Chuyển đổi số trong bảo tồn, tái tạo di sản: Trường hợp không gian Đình Tổ nghề tại Phố cổ Hà Nội

317

CHUYỂNĐỔISỐTRONGBẢOTỒNVÀTÁITẠODISẢN:

TRƯỜNGHỢPKHÔNGGIANĐÌNHTỔNGHỀỞPHỐCỔ

HÀNỘI

NguyễnHồngNhung



Email:nhung.nguyen@vnu.edu.vn

Ngàytòasoạnnhậnđượcbàibáo:29/09/2025

Ngàyphảnbiệnđánhgiá:15/10/2025

Ngàybàibáođượcduyệtđăng:24/10/2025

DOI:10.59266/houjs.2025.883

Tómtắt:Trongbốicảnhđôthịhóanhanhchóngvàsựpháttriểnmạnhmẽcủacông

nghệsố,việcbảotồnvàtáitạodisảnđôthịđòihỏinhữngphươngpháptiếpcậnliênngành

mới.NghiêncứunàytậptrungvàotrườnghợpkhônggianđìnhtổnghềtạikhuphốcổHà

Nội,cụthểlàbangôiđìnhđượctiếnhànhkhảosát:đìnhKimNgân,đìnhTúThịvàđìnhNam

Hương,nhữngdisảnkiếntrúc-vănhóađặcthù,gắnliềnvớikýứccộngđồngvàlịchsử

nghềthủcôngtruyềnthống.Bằngcáchkếthợpcáclýthuyếtvềchuyểnđổisốtrongmỹthuật

ứngdụng,kiếntrúcvàthiếtkếsángtạovớiquanđiểmcủanghiêncứuvănhóa-disản,bài

nghiêncứuphântíchthựctrạngbảotồnđìnhtổnghềtrongbốicảnhđôthịbiếnđổi.Nghiên

cứuđềxuấtứngdụngcáccôngnghệsốnhưsốhóa3D,cơsởdữliệumở,thựctếảo(VR),

thựctếtăngcường(AR)vàbảotàngsố,nhằmvừalưugiữhìnhtháikiếntrúc-nghệthuật,

vừatáihiệngiátrịtinhthần,nghilễvàchứcnăngxãhộicủađình.Phươngphápnghiêncứu

baogồmkhảosátthựcđịa,phântíchtưliệulịchsử-kiếntrúc,phỏngvấnchuyêngia,đồng

thờithamchiếuvớicácmôhìnhquốctếvềbảotồnsốdisản.

Kếtquảbướcđầuchothấychuyểnđổisốkhôngchỉhỗtrợlưugiữvàtruyềnthôngdi

sảnmộtcáchsinhđộng,màcònmởracơhộitáitạovàtáiđịnhnghĩakhônggiandisản

trongđờisốngđươngđại,gắnvớigiáodục,sángtạonghệthuậtvàdulịchvănhóa.Trường

hợpbađìnhtổnghềởphốcổHàNộiminhchứngchotiềmnăngkếthợpgiữacôngnghệ-

thiếtkế-vănhóa,quađókhẳngđịnhvaitròcủachuyểnđổisốnhưmộtcôngcụchiếnlược

trongbảotồnvàpháthuygiátrịdisảnđôthịViệtNam.

Từkhóa:Chuyểnđổisố;bảotồn,táitạodisản,khônggianĐìnhtổnghề,PhốcổHàNội,AR

GiảngviêntrườngKhoahọcliênngành&Nghệthuật,TrườngĐạihọcQuốcgiaHàNội

318

I.Đặtvấnđề

KhuphốcổHàNộithườnggọilà“36

phốphường”làvùnglõitruyềnthốngcủa

ThăngLong,HàNội,chứađựnghệthống

disảnvậtthểvàphivậtthể(phốnghề,nhà

ống,đìnhchùa,lễhội,tínngưỡng)mang

giátrịlịchsử-vănhóasâusắc.Tuynhiên

khuvựcnàyđangđốidiệnvớinhiềuáp

lực:đôthịhóa,thươngmạihóa,biếnđổi

chứcnăngsửdụng,giatăngdânsốvànhu

cầupháttriểnhạtầng.Nhữngyếutốnày

đãvàđanglàmthayđổinhanhbềngoài

kiếntrúcvàlàmsuygiảmhoạtđộngtín

ngưỡngvàđứtgãycácthựchànhvănhóa

gắnvớikhônggiantínngưỡng,trongđó

có cácđìnhtổnghề-nhữngkhônggian

vừalàditíchkiếntrúcvừalànơilưugiữ

kýứcnghềnghiệpvànghilễcộngđồng.

Nhữngthayđổinàyđãđượcnhiềunghiên

cứu và báo chí ghi nhận như một thách

thứclớnđốivớisựbềnvữngcủagiátrịdi

sảnkhuphốcổ.Bangôiđìnhnghiêncứu

baogồmĐìnhKimNgân(phốHàngBạc),

ĐìnhTúThị(phốYênThái/HàngGai)và

ĐìnhNamHương(phốHàngTrống)đóng

vaitròquantrọngkhivừalàdấuấnkiến

trúc,vừabảotồntínngưỡng“thờtổnghề”

đặc thù của các phường nghề trong phố

cổ.Cácnguồntưliệuhiệnhữu(ghichép

chuyên mônvà báo chíđịaphương)mô

tảlịchsử,vịtrívàvaitròcộngđồngcủa

cácđìnhtổnghề,đồngthờichothấyphần

nàothựctrạngtubổvàtínhbiếnđộngcủa

hoạt động nghi lễ, giao tiếp cộng đồng.

Trongkỷnguyênkỹthuậtsố,chuyểnđổi

sốtrởthànhhướngtiếpcậnmớitrongbảo

tồndisản,chophépsốhóakhônggian,

tư liệu, và trải nghiệmdisản thôngqua

cáccôngnghệnhư3Dscanning,VR/AR

haybảotàngsố.Việctíchhợpcôngnghệ

sốkhôngchỉgópphầnlưugiữcácgiátrị

vật thể và phi vật thể mà còn mở ra cơ

hộitáitạo, tương tácvàgiáodụcdisản

trong môi trường liên ngành giữa kiến

trúc,nghệthuật,thiếtkếvàkhoahọccông

nghệ. Xuất phát từ thực tiễn và khoảng

trốngnghiêncứuđó,đềtàiđặtracâuhỏi

trung tâm: “Công nghệ số có thể được

thiếtkếvàvậndụngnhưthếnàođểvừa

lưugiữ,vừatáitạovàpháthuygiátrịkiến

trúc -nghệthuật -tinh thầncủa đìnhtổ

nghề trongPhố cổHàNội?”Nghiên cứu

này hướng tới phân tích thực trạng và

đềxuấtmôhìnhứngdụngcôngnghệsố

trong bảo tồn các đình tổ nghề, coi đây

nhưmộtbướctiếpcậnliênngànhgiữabảo

tồnđôthị,thiếtkếnghệthuậtvàgiáodục

sángtạo.Mụctiêucủanghiêncứukhông

chỉlàgìngiữgiátrịdisảnmàcònnhằm

đónggópchođổimớiphươngphápDạy

và Học trong các ngành Kiến trúc, Nội

thấtvàMỹthuậtứngdụng,gópphầnlan

tỏagiátrịvănhóa-thẩmmỹcủaPhốcổ

HàNộitrongthờiđạichuyểnđổisố.

II.Cơsởlýthuyết

Bài nghiên cứu được triển khai

nghiêncứudựatrênsựgiaothoagiữaba

lĩnhvực:Mộtlà,lýthuyếtbảotồndisản

đôthị.Việclựachọnbakhunglýthuyết

nàyxuấtpháttừđặcđiểmđatầngcủađối

tượngnghiêncứu-đìnhtổnghềtrongkhu

PhốcổHàNội,nơihộitụđồngthờiyếu

tốkiếntrúc,tínngưỡngvàvănhóacộng

đồng,cùngvớiyêucầutiếpcậnliênngành

giữabảotồn-côngnghệ-nghệthuậttrong

bốicảnhchuyểnđổisốhiệnnay.

Thứ nhất,lýthuyết bảo tồn disản

đôthịdựatrênkhungtiếpcậnCảnhquan

đôthịlịchsử(HistoricUrbanLandscape-

HUL)doUNESCOđềxuất(2011).HUL

xem di sản đô thị là một thựcthể sống,

kết hợp giá trịvật thể (kiến trúc, không

gian, cảnh quan) và phi vật thể (ký ức,

nghilễ,nghềtruyềnthống,mạnglướixã

319

hội).Cáchtiếpcậnnàyvượtrangoàikhái

niệm bảo tồn hình thái vật chất, hướng

tớibảotồntổngthểmôitrườngsốngcủa

cộngđồng,kếthợpgiữapháttriểnđôthị,

kinhtếvàvănhóa.Lýthuyếtnàyđượclựa

chọnlàmnềntảngkhungvìgiúpnghiên

cứunhậndiệnđìnhtổnghềkhôngchỉnhư

ditíchkiếntrúc,màcònlàtrungtâmxãhội

-vănhóa,nơilưugiữkýứcnghềnghiệpvà

bảnsắccộngđồngtrongkhônggianphốcổ.

Tiếpcậndisảnnhưmộtthựcthểsống,vừa

mang tính vật thể (kiến trúc, không gian)

vừa mang tínhphi vật thể (nghi lễ, ký ức

cộngđồng,chứcnăngxãhội).Disảnđôthị

khôngchỉlàcấutrúcvậtthểmàbaogồm

cảyếutốphivậtthể:nghilễ,nghềtruyền

thống,mạnglướixãhộivàkýứctậpthể.

Tiếpcậntheokhungcảnhquanđôthịlịchsử

(HistoricUrbanLandscape)đượcthôngqua

vàongày10tháng11năm2011tạikỳhọp

thứ36củaHộinghịchungUNESCO.Cách

tiếp cậncủaUNESCOtrongviệc quảnlý

cảnhquanđôthịlịchsửlàtoàndiện,kếthợp

cácmụctiêubảotồndisảnđôthịvớimục

tiêupháttriểnkinhtế-xãhội.Phươngpháp

nàycoidisảnđôthịlàmộttàisảnxãhội,

vănhóavàkinhtếchosựpháttriểncủacác

thànhphố.Phươngpháptiếpcậncảnhquan

Đôthịlịchsửvượtrangoàiviệcbảotồnmôi

trườngvậtchấtvàtậptrungvàotoànbộmôi

trường sống của con người với tất cảcác

giátrịhữuhìnhvàvôhình.Phươngpháp

này hướng đến việc tăng cường tính bền

vữngcủacáccanthiệpquyhoạchvàthiết

kếbằngcáchxemxétmôitrườngxâydựng

hiệnhữu,disảnphivậtthể,sựđadạngvăn

hóa,cácyếutốkinhtếxãhộivàmôitrường

cùngvớicácgiátrịcộngđồngđịaphương,

nhấn mạnh quản trị tíchhợp và tham gia

cộngđồngtrongcácgiảiphápbảotồn.Các

nghiêncứuvềphốcổHàNộikhuyếnnghị

kếthợpquảnlýkhônggianvậtlývớibảovệ

cácyếutốđộng.

Thứ hai, lý thuyết chuyển đổi số

trongnghệthuậtvàkiếntrúccungcấpcông

cụđểhiệnthựchóavàmởrộngkhungbảo

tồnHULtrongmôitrườngsố:Cácchiến

lược củaUNESCO, Europeana vàGetty

Foundationchỉrarằngcôngnghệsố,đặc

biệtlàcáccôngcụ3Dscanning,VR/AR,

HBIM (Historic Building Information

Modeling), cho phép ghi nhận, lưu trữ,

môphỏngvàphổbiếndisảnvớiđộchính

xác cao, đồng thời thúc đẩy tính tương

tácvàgiáodục.Trongđềtàinày,khung

lý thuyết này đóng vai trò phương tiện

nghiêncứuvàtáitạodisản,tạonềntảng

đểthửnghiệmcácgiảiphápsốhóađình

tổnghềnhằmbảotồn,diễngiảivàlantỏa

giátrịkiếntrúc-nghệthuật-tinhthầnđến

côngchúng.

Thứ ba, lý thuyết văn hóa vàthiết

kếsángtạođượcvậndụngnhằmchuyển

dịch mụctiêu bảotồntừ“giữgìn”sang

“táitạovàpháthuy”:Xemcôngnghệnhư

mộtcôngcụđồngsángtạo,quađótáiđịnh

nghĩa vai trò của di sản trong đời sống

đươngđại,gắnvớinghệthuật,giáodụcvà

dulịchvănhóa,sốhoá3D(laserscanning,

photogrammetry), mô hình hóa HBIM

(historicbuildinginformationmodeling)/

Scan-to-HBIM,kếthợpvớiAR/VR,cho

phéplưugiữhìnhtháichitiết,hỗtrợphục

dựng,môphỏngnghilễvàtạotrảinghiệm

giáodụcvàdulịch.Tổngquannghiêncứu

chothấyAR/VRđặcbiệthữuíchchoviệc

tái hiện trải nghiệm không gian, hỗ trợ

giáodụcvàtươngtáccộngđồng.

Ba khung lý thuyết trên có mối

quanhệbổsungvà kếthừalẫnnhau:lý

thuyếtbảotồndisảnđôthịđặtranềntảng

nhậnthứcvàphạmviđốitượng;lýthuyết

chuyển đổi số cung cấp phương tiện và

công cụ để hiện thực hóa quá trình bảo

tồn;cònlýthuyếtvănhóa-thiếtkếsáng

tạođịnhhướngmụctiêucuốicùnglàtái

320

tạo,lantỏavàgiáodụcgiátrịdisảntrong

bốicảnhđươngđại.Sựkếtnốinàyhình

thànhmộthệkhungtiếpcậnliênngành-

nơibảotồndisản,côngnghệsốvàsáng

tạonghệthuậtcùngthamgiavàoquátrình

táihiệnvàpháthuygiátrịđìnhtổnghề

trongPhốcổHàNội.

III.Phươngphápnghiêncứu

Nghiêncứuđượctriểnkhaitrêncơ

sởtiếpcậnliênngành,kếthợpgiữanghiên

cứuđịnhtínhtrongnhânhọc-kiếntrúc-

disảnhọcvớithựcnghiệmứngdụngcông

nghệ số trong bảo tồn. Sự kết hợp này

khôngchỉnhằm thuthậpvàphântíchtư

liệumộtcáchtoàndiện,màcònđểkiểm

chứngkhảnăngmởrộngkháiniệm“táitạo

disản”trongbốicảnhchuyểnđổisố.Trước

hết,khảosátthựcđịađượcxemlàphương

pháptrungtâmnhằmnhậndiệnđặctrưng

khônggian,cấutrúcvàchứcnăngxãhội

-tínngưỡngcủabangôiđìnhtổnghềtiêu

biểu:KimNgân,TúThịvàNamHương.

Phươngphápnàykhôngchỉphụcvụquan

sát - ghichép mà còn đóngvai tròkiểm

chứngtrựctiếpgiảthuyếtvềtính“sống”

của không gian di sản, thông qua việc

theodõinghilễ,sinhhoạtcộngđồng,và

phỏngvấnngườitrôngcoiđình,cưdânđịa

phương.Việcxinphépvàthamvấnchính

quyền,banquảnlýditíchvàđạidiệncộng

đồng được xem là bước khởi đầu mang

tínhđạođứcnghiêncứu,đồngthờithểhiện

quanđiểmcoicộngđồnglàchủthểđồng

kiếntạotrongbảotồnvàtáitạodisản.

Tiếptheo,phântíchtưliệulịchsử

-kiếntrúcđượctiếnhànhnhưmộtcông

cụbổtrợđểtáihiệntiếntrìnhhìnhthành

vàbiếnđổicủađìnhtổnghề.Cácnguồn

tưliệutừTạpchíDisảnVănhóa,Tạpchí

Kiến trúc và tài liệulưu trữ địa phương

đượcđốichiếunhằmthiếtlậpchuỗiliên

kếtgiữadisảnvậtthể(đình)vàdisảnphi

vậtthể(tínngưỡng,nghilễ,nghềnghiệp),

làmrõmốiquanhệgiữakhônggianthờ

tổ nghề và bản sắc nghề truyền thống.

Song song, nghiên cứu sử dụng phỏng

vấnsâubáncấutrúcvớinhiềunhómđối

tượng: nhà nghiên cứu di sản, kiến trúc

sưbảotồn,nghệnhânnghềtruyềnthống,

chuyên gia công nghệ sốvà cư dân gắn

bóvới đình. Mục tiêu của phương pháp

này không chỉ là thu thập thôngtin, mà

làtáihiệndiễnngôndisảntừnhiềugóc

nhìn,quađónhậndiệnmứcđộchấpnhận

vànănglựcthamgiacủacộngđồngtrong

quátrìnhsốhóadisản.Đểkiểmchứngvà

hiện thực hóa kết quả phân tích, nghiên

cứu triển khai thử nghiệmcông nghệ số

(pilot digital workow) với các công cụ

photogrammetry và laser scanning. Việc

ứngdụngsốhóakhôngđơnthuầnnhằm

tạobảnsaokỹthuật,màcònlàmộtthực

hànhnghiêncứusángtạochophéptáicấu

trúcdữliệukhônggian3D,môphỏnglễ

nghi,chạmkhắc,chitiếtkiếntrúc,từđó

táihiệnkýứctậpthểtrongmôitrườngảo

(VR/AR).Quytrìnhnàythamchiếuhướng

dẫncủadựánEureka3Dvàcáctiêuchuẩn

quốctế,đảmbảotínhkhảchuyểnvàmở

rộngtrongnghiêncứutươnglai.

Cuối cùng, so sánh - tham chiếu

quốc tế được sử dụng như một phương

pháp phản tư (reective method). Bằng

cáchđốichiếuvớicácmôhìnhEuropeana,

UNESCODiveintoHeritagehayGoogle

Arts&Culture,nghiêncứukhôngchỉrút

rabàihọcvềkỹthuậtvàchuẩndữliệu,

mà còn xáclập tầm quan trọng củayếu

tố cộng đồng trong việc khai thác, truy

cậpvàlantỏagiátrịdisảnsố.Nhưvậy,

hệ thốngphương pháp nói trên vừacho

phépđốithoạigiữalýthuyếtvàthựctiễn,

vừathểhiệnsựvậndụnglinhhoạtgiữa

khoahọcxãhội,côngnghệvànghệthuật

trong mục tiêutáitạo di sản Phố cổHà

Nội.Cách tiếpcận nàykhẳng địnhrằng

việcbảotồndisảnkhôngcòndừngởlưu

giữvậtthể,màmởrộngsangtáihiệntrải

nghiệmvănhóavàkhônggiankýứccộng

đồngtrongmôitrườngsố.

321

IV.Kếtquảnghiêncứuvàthảoluận

4.1.Thựctrạngbađìnhtổnghềở

phốcổHàNội

Đình Kim Ngân: tên chữ là

Kim Ngân Đình Thị (còn gọi là đình

dưới).Ngôiđìnhtọalạctạisốnhà42phố

HàngBạc.Từcuốithếkỷ15,đầuthếkỷ

16,ông Lưu XuânTínngười làngChâu

Khê,xãThúcKháng,huyệnBìnhGiang,

tỉnh Hải Dương làm quan Thượng thư

bộ Lại thờiVua Lê ThánhTông đã đưa

cảlàngraThăngLonglàmnghềđúcbạc

chotriềuđình.Theocácnguồntàiliệulưu

trữthìđìnhKimNgânrađờivàokhoảng

trướcđờiCảnhThịnh(1794).

ĐìnhTúThị:Ngôiđìnhtoạlạctại

số 2A, phốYên Thái thờ tổ nghề thêu.

Theocácnguồnsửliệu,(ĐìnhChợThêu)

đượcngườidânQuấtĐộng(ThườngTín,

Hà Nội)đếntụcưtạikinhthànhThăng

Long xâydựngvào năm1891để thờtổ

nghềthêulàcụLêCôngHành.

Đình Nam Hương: ngôi đình tọa

lạctại42hàngTrống,đượcxâydựngvào

cuốithờiLê.Nơiđâythờ5Thànhhoàng

gồm3vịthầntốicổLongĐỗ,CaoSơn,

Linh Lang của Thăng Long cùng công

chúaA Duy nhà Lý (Kha DuyTĩnh) và

VươngcôngDươngTunhàNguyễn.

Khảo sát thực địa cho thấy đa số

đìnhtổnghềtạiHàNộihiệnnayvẫnduy

trìvaitrònhấtđịnhtrongđờisốngcộng

đồng. Ba đình thờ tổ nghề có rất nhiều

giátrịcảvềkiếntrúclẫnvănhoávàxã

hộinhưngđốidiệnnhiềutháchthứcnhư

sựlưugiữvậtthể(kiếntrúc,chạmkhắc)

bướcđầuđượcquantâmtrongtubổtuy

nhiên không gianđìnhbị đô thị hóalấn

át, còn giá trị phi vật thể (nghi lễ, thực

hành nghề,trí nhớcộngđồng) đangsuy

giảmdobiếnđổicơcấucưdânvàthiếu

hệ thống dữ liệu lưu trữ hệ thống, toàn

diện.Cácnghilễgắnvớitổnghềbịthu

hẹp về quy mô, đốitượng tham giachủ

yếu là người cao tuổi, trong khi lớp trẻ

ít quan tâm. Nhiều đình được dùng làm

khônggiantriểnlãm,hoạtđộngvănhóa

(kếthợpnghệthuậtđươngđại)đâyvừalà

cơhộikếtnốidisảnvớicôngchúng,vừa

đặtracâuhỏivềtínhbềnvữngchứcnăng

truyềnthống.Đặcbiệt,hoạtđộngbảotồn

chủyếumớidừngởhìnhthứclưugiữvật

thể,chưachútrọngđúngmứcđếngiátrị

phivậtthểnhưnghilễ,trithứcthủcông

haykýứccộngđồng.Khoảngtrốngnày

đặtranhucầucầntìmkiếmphươngthức

mớiđểvừabảotồn,vừatáikếtnốicộng

đồng,trongđóứngdụngcôngnghệsốnổi

lênnhưmộtgiảiphápkhảthi.

ĐìnhTúThị

Nguồnảnh:NguyễnHồngNhungđiềndãngày13.4.2025

Chuyển đổi số trong bảo tồn và tái tạo di sản: Trường hợp không gian Đình Tổ nghề ở Phố cổ Hà Nội

Bài viết nghiên cứu về chuyển đổi số trong bảo tồn di sản tại phố cổ Hà Nội, tập trung vào đình tổ nghề. Đề xuất ứng dụng công nghệ số để tái tạo di sản.

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi