intTypePromotion=3

Chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn dựa vào cộng đồng - Những cơ sở xã hội và thách thức

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
86
lượt xem
8
download

Chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn dựa vào cộng đồng - Những cơ sở xã hội và thách thức

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Những cơ sở xã hội chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn dựa vào cộng đồng, những thách thức và trở ngại của chiến lược chăm sóc trẻ đặc biệt khó khăn dựa vào cộng đồng là những nội dung chính trong bài viết "Chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn dựa vào cộng đồng". Mời các bạn cùng tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Chăm sóc trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn dựa vào cộng đồng - Những cơ sở xã hội và thách thức

  1. 46 X· héi häc sè 4 (92), 2005 Ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång - nh÷ng c¬ së x· héi vµ th¸ch thøc NguyÔn Hång Th¸i Ph¹m §ç NhËt Th¾ng I. §Æt vÊn ®Ò: ViÖt Nam lµ n−íc ®Çu tiªn ë ch©u ¸ vµ thø hai trªn thÕ giíi phª chuÈn c«ng −íc vÒ QuyÒn trÎ em cña Liªn hiÖp quèc n¨m 1990. §Ó thÓ hiÖn tÝnh −u viÖt cña chÕ ®é x· héi chñ nghÜa vµ sù cam kÕt m¹nh mÏ víi céng ®ång quèc tÕ, nhµ n−íc ®· ban hµnh nhiÒu bé luËt nh−: LuËt b¶o vÖ, ch¨m sãc vµ gi¸o dôc trÎ em n¨m 1991 vµ söa ®æi 5/2004, Bé luËt lao ®éng n¨m 1994, Ph¸p lÖnh vÒ ng−êi tµn tËt 1998 vµ nhiÒu v¨n b¶n d−íi luËt vÒ qu¶n lý, chØ ®¹o c«ng t¸c ch¨m sãc gi¸o dôc vµ b¶o vÖ trÎ em. HËu qu¶ chiÕn tranh ¶nh h−ëng rÊt lín ®Õn ®êi sèng kinh tÕ x· héi ë ViÖt Nam, ®Æc biÖt lµ nh÷ng di h¹i cña chiÕn tranh ®èi víi trÎ em trªn c¶ n−íc. Thùc tiÔn ch¨m sãc, gi¸o dôc vµ b¶o vÖ trÎ em cho thÊy, bªn c¹nh viÖc ch¨m sãc trÎ em b×nh th−êng, cã mét nhãm trÎ em cÇn cã sù quan t©m ®Æc biÖt cña c¸c thÓ chÕ, c¸c tæ chøc x· héi vµ gia ®×nh ®ã lµ trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n. LuËt b¶o vÖ, ch¨m sãc vµ gi¸o dôc trÎ em söa ®æi ngµy 31/5/2004, bæ sung mét ch−¬ng míi lµ ch−¬ng IV: B¶o vÖ, ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt, trong ®ã cã nhãm ®èi t−îng trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n. Theo quy ®Þnh cña bé luËt nµy, −íc tÝnh c¶ n−íc hiÖn cã 2,5 triÖu trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt, chiÕm kho¶ng 3% d©n sè. Trong ®ã cã kho¶ng 300.000 trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n thuéc diÖn xem xÐt h−ëng trî cÊp x· héi hµng th¸ng vµ t×m kiÕm c¸c h×nh thøc ch¨m sãc thay thÕ cho gia ®×nh, bao gåm: kho¶ng 90.000 trÎ em må c«i kh«ng nguån nu«i d−ìng (gåm c¶ trÎ em bÞ bá r¬i). GÇn 200.000 em tµn tËt nÆng cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n (gåm c¶ trÎ em bÞ tµn tËt do nhiÔm chÊt ®éc hãa häc). Kho¶ng 7000 em nhiÔm HIV/AIDS. Nguån: §Ò ¸n ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång, Bé Lao ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi.1 Trong hoµn c¶nh hiÖn nay, sè trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n nµy cã xu h−íng biÕn ®éng kh¸c nhau. TrÎ em tµn tËt nÆng vµ trÎ em må c«i kh«ng nguån nu«i d−ìng cã xu h−íng gi¶m. Nh−ng trÎ em bÞ nhiÔm vµ bÞ ¶nh h−ëng cña HIV/ AIDS, trÎ em bÞ bá 1 Nguån: §Ò ¸n ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång, Bé Lao ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  2. NguyÔn Hång Th¸i & Ph¹m §ç NhËt Th¾ng 47 r¬i cã xu h−íng t¨ng lªn. MÆc dï ®iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi cña ®Êt n−íc cßn rÊt nhiÒu khã kh¨n, song hµng th¸ng, nhµ n−íc ph¶i gi¶i quyÕt trî cÊp x· héi tõ ng©n s¸ch cho kho¶ng 90.500 em. Trong ®ã, 10.500 em ®ang ®−îc ch¨m sãc t¹i c¸c c¬ së b¶o trî x· héi vµ 80.000 h−ëng trî cÊp ë céng ®ång. Ngoµi ra, c¸c c¬ së b¶o trî x· héi ngoµi nhµ n−íc (NGOs) cßn trùc tiÕp ch¨m sãc kho¶ng 2000 em. Nguån kinh phÝ do c¸c tæ chøc trong n−íc vµ quèc tÕ tµi trî, tËp trung chñ yÕu ë c¸c thµnh phè lín. (Nguån: s®d) Sè liÖu trªn cho thÊy, sè trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n rÊt lín (gÇn 300.000 em), nh−ng míi chØ cã kho¶ng 30% (92.5000 em) ®−îc h−ëng trî cÊp x· héi, trî gióp y tÕ, gi¸o dôc. Trong sè nµy chØ cã kho¶ng 13% (12.5000 em) ®−îc ch¨m sãc t¹i c¸c c¬ së b¶o trî x· héi. Nh−ng sè kinh phÝ ng©n s¸ch chi cho ho¹t ®éng cña c¸c trung t©m nµy lµ rÊt lín, chiÕm tíi 31% tæng trî cÊp tõ nguån ng©n s¸ch. C¸c c¬ së b¶o trî x· héi hiÖn nay ®ang qu¸ t¶i, nhu cÇu vµo th× lín nh−ng kh¶ n¨ng ®¸p øng rÊt h¹n chÕ. Chi phÝ ch¨m sãc nu«i d−ìng, qu¶n lý tèn kÐm h¬n ch¨m sãc ë céng ®ång. NÕu tÝnh c¶ chi phÝ qu¶n lý hµnh chÝnh, x©y dùng vµ duy tu b¶o d−ìng trung t©m th× chi phÝ trung b×nh nu«i mét ch¸u ë trung t©m kho¶ng tõ 5-6 triÖu ®ång/ch¸u/n¨m, gÊp 4-5 lÇn ch¨m sãc nu«i d−ìng t¹i céng ®ång. C¸c nguån lùc th× h¹n hÑp, chi phÝ ®Çu t− lín, song kh«ng ®¶m b¶o ®−îc sù ph¸t triÓn toµn diÖn cña trÎ nh− trong m«i tr−êng gia ®×nh, céng ®ång. Kh«ng ®¶m b¶o ®−îc "TÊt c¶ c¸c hµnh ®éng liªn quan ®Õn trÎ em cÇn tÝnh ®Õn c¸c lîi Ých tèt nhÊt cña trÎ" (§iÒu 3 C«ng −íc vÒ QuyÒn trÎ em). TrÎ em tr−ëng thµnh gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n trong viÖc t¸i hßa nhËp céng ®ång vµ tù lËp trong cuéc sèng. §©y chÝnh lµ th¸ch thøc lín nhÊt ®èi víi viÖc ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n t¹i c¸c trung t©m. ChÝnh v× vËy, c¶ vÒ mÆt x· héi lÉn kinh tÕ, xu h−íng phi tËp trung hãa, thay thÕ dÇn ch¨m sãc t¹i c¸c trung t©m b¶o trî x· héi b»ng ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång (víi c¸c m« h×nh ch¨m sãc thay thÕ c¬ b¶n sau: gia ®×nh ch¨m sãc, hä hµng ch¨m sãc, ng−êi b¶o trî ®ì ®Çu, nhËn con nu«i trong n−íc quèc tÕ, nhµ b¸n tró ch¨m sãc ban ngµy, d¹y nghÒ g¾n víi viÖc lµm…) lµ lùa chän kh«ng thÓ ®¶o ng−îc. Xu h−íng nµy lµm cho ho¹t ®éng ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n cã hiÖu qu¶ vµ bÒn v÷ng, phï hîp víi khuyÕn c¸o cña Héi nghÞ quèc tÕ lÇn thø hai vÒ ch¨m sãc thay thÕ trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n ë Stockhom - Thôy §iÓn, th¸ng 5 n¨m 2003 vµ tuyªn bè th−îng ®Ønh khãa häp ®Æc biÖt cña Liªn hiÖp quèc vÒ HIV/AIDS n¨m 2001 (UNGASS) cã liªn quan ®Õn trÎ em bÞ nhiÔm HIV/AIDS. Xu h−íng phi tËp trung hãa, ch¨m sãc thay thÕ trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång, thÓ hiÖn sù "®æi míi" trong t− duy x©y dùng chiÕn l−îc, chÝnh s¸ch x· héi ®èi víi trÎ em cña §¶ng vµ nhµ n−íc. Bµi viÕt nµy muèn gãp phÇn t×m hiÓu nh÷ng c¬ së x· héi vµ nh÷ng trë ng¹i th¸ch thøc cña nã, dùa trªn c¬ së nghiªn cøu " C¸c m« h×nh ch¨m sãc thay thÕ dùa vµo céng ®ång cho trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n " do Bé Lao ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi thùc hiÖn t¹i §µ N½ng, H−ng Yªn vµ thµnh phè Hå ChÝ Minh víi sù tµi trî cña UNICEF. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  3. 48 Ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång... II. Ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång - nh÷ng c¬ së x· héi: 1. Ch¨m sãc thay thÕ trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång - chuyÓn ®æi tõ c¸ch tiÕp cËn truyÒn thèng sang c¸ch tiÕp cËn trªn c¬ së QuyÒn trÎ em: Chóng ta ghi nhËn vµ tr©n träng nh÷ng ®ãng gãp v« cïng to lín cña c¸c trung t©m b¶o trî x· héi, trong c«ng t¸c ch¨m sãc, b¶o vÖ, gi¸o dôc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n trong suèt thêi kú x· héi ®−îc qu¶n lý theo c¬ chÕ hµnh chÝnh, tËp trung, quan liªu bao cÊp. §Æc biÖt lµ khi ®Êt n−íc ®ang tiÕn hµnh cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü cøu n−íc vµ thêi kú ®Çu míi tho¸t khái chiÕn tranh. Khi mµ, c¶ x· héi ph¶i ch¨m lo cho rÊt nhiÒu trÎ em må c«i, th−¬ng tËt do hËu qu¶ chiÕn tranh… kh«ng nguån ch¨m sãc nu«i d−ìng, vµ ®iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi cña céng ®ång, c¸c gia ®×nh v« cïng khã kh¨n sau bao nhiªu n¨m chiÕn tranh. C¸c trung t©m b¶o trî x· héi ®−îc nhµ n−íc tæ chøc, qu¶n lý, vËn hµnh, thÓ hiÖn sù quan t©m, ch¨m lo cña §¶ng vµ nhµ n−íc ®èi víi trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n. Tuy nhiªn, viÖc ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n t¹i c¸c trung t©m bao cÊp cña nhµ n−íc thÓ hiÖn c¸ch tiÕp cËn theo kiÓu tõ thiÖn truyÒn thèng, bao cÊp, hç trî x· héi tõ trªn xuèng. Quan ®iÓm truyÒn thèng vÒ trÎ em nh− lµ mét ®èi t−îng mµ nhµ n−íc cÇn ph¶i hç trî vµ b¶o vÖ chø kh«ng ph¶i lµ chñ thÓ cña quyÒn. Do ®ã, vai trß cña nhµ n−íc ®èi víi trÎ em chñ yÕu nh− lµ ng−êi cung cÊp dÞch vô ®Ó ®¸p øng nh÷ng nhu cÇu cña trÎ em vµ nh− lµ mét thiÕt chÕ ®Ó trÎ em khái bÞ x©m h¹i. MÆc dï b¶n th©n ®iÒu nµy lµ tÝch cùc vµ ®−îc c¸c c¬ quan chÝnh phñ coi träng, quan niÖm ®ã l¹i kh«ng bao gåm nh÷ng khÝa c¹nh quan träng kh¸c cña QuyÒn trÎ em nh− nguyªn t¾c phæ biÕn, kh«ng thÓ chia c¾t, tham gia, trao quyÒn hay sù chÞu tr¸ch nhiÖm cña nhµ n−íc. T¹i §µ N½ng, khi tr¶ lêi b¶ng hái KAP cã tíi 74% ý kiÕn cho r»ng trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n lµ g¸nh nÆng cña céng ®ång. §iÒu nµy chøng tá t©m lý ban ¬n, tõ thiÖn vÉn c¨n b¶n chi phèi ho¹t ®éng ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n t¹i céng ®ång, chø kh«ng ph¶i lµ c¸ch tiÕp cËn QuyÒn trÎ em. HiÖn nay ViÖt Nam ®ang tiÕn hµnh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa vµ héi nhËp. Nh÷ng vÊn ®Ò x· héi míi ph¸t sinh tõ qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi theo h−íng mét x· héi c«ng nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa trong viÖc ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch ch¨m sãc trÎ cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n sÏ kh«ng thÓ gi¶i quyÕt ®−îc, nÕu nhµ n−íc vµ x· héi tiÕp tôc gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò ®ã theo c¸ch tiÕp cËn truyÒn thèng. "Trong c¸c ®iÒu kiÖn kinh tÕ - x· héi míi, QuyÒn trÎ em lµ mét c«ng cô chÝnh s¸ch quan träng ®Ó nhµ n−íc ®¶m b¶o hç trî vµ b¶o vÖ trÎ em ë møc ®é cao, t¹i thêi ®iÓm mµ vai trß cña nhµ n−íc trong cuéc sèng kinh tÕ x· héi ®ang gi¶m bít, do chi phÝ bao cÊp vµ nhiÒu nhiÖm vô kinh tÕ ®ang ®−îc chuyÓn dÇn cho c¸c doanh nh©n t− nh©n vµ gia ®×nh". (Christian Salazar Volkmann, 2004:41). Víi mét t− duy nh− vËy, quan ®iÓm nh×n nhËn trÎ em nh− lµ mét ®èi t−îng cña sù quan t©m ®ang dÇn dÇn thay ®æi. Thay vµo ®ã, ph−¬ng thøc lµm ch−¬ng tr×nh dùa trªn c¬ së quyÒn con ng−êi thÓ hiÖn mét sù nhËn thøc míi vÒ trÎ em nh− lµ chñ Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  4. NguyÔn Hång Th¸i & Ph¹m §ç NhËt Th¾ng 49 thÓ cña c¸c quyÒn. Hai quan ®iÓm sau lµ nh÷ng nÐt quan träng ®èi víi c¸ch tiÕp cËn míi nµy: - TrÎ em lµ chñ thÓ cña c¸c quyÒn - QuyÒn trÎ em ®−îc dùa trªn mèi quan hÖ c¬ b¶n gi÷a trÎ em - víi t− c¸ch lµ ng−êi ®−îc h−ëng quyÒn vµ cã quyÒn yªu cÇu - víi tÊt c¶ nh÷ng ng−êi lín trong bé m¸y nhµ n−íc, céng ®ång vµ gia ®×nh lµ nh÷ng ng−êi cã tr¸ch nhiÖm ph¸p lý thùc hiÖn c¸c ®ßi hái ®ã. Nh− vËy, trÎ em nãi chung vµ trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n nãi riªng lµ chñ thÓ cã quyÒn ®−îc ch¨m sãc, chø kh«ng ®¬n gi¶n chØ lµ ®èi t−îng cña sù quan t©m ch¨m sãc. Vµ nhµ n−íc, céng ®ång, gia ®×nh cã tr¸ch nhiÖm thùc hiÖn c¸c c¸c ®ßi hái cña C«ng −íc quèc tÕ vÒ quyÒn trÎ em ®· ®−îc Nhµ n−íc ký kÕt, theo h−íng "CÇn tÝnh ®Õn c¸c lîi Ých tèt nhÊt cña trÎ em" vµ "Nhµ n−íc ph¶i lµm hÕt søc m×nh ®Ó thùc hiÖn c¸c quyÒn trÎ em". (C«ng −íc cña Liªn hiÖp quèc vÒ QuyÒn trÎ em, ®iÒu 3; 4). ViÖt Nam ®ang thùc hiÖn thµnh c«ng xãa ®ãi gi¶m nghÌo, nhµ n−íc ®· nªu vÊn ®Ò x©y dùng chÝnh s¸ch trªn c¬ së quyÒn con ng−¬× trong viÖc lËp kÕ ho¹ch so víi nh÷ng c¸ch tiÕp cËn truyÒn thèng. "C¸ch thay ®æi nµy, cñng cè thªm vai trß cña c¸ nh©n trong nh÷ng mèi quan hÖ s¶n xuÊt, tµi s¶n vµ x· héi, trong khi c¸c mèi rµng buéc víi céng ®ång vµ gia ®×nh - nh÷ng m«i tr−êng x· héi chñ yÕu ®Ó nu«i d−ìng vµ ph¸t triÓn trÎ em - dÇn dÇn trë nªn cã phÇn láng lÎo. Trong t×nh h×nh nµy, quyÒn trÎ em lµ mét ph−¬ng tiÖn ®Ó nhµ n−íc t¨ng c−êng quyÒn vµ b¶o vÖ trÎ em, v× c¬ cÊu x· héi truyÒn thèng viÖt nam ®ang cã sù thay ®æi". (Christian Salazar Volkmann, 2004: 40). 2. Ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n t¹i trung t©m b¶o trî x· héi vµ nh÷ng trë ng¹i cã thÓ cã trong viÖc thùc hiÖn quyÒn trÎ em: ViÖc thùc hiÖn quyÒn con ng−êi nãi chung vµ quyÒn trÎ em nãi riªng cã bèn nguyªn t¾c chÝnh lµ phæ cËp, kh«ng thÓ chia c¾t, tham gia vµ chÞu tr¸ch nhiÖm. Nguyªn t¾c phæ cËp, kh«ng ph©n biÖt vµ b×nh ®¼ng ®ßi hái tÊt c¶ mäi trÎ em ®Òu cã thÓ ®−îc h−ëng sù thùc hiÖn ®Çy ®ñ c¸c quyÒn cña m×nh trong thùc tÕ. H×nh thøc ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n t¹i c¸c trung t©m b¶o trî x· héi kh«ng thÓ vµ kh«ng cã kh¶ n¨ng thùc hiÖn nguyªn t¾c nµy. Theo sè liÖu trªn, míi chØ cã kho¶ng 30% trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n ®−îc h−ëng trî cÊp x· héi, trî gióp y tÕ, gi¸o dôc tõ nguån vèn ng©n s¸ch. Trong sè nµy chØ cã kho¶ng 13% ®−îc ch¨m sãc t¹i c¸c trung t©m b¶o trî x· héi. T¹i §µ N½ng, sè trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n ®−îc ch¨m sãc trong c¸c trung t©m cña Thµnh phè chØ xÊp xØ 11%. Trong ®ã cã: 11,6% trÎ må c«i kh«ng n¬i n−¬ng tùa, trÎ tµn tËt ®−îc ch¨m sãc trong c¸c c¬ së b¶o trî x· héi; 10,6% trÎ khuyÕt tËt vµ th−¬ng tÝch ®−îc theo häc t¹i c¸c tr−êng ®Æc biÖt dµnh cho trÎ khuyÕt tËt. (Nguån: B¸o c¸o Së Lao ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi, 23/6/2004). Nh− vËy lµ chØ cã kho¶ng 11% trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n ®−îc ch¨m sãc t¹i c¸c trung t©m b¶o trî x· héi vµ kh«ng ph¶i tÊt c¶ sè trÎ ®ã ®Òu lµ nh÷ng trÎ cã hoµn Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  5. 50 Ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång... c¶nh khã kh¨n nhÊt trong x· héi. Quy tr×nh tiÕp nhËn cña c¸c trung t©m b¶o trî x· héi còng ch−a thËt sù ®¶m b¶o tÝnh c«ng khai, ph©n lo¹i vµ cã thø tù −u tiªn cao. Cßn kho¶ng gÇn 90% c¸c em kh«ng ®−îc h−ëng lîi tõ c¸c sù trî gióp cña nhµ n−íc. Râ rµng lµ, tÝnh phæ cËp cña quyÒn trÎ em ®· kh«ng ®−îc thùc hiÖn trän vÑn, v× hai trÎ cã hoµn c¶nh gÇn nh− nhau cã thÓ ®−îc h−ëng lîi rÊt kh¸c nhau tõ x· héi, do kh«ng hoÆc cã thÓ tiÕp cËn víi c¸c m« h×nh ch¨m sãc tËp trung. Trong ®iÒu kiÖn thùc tÕ hiÖn nay, c¸c m« h×nh ch¨m sãc tËp trung dï ®−îc tµi trî tõ nguån nµo còng ®· t¹o ®−îc m«i tr−êng vËt chÊt t−¬ng ®èi tèt cho trÎ sèng vµ ph¸t triÓn. TrÎ ®−îc h−ëng lîi trùc tiÕp vµ t−¬ng ®èi tèt h¬n so víi sèng trong céng ®ång trªn c¸c lÜnh vùc: ch¨m sãc thÓ chÊt vµ dinh d−ìng, y tÕ vµ gi¸o dôc, ®iÒu kiÖn ¨n ë sinh ho¹t, tiÕp cËn v¨n hãa vµ gi¶i trÝ, d¹y nghÒ, tr¸nh khái bÞ l¹m dông vµ bãc lét… Quy tr×nh thu nhËn trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n vµo c¸c trung t©m còng thÓ hiÖn sù thùc hiÖn kh«ng ®Çy ®ñ nguyªn t¾c phæ biÕn cña quyÒn trÎ em. T¹i hÇu hÕt c¸c c¬ së ch¨m sãc tËp trung, quy tr×nh tuyÓn chän lµ gÇn nh− nhau. Hå s¬ cña trÎ ®−îc c¬ quan Lao ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi, chÝnh quyÒn c¸c cÊp göi ®Õn trung t©m, sau ®ã x¸c minh t¹i ®Þa ph−¬ng, nÕu ®óng th× tuyÓn nhËn trÎ vµo c¬ së. Nh− vËy, ®Ó vµo ®−îc trung t©m, trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n ph¶i qua qu¸ tr×nh tuyÓn chän vµ ch−a cã mét con ®−êng chÝnh t¾c vµ thËt sù c«ng b»ng ®Ó mäi trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n ®Òu cã thÓ tiÕp cËn nh− nhau víi c¸c trung t©m ch¨m sãc vµ b¶o trî x· héi. Kh«ng ai cã thÓ biÕt râ b»ng c¸ch nµo mµ hå s¬ cña trÎ cã thÓ tiÕp cËn ®−îc tíi c¸c trung t©m ®Ó tham gia xÐt tuyÓn. Vµ ®©y cã thËt sù lµ nh÷ng trÎ cã ®iÒu kiÖn khã kh¨n nhÊt hay kh«ng. Cã nhiÒu b»ng chøng cho thÊy, hå s¬ cña trÎ cã thÓ ®Õn ®−îc c¸c trung t©m vµ trÎ cã ®−îc tiÕp nhËn hay kh«ng phô thuéc nhiÒu vµo c¸c mèi quan hÖ x· héi, chø kh«ng phô thuéc nhiÒu vµo møc ®é khã kh¨n trong cuéc sèng mµ trÎ ph¶i ®èi ®Çu g¸nh chÞu. Tr−êng hîp 2 anh em cïng ®−îc ë trong c¸c trung t©m kh«ng ph¶i lµ hiÕm. V× thÕ, do quy m«, kinh phÝ cña c¸c trung t©m rÊt h¹n chÕ nªn c¸c trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n ë vïng n«ng th«n, vïng s©u vïng xa vµ Ýt cã quan hÖ x· héi rÊt khã ®−îc h−ëng lîi tõ c¸c trung t©m nµy. §iÒu nµy lµ c¬ së thùc tÕ v÷ng ch¾c cho chiÕn l−îc ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo c¸c m« h×nh ch¨m sãc thay thÕ phi tËp trung t¹i céng ®ång, nh»m ®¶m b¶o ®−îc nguyªn t¾c phæ cËp cña quyÒn trÎ em. TÝnh kh«ng thÓ chia c¾t cña quyÒn cã nghÜa r»ng sù thùc hiÖn mét quyÒn nµy kh«ng lµm ¶nh h−ëng ®Õn sù thùc hiÖn mét quyÒn kh¸c. Hay "Chóng ta kh«ng chia c¸c quyÒn hiÖn cã thµnh mét phÇn chóng ta quan t©m vµ mét phÇn chóng ta kh«ng quan t©m (hay quyÕt ®Þnh sÏ quan t©m sau nµy). Trong thùc tÕ, ®iÒu nµy cã nghÜa lµ chóng ta kh«ng thÓ thùc hiÖn mét quyÒn b»ng c¸ch vi ph¹m mét quyÒn kh¸c". (TrÝch l¹i theo Christian Salazar Volkmann, 103: Detlef Palm: UNICEF New York: Th«ng ®iÖp ®iÖn tö ngµy 1/7/2004), ®¬n gi¶n lµ kh«ng cã hÖ thèng thø bËc trong c¸c quyÒn. C«ng −íc quèc tÕ vÒ quyÒn trÎ em lµ mét tËp hîp c¸c quyÒn kh«ng thÓ chia c¾t. Cam kÕt thùc hiÖn C«ng −íc còng cã nghÜa lµ chóng ta ph¶i cã nghÜa vô thùc hiÖn ®ång bé c¸c quyÒn cña trÎ em. ViÖc ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n t¹i c¸c trung Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  6. NguyÔn Hång Th¸i & Ph¹m §ç NhËt Th¾ng 51 t©m b¶o trî x· héi còng cã nghÜa lµ −u tiªn thùc hiÖn mét sè quyÒn nh− ®iÒu 20 "TrÎ em cã quyÒn ®−îc ch¨m sãc nÕu gia ®×nh cña c¸c em kh«ng cã kh¶ n¨ng ch¨m sãc"; ®iÒu 23 "TrÎ em tµn tËt cã quyÒn ®−îc ch¨m sãc, gi¸o dôc vµ ®µo t¹o". Song viÖc ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n t¹i trung t©m còng cã thÓ ¶nh h−ëng tíi viÖc thùc hiÖn c¸c ®iÒu 9 "TrÎ em cã quyÒn sèng víi cha mÑ nÕu ®iÒu nµy lµ tèt nhÊt cho c¸c em"; ®iÒu 18 "Cha mÑ cã tr¸ch nhiÖm hµng ®Çu trong viÖc nu«i dËy con c¸i" vµ ®Æc biÖt lµ ®iÒu 3 "TÊt c¶ c¸c hµnh ®éng liªn quan ®Õn trÎ em cÇn tÝnh ®Õn c¸c lîi Ých tèt nhÊt cña trÎ em"… V× r»ng trong thùc tÕ, viÖc ch¨m sãc nu«i d−ìng trÎ trong ®iÒu kiÖn tËp trung kh¸c víi b×nh th−êng lµm cho sù ph¸t triÓn vÒ tinh thÇn vµ kh¶ n¨ng t¸i hoµ nhËp céng ®ång cña trÎ gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n. Cã sù hôt hÉng trong ph¸t triÓn vÒ tinh thÇn vµ t×nh c¶m cña trÎ vµ g©y t©m lý û l¹i vµo trî gióp cña nhµ n−íc vµ quèc tÕ. §èi víi nhãm trÎ bÞ l©y nhiÔm hay bÞ ¶nh h−ëng bëi HIV/AIDS, viÖc tËp trung c¸c ch¸u t¹i trung t©m b¶o trî x· héi lu«n cã hµm ý vÒ sù ph©n biÖt ®èi xö. HiÖn nay nhãm trÎ nµy th−êng bÞ kú thÞ trong céng ®ång, hä th−êng muèn nhãm trÎ nµy ph¶i ®−îc c¸ch ly khái x· héi theo c¸ch nghÜ ®©y lµ nhãm trÎ cã liªn quan ®Õn HIV/AIDS mét "tÖ n¹n x· héi". §a sè c¸c em kh«ng ®−îc ®Õn tr−êng v× bÞ tõ chèi, c¸c c¬ së y tÕ kh«ng nhËn, bÞ c¸c em kh¸c b¾t n¹t vµ bÞ ng−êi lín vµ céng ®ång xa l¸nh. ChuyÓn sang m« h×nh ch¨m sãc t¹i céng ®ång, "nÕu xu h−íng nµy ®−îc ®Ò cao trong c¸c chÝnh s¸ch cña chÝnh phñ, nã sÏ gãp phÇn chèng l¹i sù ph©n biÖt ®èi xö ®èi víi trÎ em vµ ng−êi lín bÞ nhiÔm hay ¶nh h−ëng bëi HIV/AIDS vµ vÒ l©u dµi, sÏ t¹o ®iÒu kiÖn ngµy cµng tèt ®Ó hä cã mét cuéc sèng b×nh ®¼ng". (Christian Salazar Volkmann, 2004: 117). Nguyªn t¾c tham gia vµ chÞu tr¸ch nhiÖm. T¹i c¸c trung t©m b¶o trî x· héi, c¸c em nhËn ®−îc sù ch¨m sãc mét c¸ch thô ®éng. TÊt c¶ c¸c nguån lùc hÇu nh− ®Òu ®−îc bao cÊp, cuéc sèng, sinh ho¹t häc tËp cña c¸c em lµ mét ch−¬ng tr×nh ®· ®−îc ®Þnh s½n. Sù tham gia vµ chÞu tr¸ch nhiÖm cña c¸c em lµ kh«ng ®¸ng kÓ. ViÖc gi¸m s¸t cña trÎ víi t− c¸ch lµ chñ thÓ cña c¸c quyÒn, ®èi víi chÝnh qu¸ tr×nh thùc hiÖn c¸c quyÒn ®ã t¹i c¸c trung t©m lµ kh«ng ®−îc coi träng vµ t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó thùc hiÖn. Nh×n chung l¹i, ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång thay thÕ dÇn c¸c trung t©m b¶o trî x· héi lµ mét b−íc tiÕn quan träng, tiÕn tíi thùc hiÖn sù kh«ng ph©n biÖt ®èi xö c¸c quyÒn cña trÎ em. Ch¨m sãc tËp trung ë c¸c trung t©m ph¶i ®−îc coi lµ ph−¬ng ph¸p bÊt ®¾c dÜ cuèi cïng cho trÎ em. 3. Ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång - sù tiÕp nèi vµ ph¸t triÓn cña hÖ thèng an sinh x· héi truyÒn thèng: C¸c m« h×nh ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n phi tËp trung dùa vµo céng ®ång ®· tån t¹i trong suèt dßng chÈy cña lÞch sö, thÓ hiÖn truyÒn thèng "l¸ lµnh ®ïm l¸ r¸ch" cña d©n téc ViÖt Nam. Trong c¸ch thøc tæ chøc x· héi truyÒn thèng, hÇu nh− kh«ng cã c¸c m« h×nh ch¨m sãc tËp trung. Cã ch¨ng chØ lµ mét vµi nhµ h¶o t©m tõ thiÖn hay c¸c tæ chøc t«n gi¸o (nhµ thê, chïa…) nhËn sè trÎ rÊt h¹n chÕ cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n vÒ ch¨m sãc nu«i d−ìng. HÖ thèng an sinh x· héi nµy chñ yÕu dùa vµo sù tõ thiÖn tù nguyÖn tù gi¸c cña céng ®ång (Ph©n biÖt víi hiÖn nay ®«i khi cã sù tõ thiÖn ®Çy toan tÝnh trong x· héi). Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  7. 52 Ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång... HÇu hÕt sè trÎ cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n trong x· héi truyÒn thèng, d−íi mäi h×nh thøc ®Òu ®−îc ch¨m sãc t¹i céng ®ång. Lµng xãm, hä hµng, dßng hä… nhËn ch¨m sãc thay thÕ cho bè mÑ chóng hoÆc trî gióp vËt chÊt vµ tinh thÇn ®Ó trÎ cã thÓ tù tån t¹i vµ tr−ëng thµnh. "MÊt mÑ th× ®· cã d×" truyÒn thèng t−¬ng th©n t−¬ng ¸i lµ nh©n tè kh«ng thÓ thiÕu lµm cho x· héi truyÒn thèng ph¸t triÓn æn ®Þnh, ®ång thuËn vµ bÒn v÷ng, dï trªn mét nÒn kinh tÕ tèi thiÓu. Trong thùc tÕ, c¸c h×nh thøc ch¨m sãc dùa vµo céng ®ång vÉn tham gia ch¨m sãc kho¶ng gÇn 90% trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n. Tuy cßn nhiÒu h¹n chÕ vÒ nguån lùc vËt chÊt so víi ch¨m sãc tËp trung, nh−ng ch¨m sãc dùa vµo céng ®ång cã −u ®iÓm c¬ b¶n râ rµng lµ: trÎ kh«ng bÞ t¸ch khái m«i tr−êng ph¸t triÓn b×nh th−êng. §−îc sèng, sinh ho¹t, häc tËp vui ch¬i nh− bao trÎ em b×nh th−êng kh¸c, ph¸t triÓn hµi hßa vÒ t©m lý vµ t×nh c¶m. Kh¶ n¨ng hoµ nhËp céng ®ång rÊt tèt. TËn dông ®−îc hÕt c¸c nguån lùc s½n cã trong céng ®ång nªn chÝ phÝ trî gióp thÊp h¬n nhiÒu so víi ch¨m sãc t¹i c¸c trung t©m b¶o trî x· héi. H¬n n÷a, chiÕn l−îc ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång hiÖn nay cña §¶ng vµ ChÝnh phñ lµ sù ch¨m sãc thay thÕ cã trî gióp. Trªn c¬ së nh÷ng h×nh thøc an sinh x· héi truyÒn thèng, nhµ n−íc sÏ trî gióp vÒ c¸c nguån lùc tµi chÝnh, vËt chÊt, thÓ chÕ chÝnh s¸ch, kü n¨ng ch¨m sãc… §¶m b¶o xu h−íng thay thÕ tËp trung, dÇn dÇn thùc hiÖn x· héi hãa, ®−a viÖc ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n trë thµnh mèi quan t©m vµ nhiÖm vô cña toµn x· héi trªn c¬ së C«ng −íc vÒ quyÒn trÎ em. ChÝnh nh÷ng trî gióp toµn diÖn nµy lµ c¬ së ®Ó hÖ thèng an sinh x· héi truyÒn thèng ph¸t triÓn vµ ph¸t huy ®−îc t¸c dông trong ®iÒu kiÖn x· héi ®ang cã nhiÒu biÕn ®æi vÒ cÊu tróc. III. Nh÷ng th¸ch thøc vµ trë ng¹i cña chiÕn l−îc ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång: Nh− trªn ®· ph©n tÝch, mÆc dï ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång lµ mét thµnh tè trong hÖ thèng an sinh x· héi truyÒn thèng, tån t¹i trong suèt chiÒu dµi cña lÞch sö, chiÕn l−îc phi tËp trung hãa, chuyÓn dÇn ch¨m sãc t¹i trung t©m sang ch¨m sãc t¹i céng ®ång vÉn cßn gÆp rÊt nhiÒu th¸ch thøc vµ trë ng¹i. 1. Trë ng¹i trong quan niÖm, nhËn thøc cña céng ®ång vÒ quyÒn trÎ em: Céng ®ång (trõ mét sè Ýt ng−êi c«ng t¸c trong lÜnh vùc liªn quan ®Õn trÎ em) cã nhËn thøc rÊt h¹n chÕ vÒ quyÒn trÎ em. TrÎ em kh«ng ®−îc coi lµ chñ thÓ cña quyÒn, do ®ã th−êng kh«ng cã quyÒn lùa chän vµ tham gia vµo viÖc ra quyÕt ®Þnh ®èi víi tÊt c¶ c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn trÎ, ®Æc biÖt lµ ë c¸c vïng n«ng th«n vµ khu d©n c− nghÌo. TrÎ ®Æc biÖt khã kh¨n l¹i cµng chÞu thiÖt thßi nhiÒu h¬n v× "Trong t− t−ëng x· héi khæng gi¸o ë ViÖt Nam, con ng−êi kh«ng cã "quyÒn tù nhiªn", nh÷ng gi¸ trÞ vµ quyÒn lùc cña con ng−êi b¾t nguån tõ ®ãng gãp cña con ng−êi ®Ó duy tr× trËt tù x· héi hiÖn ®ang tån t¹i". (Christian Salazar Volkmann, 59). Mµ trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n th−êng ®−îc coi lµ g¸nh nÆng chø ch−a nãi ®Õn sù ®ãng gãp cho gia ®×nh vµ x· héi. Nh×n chung, trÎ r¬i vµo hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n th−êng kh«ng ®−îc Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  8. NguyÔn Hång Th¸i & Ph¹m §ç NhËt Th¾ng 53 quyÒn lùa chän, hái ý kiÕn vµ ra quyÕt ®Þnh m×nh sÏ ®−îc ch¨m sãc nu«i d−ìng ë ®©u. Còng kh«ng cã nhiÒu b»ng chøng cho thÊy trÎ sèng ë ®©u lµ quyÕt ®Þnh tËp thÓ (héi ®ång gia téc, dßng hä…) cã tÝnh ®Õn lîi Ých cña trÎ. QuyÒn ®−îc cha mÑ, gia ®×nh ch¨m sãc th−êng bÞ coi nhÑ trong céng ®ång. Mäi ng−êi th−êng cã ý muèn ®−a trÎ må c«i, bÞ bá r¬i chØ sèng víi bè, mÑ vµo c¸c trung t©m nu«i d−ìng tËp trung (tÊt nhiªn ®iÒu nµy còng xuÊt ph¸t tõ nghÌo ®ãi). ThËm chÝ céng ®ång kh«ng hÒ cã mét ¸p lùc hay chÕ tµi nµo ®èi víi c¸c tr−êng hîp cha, mÑ bá r¬i con c¸i ®Ó t¸i h«n hay ®i lµm ¨n xa. Mµ t×nh tr¹ng nµy hiÖn nay ®ang cã chiÒu h−íng gia t¨ng do t¸c ®éng kh«ng mong ®îi cña kinh tÕ thÞ tr−êng §èi víi trÎ må c«i, bÞ bá r¬i, trÎ ®−îc ch¨m sãc nu«i d−ìng ë ®©u trong céng ®ång, chñ yÕu phô thuéc vµo quan hÖ huyÕt thèng trùc hÖ vµ gÇn nhÊt chø kh«ng trªn c¬ së "cÇn tÝnh ®Õn c¸c lîi Ých tèt nhÊt cña trÎ". ChÝnh v× thÕ trong rÊt nhiÒu tr−êng hîp, trÎ th−êng ph¶i chÞu nh÷ng bÊt c«ng th−êng trùc tõ mét vµi thµnh viªn trong gia ®×nh nhËn nu«i trÎ. Mét tr−êng hîp thùc tÕ: ng−êi vî vµ sau ®ã dÉn ®Õn con c¸i cña bµ ta ®· ®èi xö rÊt kh«ng tèt víi trÎ chØ v× trÎ lµ hä hµng ruét thÞt bªn chång. Cßn «ng ta dï rÊt th−¬ng ch¸u nh÷ng vÉn tá ra bÊt lùc vµ trÎ vÉn ph¶i cam chÞu v× kh«ng thÓ cã sù lùa chän nµo kh¸c. 2. Trë ng¹i vÒ c¬ chÕ, chÝnh s¸ch vµ v¨n hãa: C¸c trung t©m b¶o trî x· héi ®−îc thµnh lËp d−íi thêi c¬ chÕ bao cÊp. HiÖn nay, t− t−ëng coi ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n lµ tr¸ch nhiÖm cña nhµ n−íc cßn chi phèi nhiÒu trong céng ®ång. PhÇn lín nh÷ng ng−êi ®−îc hái ý kiÕn (kÓ c¶ nh÷ng ng−êi cã tr¸ch nhiÖm) vÒ c¸c m« h×nh ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n ®Òu chØ nªu ra ®−îc c¸c m« h×nh ch¨m sãc tËp trung. ChØ cã 29%, chñ yÕu lµ thµnh viªn trong céng ®ång kÓ ®−îc c¸c m« h×nh ch¨m sãc dùa vµo gia ®×nh vµ hä hµng. §iÒu nµy thÓ hiÖn sù thiÕu hiÓu biÕt, quan t©m cña chÝnh quyÒn, céng ®ång tíi c¸c h×nh thøc ch¨m sãc thay thÕ. HËu qu¶ tÊt yÕu lµ thiÕu chÝnh s¸ch vµ ®Çu t− c¸c nguån lùc tho¶ ®¸ng cho c¸c m« h×nh ch¨m sãc thay thÕ. ý kiÕn tham vÊn tõ phÝa céng ®ång cho r»ng: kh«ng nªn ph©n biÖt ®èi xö ®èi víi trÎ bÞ ¶nh h−ëng chÊt ®éc da cam nh− hiÖn nay. Khi xÐt trî cÊp th−êng xuyªn, chÝnh quyÒn chØ xÐt c¸c tr−êng hîp bè mÑ trÎ tham gia c¸c lùc l−îng vò trang tõ tr−íc 1975, cßn nÕu cã tham gia nh−ng sau 1975 còng kh«ng xÐt. §©y lµ ch−a nãi ®Õn sè trÎ bÞ ¶nh h−ëng chÊt ®éc mÇu da cam mµ bè mÑ ch−a bao giê tham gia vµo lùc l−îng vò trang. Khoa häc ®· chøng minh ®−îc r»ng di chøng cña chÊt ®éc da cam lµ rÊt l©u dµi vµ cã thÓ ¶nh h−ëng qua nhiÒu thÕ hÖ. NÕu kh«ng cã chÝnh s¸ch tèt chóng ta sÏ bá qua mét bé phËn trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n rÊt cÇn sù gióp ®ì, ch¨m sãc cña céng ®ång. ViÖc xÐt cøu trî th−êng xuyªn ®èi víi trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n còng chØ thùc hiÖn ®èi víi c¸c gia ®×nh trÎ cã hé khÈu th−êng tró (KT1). ChÝnh s¸ch nµy ®· lµm cho mét bé phËn kh¸ lín trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n bÞ bá mÆc kh«ng ®−îc trî gióp, ®Æc biÖt lµ ë nh÷ng khu nghÌo, cËn ®« thÞ… n¬i cã di biÕn ®éng d©n c− kh¸ lín. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  9. 