sẽ tiếp tục được nghiên cứu và trình bày
trong các diễn đàn khoa học tiếp sau...
2. ĐIỂM ĐẾN DU LỊCH VÀ VÙNG PHỤ CẬN ĐIỂM ĐẾN
Theo Luật Du lịch: “Điểm du lịch là nơi có tài nguyên du lịch được
đầu tư, khai thác phục vụ khách du lịch”2. Như vậy, muốn trở thành
điểm đến du lịch thì ở nơi đó phải có các tài nguyên du lịch; những
tài nguyên này phải được đầu tư, khai thác để phục vụ khách du lịch.
Điều nhấn mạnh ở đây là cần phải đầu tư đúng hướng, đúng mục
đích, tính chất, đặc điểm của các điểm đến du lịch; từ đó có cơ sở,
điều kiện để khai thác, phát huy hiệu quả giá trị của điểm đến đó. Tuy
nhiên, mỗi điểm đến du lịch khác nhau sẽ có tài nguyên và nguồn lực
du lịch khác nhau. Tính chất, loại hình và đặc điểm của các điểm đến
khác nhau sẽ dẫn đến việc xuất hiện các “làn sóng” đầu tư và cách thức
tiến hành khai thác khác nhau. Có nhiều loại điểm đến du lịch; nếu
dưới góc độ tính chất, nội hàm: có điểm đến là để cho du khách tham
quan, thưởng ngoạn, thẩm nhận và trải nghiệm du lịch; có điểm đến là
để cho du khách lưu trú, nghỉ dưỡng; có điểm đến là để cho khách du
2
Luật Du lịch, số: 9/2017/QH14, Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam ban hành ngày
19/6/2017.
TRAINING AND USING CULTURAL TOURISM HUMAN RESOURCES... 125
lịch mua sắm, vui chơi giải trí v.v... Nếu xét dưới góc độ qui mô, cấu trúc
không gian: có điểm đến là điểm tham quan vừa và nhỏ; có điểm đến
là quần thể di tích và danh thắng lớn, đô thị du lịch đặc thù. Xét dưới
góc độ quy mô: có điểm đến quốc gia và có điểm đến địa phương, nội
vùng. Xét dưới góc độ cấp độ quản lý nội dung: có điểm đến là quần
thể di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới; quần thể các khu di tích và
danh thắng quốc gia thuộc cấp độ quản lý nhà nước. Có điểm đến là
tổ hợp dịch vụ du lịch được đầu tư xây dựng, phát triển, khai thác các
dịch vụ thuộc cấp độ quản trị doanh nghiệp v.v…
Tóm lại, điểm đến du lịch là địa chỉ để cho các đối tượng du khách
trải nghiệm các giá trị sinh thái tự nhiên và giá trị sinh thái nhân văn
thông qua các dịch vụ xác định; đáp ứng các lợi ích cung - cầu hợp
pháp của cả du khách và người kinh doanh, tạo sự phát triển du lịch
bền vững. Cứ nơi nào có các tài nguyên du lịch được đầu tư khai thác,
phát triển các hoạt động kinh doanh hợp pháp với các dịch vụ dành
cho khách du lịch, thu hút được khách du lịch, đáp ứng được những
nhu cầu của khách du lịch thì nơi đó lập tức trở thành điểm đến du
lịch. Thực tế cho thấy: “Điểm đến du lịch là các không gian cụ thể,
khách quan; ở đó chứa đựng giá trị của các tài nguyên và nguồn lực
du lịch đã được tổ chức đầu tư, khai thác, phát huy giá trị thông qua
các dịch vụ xác định để tạo ra các hàng hóa văn hóa với tư cách là sản
phẩm du lịch nhằm đáp ứng những nhu cầu và lợi ích hợp pháp của
các đối tượng du khách khác nhau. Quá trình này cũng đồng thời định
hướng và tạo ra nhu cầu mới cho cả du khách và người tổ chức kinh
doanh; đảm bảo các lợi ích cung - cầu hợp pháp của các bên liên quan,
tạo sự phát triển du lịch bền vững cho địa phương, doanh nghiệp”.
