Cảnh sắc và con người đất kinh kỳ
trong thơ văn thời thịnh Lê
Nói đến thơ văn thời thịnh Lê, dễ có cảm tưởng chúng mang đậm tính chính thống, quan
phương, và kinh đô khi được tái hiện lại trong nhóm tác phẩm ấy cũng khó xa rời mục
đích chính trị – yếu tố dễ khiến sáng tác nghệ thuật trở nên khuôn sáo. Nhưng nếu quan
sát kỹ hơn, có thể thấy bên cạnh tính quy phạm không thể phủ nhận, vẫn còn đó trong thơ
ca thời thịnh Lê nét đẹp thi vị dễ quyến lòng người của cảnh sắc và con người trên đất
kinh kỳ.
Công bằng mà xét, phải đâu tính chất cung đình, tụng ca của văn học giai đoạn này chỉ
mang đến bất lợi cho văn học, mà nhìn từ góc độ khác, đã tạo nên những vần thơ giàu mỹ
cảm, là “lời ca chân thành và say sưa của các thi sĩ trước cảnh sắc thiên nhiên, cuộc
sống thanh bình”. Rõ ràng là dưới triều vua Lê Thánh Tông, khi lực lượng sáng tác
chuyển sang quy tụ hoàn toàn ở phía nhà nho thì kinh đô, mảnh đất gắn liền với cuộc đời
của nhiều nho sĩ, đã dần trở thành không gian quen thuộc gợi nên biết bao xúc cảm.
Chính vì thế, ít nhiều bức tranh Thăng Long trong văn học thời thịnh Lê vẫn có sức hấp
dẫn riêng, phần nào thể hiện được cảm nhận tinh tế của các tác giả trước vẻ đẹp quê
hương buổi thịnh triều.
Trong cảm hứng ngợi ca “Nhà nam nhà bắc đều no mặt – Lừng lẫy cùng ca khúc thái
bình”– nguồn cảm hứng chủ đạo của thời đại tạm ngừng việc võ, bắt đầu sửa sang việc
văn – bức tranh kinh thành hiện lên rạng rỡ. Các nhà nho hào hứng xướng họa, ngâm
vịnh về cảnh đẹp quê hương, trong đó có Thăng Long, say mê trước cuộc sống thái bình
dần được khôi phục sau nhiều năm đất nước bị giặc Minh tàn phá nghiêm trọng. Không
còn khung cảnh ngọc kinh mờ dưới cơn mưa chiều(5) những năm triều Trần suy yếu, giờ
đây mỗi danh thắng của đất đế đô đều mang vẻ bề thế, vững chãi. Cảnh xuất hiện trong
thơ có thể rất khác nhau, từ chùa An Quốc uy nghiêm trấn giữ đế kinh:
“Trung lập kiền khôn vững đế đô,
Mảng danh An Quốc ở Tây Hồ.
Xuân thu thêm có mười phân lạ,
Hoa cỏ đành hay một thức phô.”
(Lê Thánh Tông, Chùa An Quốc)
đến hồ Tây tĩnh lặng, thơ mộng:
“Vằng vặc trời thanh đọt đọt cây,
Thảnh thơi ngày tĩnh cảnh hồ Tây.”
(Khuyết danh, Hoa sen lúc tạnh mưa)
Nhưng cái giọng đĩnh đạc, thảnh thơi, cái sắc thái tràn trề, viên mãn, vạn vật đua
nở “mười trượng hoa thì mười trượng hương” lại không hề sai biệt. Đặc biệt trong thơ Lê
Thánh Tông xướng họa với quần thần, nét sang trọng của cảnh sắc kinh đô càng hiển
hiện rõ rệt. Với niềm tin ca ngợi Thăng Long cũng là ca ngợi “thế nước vững như bàn
thạch, ngôi vua rạng rỡ như sao Cơ, sao Dực”, các nhà nho gửi cả tấm lòng hứng khởi
nhiệt thành vào bức tranh kinh đô những năm phồn thịnh. Từng ngọn cỏ, nhành cây
Thăng Long, qua đôi mắt của lớp tác giả đại diện cho cả một chế độ phong kiến đang lúc
thịnh đạt này, thường vượt khỏi nét nghĩa thực để vươn đến những tầng ý nghĩa rộng lớn
hơn. Một cây me giữa kinh thành cũng được ví von như bạn của đấng công hầu:
“Mấy phút từng nhờ ơn vũ lộ,
Tư mùa chẳng khỏi bạn công hầu.
Chẳng hay là đã bao nhiêu kiếp,
Chờ trạng hằng che thuở gác lầu.”
(Khuyết danh, Cây me trong thành cấm)
còn cảnh hồ Tây lại biến thành tấm gương lớn soi bóng nước non ngàn dặm:
“Nhìn xa bóng núi bao trùm;
Ngó xuống gương hồ sáng tỏ.
Lẫn một sắc với vòm trời;
Ngậm muôn hình trong viễn phố.”
(Lê Thánh Tông, bài phú nằm trong truyện Gặp tiên ở hồ Lãng Bạc)
Bài phú trên được Lê Thánh Tông ghi lại trong câu chuyện huyễn hoặc Gặp tiên ở hồ
Lãng Bạc (Thánh Tông di thảo). Có thể xem đấy là tác phẩm đầu tiên thuộc thể phú, với
ưu thế về khả năng miêu tả những cảnh tượng rực rỡ, xa hoa, đã khắc họa khá tỉ mỉ khung
cảnh hồ Tây – Thăng Long, đồng thời tổng kết lại mấy trăm năm thăng trầm của lịch sử
dân tộc. Đáng chú ý hơn, ở đây một mặt Thăng Long tồn tại như chứng nhân lịch sử gìn
giữ vết tích của các triều đại trước nhưng mặt khác, chính lịch sử đã trở thành yếu tố quan
trọng dự phần vào nét độc đáo của Thăng Long. Những sự kiện “đem hà đồ lại biếu”,
“bưng kiếm báu dâng lên”, những cuộc chơi “săn được người hóa hổ”, “nghi vệ rườm
rà”, tất cả khoác lên mảnh đất này vẻ phồn hoa, sang trọng, dồn tụ phúc khí đế vương mà
vùng miền khác không thể sánh được:
