Chi n tranh Lê-M cế ạ
Chi n s 1559-1562ế ự
Năm 1558, Tr nh Ki m mang đ i quân l i ra S n Nam đánh úp quânị ể ạ ạ ơ
M c, b t s ng t ng M c là Anh Nhu h u đ a v Yên Tr ng vàạ ắ ố ướ ạ ệ ầ ư ề ườ
chém.
Tháng 9 năm đó, Tr nh Ki m l i ra quân đánh S n Nam chi m đ t r iị ể ạ ơ ế ấ ồ
đ Nguy n Kh i Khang l i tr n th đ chiêu t p nhân dân. Nhàể ễ ả ở ạ ấ ủ ể ậ
M c sai th dân M L ng trá hàng Kh i Khang đ d , r i l a b tạ ổ ở ỹ ươ ả ể ụ ồ ừ ắ
Kh i Khang mang v . ả ề M c Tuyên Tôngạ sai dùng hình xé xác Kh iả
Khang.
Tháng 9 năm 1559, Tr nh Ki m đ Tr nh Quang, Lê Ch ng, Vũ Sị ể ể ị ủ ư
Th c, L i Th Khanh cùng đem tinh binh tr n gi c a bi n đướ ạ ế ấ ữ ử ể ể
phòng quân M c, còn mình ch huy h n 6 v n đ i quân đi đánh M c.ạ ỉ ơ ạ ạ ạ
Quân Lê t Thiên Quan ra S n Tây, nhi u ng i ra hàng ph c.ừ ơ ề ườ ụ
Khi đ n Tuyên Quang, H ng Hoá thì Vũ Văn M t đem quân đ n h i.ế ư ậ ế ộ
Hai bên h p binh v t sông đánh vào Thái Nguyên, L ng S n, Kinhợ ượ ạ ơ
B c. Sau m t th i gian hai bên c m c , Tr nh Ki m lên đóng núiắ ộ ờ ầ ự ị ể ở
Tiên Du. Cu i năm 1559 sang đ u năm 1560, Tr nh Ki m chia quân điố ầ ị ể
đánh phá các ph Khoái Châu, H ng Châu, các huy n Siêu Lo i, Vănủ ồ ệ ạ
Giang, Nam Sách, Tiên H ng đ u giành th ng l iư ề ắ ợ [5].
Tháng 2 âm l ch năm 1560, ịM c Tuyên Tôngạ sai t ng đem quân giướ ữ
thành Thăng Long. Quân M c đóng đ n m t d i t d c sông v phíaạ ồ ộ ả ừ ọ ề
tây, trên t B ch H c, d i đ n Nam Xang, dinh tr i thuy n ghe li nừ ạ ạ ướ ế ạ ề ề
nhau, ban ngày thì ph t c dóng tr ng báo nhau, ban đêm thì đ t l aấ ờ ố ố ử
làm hi u cho nhau đ ch ng gi v i quân Lê.ệ ể ố ữ ớ
Tr nh Ki m không đánh h đ c bèn chia quân cho các t ng đi đánhị ể ạ ượ ướ
các huy n phía đông b c là ệ ắ Đông Tri uề, Giáp S nơ[12], Chí Linh, An
D ngươ , đ u l y đ c. M c Tuyên Tông ph i ch y ra huy n Thanhề ấ ượ ạ ả ạ ở ệ
Đàm.
Nam tri u đã làm ch h u h t đ t đai b b c sông H ng. Tháng 3ề ủ ầ ế ấ ờ ắ ồ
năm 1560, Tr nh Ki m sai ị ể Hoàng Đình Ái đem quân tr n gi L ngấ ữ ạ
S n, ơLê Kh c Th nắ ậ tr n gi ấ ữ Thái Nguyên, Vũ Văn M t tr n giậ ấ ữ
Tuyên Quang, Đ ng Đ nh tr n gi H ng Hoá, chiêu t p dân c 10ặ ị ấ ữ ư ậ ư
châu An Tây. Sang tháng 4, Tr nh Ki m l i chia quân đi đánh phá cácị ể ạ
vùng Thanh Mi n, Gia Phúc, H ng Châu, Khoái Châu. Các huy n ệ ồ ệ ở
H i D ng c a nhà M c ch n đ ngả ươ ủ ạ ấ ộ [5]. Quân M c c m c qua nămạ ầ ự
sau, quân Lê v n không h đ c Thăng Long và H i D ng.ẫ ạ ượ ả ươ
Nhân lúc quân ch l c Nam tri u t p trung ngoài b c, tháng 3 nămủ ự ề ậ ắ
1561, M c Kính Đi n t p trung binh thuy n t n công Thanh Hóa.ạ ể ậ ề ấ
Quân Lê b i tr n, Vũ S Th c và L i Th Khanh đ u b dinh tr iạ ậ ư ướ ạ ế ề ỏ ạ
ch y v ; Lê Ch ng thì quân v , tháo ch y, đem quân ch y vào V nạ ề ủ ỡ ạ ạ ạ
L i, Yên Tr ng.ạ ườ
Tháng 9 năm 1561, quân M c đánh vào c a Yên Tr ng, đ n V n L iạ ử ườ ế ạ ạ
chu n b chi m kho nhà Lê. Vũ S Th c, L i Th Khanh h p s c cẩ ị ế ư ướ ạ ế ợ ứ ố
đánh, tung quân mai ph c đánh th ng li n m y tr n, chém đ c h nụ ắ ề ấ ậ ượ ơ
trăm th c p quân M c. Quân M c tan v tháo ch y. Quân Nam tri uủ ấ ạ ạ ỡ ạ ề
th a th ng đu i theo. M c Kính Đi n ph i rút quân v Thăng Long.ừ ắ ổ ạ ể ả ề
Cùng lúc đó, Tr nh Ki mị ể nghe tin Thanh Hóa b t n công ph i tri tị ấ ả ệ
thoái h t các cánh quân B c B v . Quân M c tuy ph i rút nh ngế ở ắ ộ ề ạ ả ư
vùng B c B c a nhà M c và kinh thành ắ ộ ủ ạ Thăng Long đ c gi i vây.ượ ả
Đ u năm 1562, nhân lúc đ i quân Lê đã v căn c , ầ ạ ề ứ M c Tuyên Tôngạ
sai Nguy n Phú Xuân và ễGiáp Tr ngư mang quân đánh L ng S nạ ơ v nẫ
còn trong tay nhà Lê. T ng Lê là ướ Hoàng Đình Ái không ch ng n i,ố ổ
ph i b thành rút ch y. L ng S n l i v tay nhà M c.ả ỏ ạ ạ ơ ạ ề ạ
Chi n s 1564-1565ế ự
Năm 1564, M c Tuyên Tôngạ m t, con là ấM c M u H pạ ậ ợ m i 2 tu i lênớ ổ
n i ngôi. Vi c chính s đ u do Khiêm v ng Kính Đi n đi u hành.ố ệ ự ề ươ ể ề
Sau l n ra c p l ng th c Thanh Trì và Th ng Phúc năm 1563,ầ ướ ươ ự ở ượ
Tr nh Ki m l i mang quân ra phía b c 3 l n trong năm 1564-1565,ị ể ạ ắ ầ
đánh phá các huy n Gia Vi n, Yên Mô, Yên Khang. Tháng 12 nămệ ễ
1565, trong lúc Tr nh Ki m ti n đánh S n Nam thì M c Kính Đi n l iị ể ế ơ ạ ể ạ
mang quân vào c a bi n Linh Tr ng đánh Thanh Hóa.ử ể ườ
Vũ S Th c sai ng i cáo c p v i Tr nh Ki m. Tr nh Ki m sai L cư ướ ườ ấ ớ ị ể ị ể ộ
qu n công đem quân v c u Thanh Hóa. Quân Lê h p l i làm m t,ậ ề ứ ợ ạ ộ
giao chi n v i quân M c Du Tr ng. Quân M c ph c s n chế ớ ạ ở ườ ạ ụ ẵ ở ỗ
hi m y u, cho kỳ binh ra khiêu chi n, r i gi cách thua ch y. Vũ Sể ế ế ồ ả ạ ư
Th c đem binh t ng đu i theo. M c Kính Đi n li n tung ph c binhướ ượ ổ ạ ể ề ụ
ra, b n m t cùng n i d y, đánh k p l i vây thành m y l p. S Th c,ố ặ ổ ậ ẹ ạ ấ ớ ư ướ
Th Khanh b i tr n, ph i phá vòng vây, c s c đánh thoát ch y vàoế ạ ậ ả ố ứ ạ
r ng núi. L c qu n công b quân M c đâm ch t trên l ng voi. Quân Lêừ ộ ậ ị ạ ế ư
b ch t hàng nghìn ng i. M c Kính Đi n đ nh đánh ti p nh ng ngheị ế ườ ạ ể ị ế ư
tin Tr nh Ki m đã rút quân v đ n Th ch Thành, bèn đem quân v .ị ể ề ế ạ ề
Chi n s 1570ế ự
T năm 1566, chi n s gi a hai bên ch có vài tr n nh . Tr nh Ki mừ ế ự ữ ỉ ậ ỏ ị ể
tu i cao s c y u, không th c hi n nh ng chi n d ch l n, còn M cổ ứ ế ự ệ ữ ế ị ớ ạ
Kính Đi n cũng t p trung c ng c n i b .ể ậ ủ ố ộ ộ
Cu i năm 1569, ốTr nh Ki mị ể m n ng, giao l i binh quy n cho con cố ặ ạ ề ả
là Tr nh C iị ố . Tháng 3 năm 1570, Tr nh Ki m ch t, Tr nh C i lên thay.ị ể ế ị ố
Con th Ki m là ứ ể Tr nh Tùngị tranh quy n v i C i. Hai bên dàn quânề ớ ố
đánh nhau.
Nhân c h i đó, tháng 8 năm 1570, ơ ộ M c Kính Đi nạ ể đem h n 10 v nơ ạ
quân, 700 chi c thuy n chi n vào đánh ế ề ế Thanh Hóa. Ông chia quân sai
em là M c Đôn Nh ng cùng M c Đình Khoa và phó t ng là M uạ ượ ạ ướ ậ
qu n công đem quân gi c a bi n Th n Phù.ậ ữ ử ể ầ
M c Kính Đi n chia quân làm 6 mũi cùng ti n vào các c a bi n Linhạ ể ế ử ể
Tr ng, Chi Long, H i Tri u, h i quân Bút C ng. Đ n Hà Trung,ườ ộ ề ộ ở ươ ế
quân M c đóng dinh ven sông.ạ
Tr nh C i b k p gi a quân M c và Tr nh Tùng, t li u không ch ngị ố ị ẹ ữ ạ ị ự ệ ố
n i, li n đem các t ng L i Th M , Vũ S Doãn, Tr ng Qu c Hoaổ ề ướ ạ ế ỹ ư ươ ố
và v con đón hàng nhà M c. M c Kính Đi n ti p nh n, phong choợ ạ ạ ể ế ậ
Tr nh C i t c Trung L ng h u và phong ch c cho các t ng Lê vị ố ướ ươ ầ ứ ướ ề
hàng, r i sai các hàng t ng d n quân b n b ti p t c ti n.ồ ướ ẫ ả ộ ế ụ ế
Trong s các t ng d i quy n Tr nh C i ch có Vũ S Th c đ nhố ướ ướ ề ị ố ỉ ư ướ ị
b doanh tr i vào c a quan Yên Tr ng theo nhà Lê, nh ng quân línhỏ ạ ử ườ ư
mu n hàng nhà M c, không ch u theo. S Th c bu c ph i v theoố ạ ị ư ướ ộ ả ề
nhà M c, đ c phong t c Thu qu n công.ạ ượ ướ ỷ ậ
Vua Lê Anh Tông th y Tr nh C i hàng M c bèn trao binh quy n choấ ị ố ạ ề
Tr nh Tùngị làm Ti t ch các dinh thu b . Tr c th m nh c a quânế ế ỷ ộ ướ ế ạ ủ
M c, Tr nh Tùng ch tr ng phòng th chia quân chi m gi c a luạ ị ủ ươ ủ ế ữ ử ỹ
các x , đào hào đ p lu , đ t ph c binh gi n i hi m y u đ phòng.ứ ắ ỹ ặ ụ ữ ơ ể ế ể
Ngày 25 tháng 8 âm l ch, M c Kính Đi n mang quân cùng ti n, d cị ạ ể ế ọ
sông Mã và sông Lam. Nhân dân Thanh Hóa b ch y, nhà M c mangỏ ạ ạ
nhi u ng i và c a c i l y đ c Thanh Hóa ra b c.ề ườ ủ ả ấ ượ ở ắ
Quân M c ngày đêm ti n đánh lu Yên Tr ng. Quân Lê th y u, chạ ế ỹ ườ ế ế ỉ
đ p lu cao, đào hào sâu, gi ch hi m đ ch th i. T ng Nam tri uắ ỹ ữ ỗ ể ể ờ ờ ướ ề
là Lê C p Đ dùng m o sai quân lính ban đêm d ng lu t ng ngoàiậ ệ ẹ ự ỹ ầ
kéo dài đ n h n 10 d m, l y nhi u vách nhà đ che ch n, dùng ế ơ ặ ấ ề ể ắ bùn
trát bên ngoài, trên th chông ảtre, ch m t đêm mà thành gi làm xong.ỉ ộ ả
Hôm sau, M c Kính Đi n trông th y, cho là thành th t, kinh ng cạ ể ấ ậ ạ
không dám đ n g n và đ c su t t ng sĩ ngày đêm đánh g p. Hai bênế ầ ố ấ ướ ấ
giao chi n ác li t, bên trái sông t Da Châu, Tàm Châu, bên ph i sôngế ệ ừ ả
t đ u ngu n hai huy n ừ ầ ồ ệ Lôi D ngươ , Nông C ngố đ u là chi n tr ng,ề ế ườ
quân M c l n l t đánh chi m. T ng Nam tri u là Hà Khê h u đemạ ầ ượ ế ướ ề ầ
quân ra gi lu Ai huy n C m Thu đ u hàng ữ ỹ ở ệ ẩ ỷ ầ nhà M cạ.
Tháng 10 âm l ch năm 1570, hai bên giao chi n sông B o L c, Longị ế ở ả ạ
Sùng. Quân Lê dùng chi n thu t ban ngày thì c th , ban đêm thì đánhế ậ ố ủ
c p doanh tr i, qu y r i quân M c. M c Kính Đi n th y đánh mãiướ ạ ấ ố ạ ạ ể ấ
không đ c, li n lui gi dinh Hà Trung.ượ ề ữ
Vũ S Th c đã hàng M c, l i mu n tr v hàng Lê. Nh S Th cư ướ ạ ạ ố ở ề ờ ư ướ
làm n i ng, quân Lê chia ra đánh chi m l i các huy n T ng S n,ộ ứ ế ạ ệ ố ơ
Đông S n, Qu ng X ng. S Th c đem 500 quân b n b n a đêmơ ả ươ ư ướ ả ộ ử
b tr n v hàng Lê. M c Kính Đi n ti n đánh không đ c, lui v giỏ ố ề ạ ể ế ượ ề ữ
dinh sông Bút C ng r i đ n tháng ch p thì rút đ i quân v b c.ươ ồ ế ạ ạ ề ắ