Đối với loại hình du lịch văn hóa: đây là loại hình du lịch khai thác
có chọn lọc giá trị của các thành tố văn hóa ở các địa phương thông
qua các dịch vụ xác định sử dụng trong các chương trình du lịch. Hoạt
động này nhằm mục đích bảo tồn, khai thác và phát huy tốt nhất giá trị
của văn hóa dân tộc thông qua các dịch vụ thích hợp. Điều đó không
chỉ góp phần quảng bá văn hóa mà còn đem lại các lợi ích cung - cầu
của các đối tượng có liên quan; tạo sự phát triển bền vững cho du lịch
Việt Nam. Các điểm đến của loại hình du lịch văn hóa là các không
gian chứa đựng các giá trị vật chất và tinh thần của văn hóa truyền
ĐÀO TẠO VÀ SỬ DỤNG NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ126
thống Việt Nam. Ở các điểm đến đó phải được các cơ quan chức năng
có liên quan, các cá nhân và tổ chức doanh nghiệp nghiên cứu, đầu tư
phát triển các dịch vụ thích hợp để đưa ra các sản phẩm du lịch phù
hợp, đáp ứng được những nhu cầu của các đối tượng du khách khác
nhau. Các điểm đến của loại hình du lịch văn hóa ở Việt Nam có thể là
các khu di sản văn hóa thế giới; các di tích quốc gia đặc biệt; các quần
thể khu di tích lịch sử - văn hóa và danh thắng ở các địa phương. Đó
cũng có thể là các không gian văn hóa đặc sắc như làng nghề truyền
thống, phố nghề, phố cổ, đô thị du lịch... Những nơi lưu giữ và trình
diễn các loại hình nghệ thuật truyền thống dân tộc; các không gian
diễn ra lễ hội truyền thống hay các sự kiện văn hóa - nghệ thuật được
tổ chức vào những thời gian đã được xác định trong năm. Hoặc các khu
điểm du lịch được đầu tư xây dựng để trình diễn các loại hình nghệ
thuật truyền thống như rối nước, ca trù, hát bài chòi... hoặc thông qua
các show diễn thực cảnh đầy chất văn hóa - nghệ thuật... và rất, rất
nhiều loại điểm đến văn hóa khác.
Tất cả các điểm đến du lịch đều có không gian của nó, trong đó bao
gồm vùng lõi và vùng đệm tức là điểm đến và vùng phụ cận điểm đến.
Dưới góc độ kinh doanh du lịch, không phải bất cứ điểm đến nào cũng
có vùng phụ cận điểm đến. Điểm đến nào cũng có không gian bao
quanh nhưng không phải không gian bao quanh nào cũng trở thành
vùng phụ cận điểm đến. Trong tên gọi của mình, “phụ cận” không chỉ
là sự tiếp giáp về không gian địa lý mà còn là sự liên kết về diễn tiến
hoạt động với vùng lõi của điểm đến để tạo ra giá trị tổng thể trong
quá trình kinh doanh điểm đến du lịch. Trên cơ sở điểm đến du lịch,
trong không gian bao quanh điểm đến đó phải phát triển các dịch vụ
du lịch phù hợp để phục vụ khách du lịch. Không gian đó phải có mối
liên hệ với điểm đến thông qua các dịch vụ thích hợp, tạo nên tính liên
kết hệ thống trong khuôn khổ điểm đến du lịch; khi đó không gian
bao quanh đó mới trở thành vùng phụ cận của điểm đến du lịch. Điều
này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với các điểm đến du lịch là các
di sản văn hóa trở thành điểm tham quan du lịch với qui mô và tính
chất khác nhau.
Tùy tính chất và loại hình điểm đến du lịch mà mỗi một điểm đến
du lịch có vùng phụ cận khác nhau. Nếu tổ chức kinh doanh tốt trong