BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT
---------------------------
HỒ THỊ LOAN
ĐA DẠNG DI TRUYỀN CỦA LOÀI CHIM YẾN Aerodramus
fuciphagus Ở VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC
SINH THÁI CỦA CHIM YẾN LÀM TỔ TRONG NHÀ
Chuyên ngành: Động vật học
Mã số: 9 42 01 03
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SỸ SINH HỌC
Hà Nội, 2018
Công trình được hoàn thành tại: Viện Sinh thái và Tài nguyên
sinh vật - Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Người hướng dẫn khoa học 1: TS. Đặng Tất Thế
Người hướng dẫn khoa học 2: PGS. TS. Nguyễn Lân Hùng Sơn
Phản biện 1: PGS. TS. Lê Đình Thủy
Phản biện 2: PGS. TS. Nguyễn Huy Hoàng
Phản biện 3: PGS. TS. Đồng Thanh Hải
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án tiến sĩ
cấp Viện, họp tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật - Viện Hàn
lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam vào hồi … giờ ..’, ngày …
tháng…… năm 2018.
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Loài chim Yến tổ trắng (Aerodramus fuciphagus, Thunberg,
1812, họ Apodidae, bộ Apodiformes) phân bố ở khu vực Đông Nam
Á, đảo Hải Nam (Trung Quốc), đảo Nicobar và Adaman (Ấn Độ).
Trong tự nhiên, nhiều quần thể Yến tổ trắng làm tổ trong hang ở
ngoài đảo (Yến đảo) hoặc trong đất liền. Những năm cuối thế kỷ 19
đầu thế kỷ 20, một số nước như Indonesia, Malaysia và Thái Lan,
xuất hiện nhiều quần thể Yến tổ trắng làm tổ trong nhà và các công
trình xây dựng trên đất liền (Yến nhà). Do tổ Yến được định giá cao
trên thị trường, nên người ta đã xây dựng các nhà yến, dùng nhiều
biện pháp kỹ thuật để dụ chúng đến sinh sống nhằm khai thác tổ và
đã đạt được hiệu quả kinh tế cao,
Ở Việt Nam, trước đây chỉ có các quần đàn Yến đảo làm tổ lâu
đời trong các hang động tự nhiên trên các đảo ven biển thuộc các
tỉnh từ Quảng Bình đến thành phố Vũng Tàu, nhưng năm 2003 đã
xuất hiện khoảng 2.000 Yến nhà đến sinh sống trong 10 ngôi nhà
thuộc bảy thành phố. Tuy Yến nhà mới xuất hiện nhưng đã được
nuôi và phát triển rất nhanh, đến nay đã có hơn 2.000 nhà yến trải dài
ở hầu hết các tỉnh ven biển từ Hải Phòng đến Cà Mau. Việc xuất hiện
các quần đàn Yến nhà đã đặt ra nhiều thách thức trong việc bảo tồn
nguồn gen và sự sinh tồn, phát triển của quần thể Yến đảo lâu đời ở
nước ta. Vì Yến đảo và Yến nhà có sai khác không nhiều về hình thái
và di truyền, được xếp vào hai phân loài của loài Aerodramus
fuciphagus, do đó chúng có thể cạnh tranh nhau về thức ăn, vùng
hoạt động..., đặc biệt là chúng có khả năng giao phối với nhau, tạo ra
các con lai, làm thay đổi những đặc điểm di truyền đã thích nghi lâu
đời với môi trường bản địa của quần thể Yến đảo ở nước ta.
2
Sự xuất hiện của quần thể Yến nhà ở nước ta đặt ra một số vấn đề
như vị trí phân loại, nguồn gốc địa lý trước khi di cư đến nước ta, đặc
điểm sinh học, sinh thái của khi sinh sống ở môi trường mới của Yến
đảo, …, và đặc biệt là chúng có khả năng hỗn giao với quần thể Yến
đảo hay không? Tìm hiểu và giải quyết một số vấn đề này sẽ tạo cơ
sở khoa học cho việc phát triển bền vững, hiệu quả nghề nuôi Yến
nhà và bảo tồn tính độc đáo về nguồn gen của quần thể Yến đảo bản
địa.
Để góp phần tìm hiểu và giải quyết một số vấn đề nêu trên, chúng
tôi đã tiến hành đề tài nghiên cứu: “Đa dạng di truyền của loài Chim
yến Aerodramus fuciphagus ở Việt Nam và một số đặc điểm sinh
học, sinh thái của Chim yến làm tổ trong nhà”.
Mục tiêu nghiên cứu
1. Khảo sát, so sánh, đánh giá sự đa dạng hình thái và di truyền
của quần thể Yến đảo và Yến nhà ở Việt Nam, nhằm xác định vị trí
phân loại chúng và nguồn gốc địa lý của Yến nhà.
2. Đánh giá khả năng lai tự nhiên giữa Yến đảo với Yến nhà,
tạo cơ sở khoa học cho đề xuất các biện pháp bảo tồn quần thể Yến
đảo.
3. Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học, sinh thái của Yến nhà,
kết hợp với các nghiên cứu đa dạng di truyền tạo cơ sở khoa học để
phát triển bền vững, hiệu quả nghề nuôi chim yến ở nước ta.
Nội dung nghiên cứu
1. Thu thập mẫu Yến đảo và Yến nhà, phân loại mẫu cho
nghiên cứu hình thái, phân tích di truyền và sự lai giữa Yến nhà và
Yến đảo. Thiết kế và thực hiện các kỹ thuật nghiên cứu về di truyền,
sinh học, sinh thái tại thực địa và phòng thí nghiệm.
3
2. So sánh các đặc điểm hình thái, phân tích mối quan hệ phát
sinh chủng loại của Yến đảo và Yến nhà trên cơ sở các số liệu di
truyền, nhằm đánh giá sự đa dạng di truyền và sự phân hóa của quần
thể Yến đảo, Yến nhà.
3. Phân tích mối quan hệ phát sinh chủng loại của Yến đảo và
Yến nhà với các quần thể chim yến có quan hệ gần gũi khác, nhằm
xác định vị trí phân loại của chúng và nguồn gốc địa lý của Yến nhà
ở Việt Nam.
4. Đánh giá sự lai tự nhiên giữa quần thể Yến đảo và Yến nhà
trên cơ sở phân tích các số liệu hình thái và di truyền.
5. Nghiên cứu một số đặc điểm sinh học, sinh thái của Yến nhà
như tập tính kiếm ăn, tập tính sinh sản (làm tổ, đẻ trứng, nuôi con),
âm dội và âm xã hội của Yến nhà.
Ý nghĩa của luận án
1. Ý nghĩa khoa học: Luận án đã tiến hành nghiên cứu có hệ
thống về đặc điểm hình thái và mối quan hệ di truyền giữa các quần
thể chim yến thuộc loài Aerodramus fuciphagus ở Việt Nam và vùng
phân bố của loài, để giải quyết câu hỏi về phân loại của Yến đảo và
Yến nhà, nguồn gốc của quần đàn Yến nhà, đồng thời cung cấp một
số dẫn liệu về sinh học của Yến nhà. Lần đầu tiên, luận án đã xác
định được một bộ số liệu di truyền của Yến đảo và Yến nhà, cũng
như phân tích, đánh giá sự đa dạng di truyền của chúng và đặc biệt là
ghi nhận được sự lai giữa hai quần thể Yến đảo và Yến nhà.
2. Ý nghĩa thực tiễn: Đề tài đã cung cấp nhiều số liệu về di
truyền của quần đàn Yến đảo và Yến nhà, đánh giá khả năng lai tạp
giữa chúng và một số đặc điểm sinh học, sinh thái của Yến nhà, tạo
cơ sở khoa học để đưa ra các biện pháp bảo tồn quần thể Yến đảo
sống ngoài tự nhiên và phát triển bền vững, hiệu quả đàn Yến nhà.