54 Ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång... Trong thùc tÕ cßn rÊt nhiÒu vÊn ®Ò cÇn gi¶i quyÕt, liªn quan ®Õn chÕ ®é chÝnh s¸ch. §ã cã thÓ lµ: tÝnh hîp lý vµ kÞp thêi trong xÐt duyÖt, tr×nh tù vµ møc ®−îc h−ëng trî gióp… VÝ dô: cã tr−êng hîp bè chÕt ®· 3 n¨m, m×nh mÑ ph¶i nu«i 5 con ®øa lín nhÊt 17 tuæi, gia c¶nh rÊt khã kh¨n nh−ng kh«ng hÒ ®−îc h−ëng trî cÊp v× theo c¸n bé x· nãi lµ th−êng th× 5 n¨m míi cã ®ît xÐt trî cÊp th−êng xuyªn 1 lÇn. Vµ tr−íc khi bè chÕt, gia ®×nh nµy còng kh«ng ph¶i lµ hé nghÌo nªn ngay c¶ miÔn gi¶m häc phÝ còng kh«ng ®−îc xÐt. Cã hé n«ng d©n nghÌo, chång chÕt nu«i 5 con, do kh«ng giao nép ®ñ s¶n phÈm kho¸n nªn bÞ thu håi toµn bé ruéng, hä bÞ ®Èy vµo b−íc ®−êng cïng kh«ng cã t− liÖu s¶n xuÊt nµo ®Ó sinh sèng. Tãm l¹i, trong thùc tÕ cßn rÊt nhiÒu nh÷ng bÊt cËp vÒ thÓ chÕ, chÝnh s¸ch ®ßi hái nç lùc gi¶i quyÕt cña mäi thµnh viªn, chÝnh quyÒn vµ c¸c tæ chøc x· héi, nh»m thùc hiÖn nguyªn t¾c "kh«ng ph©n biÖt" cña QuyÒn trÎ em trong ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång. M« h×nh nhËn con nu«i trong n−íc vµ quèc tÕ còng cã rÊt nhiÒu th¸ch thøc trë ng¹i cÇn quan t©m nghiªn cøu ®Ó cã chÝnh s¸ch th¸o gì. Mét sè ng−êi c«ng t¸c trong lÜnh vùc ch¨m sãc trÎ cã ý kiÕn r»ng, c¸c ch¸u trong lµng SOS ®−îc nu«i d−ìng qu¸ s−íng so víi møc sèng trung b×nh cña x· héi (Tæng chi phÝ 11.000.000 ®ång/trÎ/n¨m), chóng nh− "gµ c«ng nghiÖp", cã t− t−ëng û l¹i tr«ng chê ®−îc nhËn lµm con nu«i quèc tÕ. C¸c chuyªn gia quèc tÕ còng ®· lªn tiÕng c¶nh b¸o vÒ nguy c¬ bÞ l¹m dung cña c¸c trÎ tõ c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn ®−îc nhËn lµm con nu«i mµ kh«ng cã chÕ ®é gi¸m s¸t chÆt chÏ cña c¸c n−íc cã liªn quan. Thñ tôc ph¸p lý ®Ó nhËn con nu«i trong n−íc theo ®¸nh gi¸ cña mét sè c¸n bé cßn qu¸ phøc t¹p. Mét sè ng−êi cã nhu cÇu nhËn con nu«i gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n (cã nguêi lµm thñ tôc 1 n¨m ch−a xong). Ch−a cã c¬ quan nµo ®øng ra lµm cÇu nèi gi÷a "cung vµ cÇu". NhËn thøc vµ th¸i ®é ph©n biÖt con nu«i con ®Î cßn nÆng nÒ trong céng ®ång, dßng hä, dÉn ®Õn nh÷ng khã kh¨n cho trÎ hoµ nhËp sau nµy. HÇu hÕt nh÷ng ng−êi cã hoµn c¶nh muèn nhËn con nu«i ®Òu thÝch nhËn c¸c ch¸u tõ khi cßn rÊt bÐ vµ kh«ng muèn cho trÎ biÕt lµ con nu«i còng nh− nguån gèc xuÊt th©n. M« h×nh ®ì ®Çu, gi¸m hé cã trî gióp cña NGOs quèc tÕ, nhËn con nu«i tá ra t−¬ng ®èi cã hiÖu qu¶, chñ yÕu triÓn khai ë thµnh phè, ë vïng n«ng th«n cßn gÆp rÊt nhiÒu trë ng¹i vÒ kü n¨ng ch¨m sãc, rµo c¶n v¨n ho¸…TÝnh bÒn v÷ng cña m« h×nh ch¨m sãc cã thêi h¹n còng cÇn ph¶i ®−îc nghiªn cøu s©u h¬n. DËy nghÒ vµ t¹o viÖc lµm cho trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n phÇn lín ®−îc thùc hiÖn t¹i mét sè c¬ së ch¨m sãc tËp trung t¹i thµnh phè. Do chÞu nhiÒu yÕu tè ¶nh h−ëng, c¸c h×nh thøc dËy nghÒ t¹o viÖc lµm ch−a cã hiÖu qu¶ râ rÖt. TrÎ th−êng chØ ®−îc d¹y c¸c nghÒ ®¬n gi¶n kh«ng ®ßi hái kü n¨ng, tr×nh ®é cao. Ch−a thùc sù g¾n d¹y nghÒ víi t¹o viÖc lµm, ®iÒu kiÖn quan träng nhÊt ®Ó trÎ t¸i hßa nhËp. Ch−a cã sù g¾n kÕt gi÷a c¸c c¬ së s¶n xuÊt cã thÓ tiÕp nhËn trÎ vµo lµm viÖc víi viÖc ®µo t¹o nghÒ. §µo t¹o nghÒ cßn mang nÆng tÝnh h×nh thøc. TrÎ ®Æc biÖt khã kh¨n ë n«ng th«n hÇu nh− kh«ng nhËn ®−îc sù hç trî nµo, ®Ó cã thÓ tham gia vµo qu¸ tr×nh chuyÒn ®æi c¬ cÊu s¶n xuÊt ë n«ng th«n. TrÎ chØ cã mét h×nh thøc lùa chän duy nhÊt cã thÓ lµ lµm nghÒ n«ng. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  10. NguyÔn Hång Th¸i & Ph¹m §ç NhËt Th¾ng 55 3. Trë ng¹i vÒ c¸c nguån lùc vµ c¬ chÕ gi¸m s¸t: C¸c m« h×nh ch¨m sãc thay thÕ t¹i céng ®ång bao trïm ®Õn 90% trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n nh−ng l¹i gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n vÒ nguån lùc. Sè c¸c em ®−îc h−ëng cøu trî th−êng xuyªn t¹i céng ®ång lµ qu¸ Ýt vµ sè tiÒn trî gióp lµ rÊt thÊp, tïy tõng ®Þa ph−¬ng, nh−ng møc trî cÊp phæ biÕn lµ 45.000 ®ång/trÎ/th¸ng b»ng 45% chuÈn nghÌo n«ng th«n vµ 30% chuÈn nghÌo thµnh thÞ (møc chuÈn cò). T¹i §µ N½ng, trî cÊp th−êng xuyªn lµ 90.000 ®ång/trÎ/th¸ng.Trong khi ®ã, nguån vèn tµi chÝnh cho c¸c trung t©m b¶o trî lµ t−¬ng ®èi lín. Nh−ng ®iÒu ®¸ng l−u ý lµ sè tiÒn c¸c em sèng trong mét sè trung t©m ®−îc h−ëng trùc tiÕp chØ kho¶ng 40% chi phÝ, cßn l¹i h¬n 50% lµ chi phÝ gi¸n tiÕp: qu¶n lý, söa ch÷a, l−¬ng c«ng nh©n viªn… Sè liÖu ®−îc cung cÊp tõ b¶ng 1 cho thÊy, trõ trung t©m phôc håi c« nhi suy dinh d−ìng cã chi phÝ cao nhÊt do ph¶i ch¨m sãc c¸c trÎ s¬ sinh bÞ bá r¬i. C¸c trung t©m kh¸c ®Òu cã chi phÝ b×nh qu©n/trÎ/ n¨m cao h¬n rÊt nhiÒu so víi cøu trî x· héi th−êng xuyªn t¹i céng ®ång (xÊp xØ 1.100.000 ®ång/ trÎ/n¨m). ThÊp nhÊt lµ m¸i Êm t×nh th−¬ng còng cã chi phÝ h¬n gÊp ®«i (2.328.947 ®ång/trÎ/n¨m), lµng SOS cã chi phÝ cao gÊp 9 lÇn. ë trung t©m trÎ må c«i do héi ch÷ thËp ®á viÖn trî th× víi chi phÝ lµ 1.500.000 ®ång/trÎ/th¸ng, qu¸ cao so víi møc thu nhËp b×nh qu©n trªn ®Çu ng−ßi c¶ n−íc. B¶ng 1: Chi phÝ b×nh qu©n 1 trÎ/ n¨m t¹i mét sè tËp trung b¶o trî x· héi t¹i §µ N½ng (§¬n vÞ tÝnh: ®ång) Sè Chi phÝ/ C¬ së b¶o trî x· héi Nguån Kinh phÝ n¨m trÎ trÎ/n¨m Trung t©m phôc håi c« nhi suy dinh d−ìng HOLT 398.061.900 19 20.950.626 Trung t©m b¶o trî x· héi Ng©n s¸ch 720.800.000 196 3.677.551 Trung t©m b¶o trî x· héi trÎ ®−êng phè Ph¸p 2.405.741.241 919 2.614.936 Lµng SOS SOS 2.310.000.000 211 11.000.000 Trung t©m trÎ må c«i Ch÷ thËp ®á 225.000.000 12 18.750.000 Lµng hy väng CPFC 981.000.000 193 5.082.901 M¸i Êm H¶i Ch©u ñy ban nh©n d©n quËn 90.000.000 30 3.000.000 M¸i Êm t×nh th−¬ng Héi tõ thiÖn 88.500.000 38 2.328947 Trung t©m må c«i Hoa Mai Héi b¶o trî trÎ må c«i tµn tËt 187.800.000 45 4.173.333 Nguån: Sè liÖu thèng kª c«ng t¸c b¶o trî x· héi trªn ®Þa bµn thµnh phè §µ N½ng n¨m 2003 - Së Lao ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi. Sù tµi trî cña NGOs trong vµ ngoµi n−íc sÏ cã hiÖu qu¶ x· héi tèt h¬n nhiÒu nÕu ®−îc ph©n bæ vµ gi¸m s¸t tèt cho c¸c m« h×nh ch¨m sãc phi tËp trung dùa vµo céng ®ång. Vµ chØ cã nh− vËy nguyªn t¾c phæ cËp cña QuyÒn trÎ em míi ®−îc ®¶m b¶o. Tuy nhiªn, mét trong nh÷ng trë ng¹i lín nhÊt cña viÖc ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång lµ chóng ta ch−a cã mét ®éi ngò nh©n viªn lµm c«ng t¸c x· héi ®−îc trang bÞ c¸c kü n¨ng, kiÕn thøc ®Ó thùc hiÖn c«ng t¸c nµy còng nh− quy tr×nh quy chuÈn gi¸m s¸t theo dâi qu¸ tr×nh ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n t¹i céng ®ång. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  11. 56 Ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång... ViÖc tËp huÊn, trang bÞ c¸c kiÕn thøc nu«i dËy trÎ, hç trî sau ch¨m sãc… míi chØ thùc hiÖn ®−îc mét phÇn t¹i c¸c h×nh thøc ®ì ®Çu, gi¸m hé cã sù tµi trî cña c¸c NGOs n−íc ngoµi. Cßn trong céng ®ång th× gÇn nh− ch−a thùc hiÖn ®−îc. Kh«ng cã bÊt cø mét sù chuÈn bÞ nµo trong qu¸ tr×nh chuyÓn giao ch¨m sãc trÎ (ch¼ng h¹n nh− tËp huÊn kü n¨ng nu«i d¹y trÎ). ViÖc gi¸m s¸t, hç trî trong qu¸ tr×nh ch¨m sãc còng nh− c¸c dÞch vô hç trî sau thêi kú ch¨m sãc thay thÕ lµ hoµn toµn kh«ng cã. §èi víi c¸c m« h×nh ch¨m sãc thay thÕ t¹i céng ®ång, hiÖn nay, kh«ng cã bÊt kú mét h×nh thøc gi¸m s¸t nµo mang tÝnh ph¸p lý cã hiÖu lùc. Cã ch¨ng, chØ lµ nh÷ng chuyÕn th¨m viÕng chø kh«ng mang tÝnh gi¸m s¸t cña c¸n Bé Lao ®éng - Th−¬ng binh - X· héi cÊp c¬ së. C¸c h×nh thøc gi¸m s¸t vÒ th¸i ®é, møc ®é t«n träng trÎ vµ quyÒn cña trÎ em hÇu nh− kh«ng ®−îc thùc hiÖn. TrÎ cã ®−îc ch¨m sãc nu«i d−ìng mét c¸ch tèt nhÊt cã thÓ hay kh«ng vµ cã ®−îc thô h−ëng tèt nhÊt c¸c trî gióp x· héi kh«ng lµ vÊn ®Ò bá ngá. Thùc tÕ nµy ®ßi hái ph¶i x©y dùng mét bé tiªu chuÈn tèi thiÓu ®èi víi c¸c h×nh thøc ch¨m sãc thay thÕ t¹i céng ®ång. Cã nh÷ng chÕ tµi, xö lý ph¸p luËt, t¹o ¸p lùc cña d− luËn x· héi ®èi víi c¸c tr−êng hîp v« tr¸ch nhiÖm, x©m h¹i, l¹m dông trÎ em ®Æc biÖt khã kh¨n t¹i céng ®ång. Vai trß gi¸m s¸t truyÒn thèng cña céng ®ång, dßng hä, c¸c tæ chøc x· héi, cã thÓ lµ gîi ý h÷u Ých nh»m n©ng cao møc ®é vµ ph¹m vi ®−îc gi¸m s¸t trong c«ng t¸c ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång. Thay cho lêi kÕt, chóng t«i muèn l−u ý r»ng: ch¨m sãc thay thÕ trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång lµ sù "®æi míi" trong chÝnh s¸ch cña Nhµ n−íc ®èi víi trÎ em. §©y lµ c¸ch tiÕp cËn dùa trªn c¬ së quyÒn trÎ em, phï hîp víi sù biÕn ®æi trong cÊu tróc x· héi. H¬n n÷a, kh«ng ph©n biÖt ®èi xö vµ b×nh ®¼ng vèn lµ nh÷ng nguyªn t¾c hîp thµnh t− t−ëng x· héi chñ nghÜa, mµ §¶ng ta lu«n kiªn tr× theo ®uæi. Tuy nhiªn, sù h×nh thµnh mét hÖ thèng quèc gia vÒ ch¨m sãc trÎ ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång, yªu cÇu sù thay ®æi vÒ t− duy kh¸i niÖm vµ t− t−ëng - nh÷ng thay ®æi nµy kh«ng dÔ g× cã thÓ thùc hiÖn ®−îc trong céng ®ång. §iÒu nµy ®ái hái nh÷ng nç lùc tËp thÓ cña nhµ n−íc, céng ®ång vµ gia ®×nh ®Ó ®¶m b¶o thùc hiÖn cam kÕt cña chÝnh phñ thùc hiÖn c«ng −íc vÒ quyÒn trÎ em vµ x©y dùng mét x· héi c«ng b»ng, v¨n minh, hiÖn ®¹i. Tµi liÖu tham kh¶o 1. §Ò ¸n "Ch¨m sãc trÎ em cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt khã kh¨n dùa vµo céng ®ång". Bé Lao ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi, 8/2004. 2. Christian Salazar Volkmann, 2004, "Nh÷ng ®iÓm më vµ th¸ch thøc c¬ b¶n víi ph−¬ng thøc lµm ch−¬ng tr×nh dùa trªn c¬ së quyÒn con ng−êi cho phô n÷ vµ trÎ em ë ViÖt Nam", Nxb ChÝnh trÞ Quèc gia. 3. Bïi ThÕ C−êng, 2005, "Mét sè c¬ së lý luËn vµ thùc tiÔn ®æi míi hÖ thèng an sinh x· héi ViÖt Nam hiÖn nay", B¸o c¸o chuyªn ®Ò phôc vô §¹i héi §¶ng lÇn thø 10. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản