Đặc điểm cấu trúc hình thức và nhịp điệu của hò sông Mã

Chia sẻ: ViApollo11 ViApollo11 | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:9

0
3
lượt xem
1
download

Đặc điểm cấu trúc hình thức và nhịp điệu của hò sông Mã

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết tìm hiểu về đặc điểm cấu trúc hình thức và nhịp điệu của Hò sông Mã. Theo tác giả, Hò sông Mã là một thể loại hò độc đáo của người dân Thanh Hóa, với nhiều làn điệu, có hình thức phong phú, nhịp điệu linh hoạt. Hình thức (theo nhiều kết hợp các câu thơ) và nhịp điệu (đa số là nhịp chẵn) của Hò sông Mã vừa là đặc trưng của thể loại vừa phản ánh được đặc trưng dòng chảy của con sông và tính chất lao động sông nước của cư dân vùng hạ lưu sông Mã.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Đặc điểm cấu trúc hình thức và nhịp điệu của hò sông Mã

TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 42.2018<br /> <br /> ĐẶC ĐIỂM CẤU TRÚC HÌNH THỨC VÀ NHỊP ĐIỆU<br /> CỦA HÒ SÔNG MÃ<br /> Cao Xuân Hải1<br /> <br /> TÓM TẮT<br /> ài viết tìm hiểu về đặc điểm cấu trúc hình thức và nhịp đi u của Hò sông Mã. Theo<br /> tác giả, Hò sông Mã là một thể loại hò độc đáo của người dân Thanh Hoá, với nhiều làn<br /> đi u, có hình thức phong phú, nhịp đi u linh hoạt. Hình thức (theo nhiều kết hợp các câu<br /> thơ) và nhịp đi u (đa số là nhịp chẵn) của Hò sông Mã vừa là đặc trưng của thể loại vừa<br /> phản ánh được đặc trưng dòng chảy của con sông và tính chất lao động sông nước của cư<br /> dân v ng hạ lưu sông Mã.<br /> <br /> Từ khóa: Cấu trúc, nhịp, Hò sông Mã.<br /> 1. ĐẶT VẤN ĐỀ<br /> Hò sông Mã là điệu hò độc đáo của người dân Thanh Hoá, bắt nguồn từ lao động<br /> trên sông nước. Hò sông Mã có đặc trưng riêng, hoàn chỉnh từ lời ca đến các làn điệu, gắn<br /> với sự diễn xướng của những người lao động trên những chuyến đò ngược xuôi dòng sông<br /> Mã. Lời ca của các làn điệu Hò sông Mã phản ánh đầy đủ cuộc hành trình của những<br /> người tham gia lưu thông trên dòng sông Mã từ khi con đò khởi hành cho đến khi kết thúc<br /> cuộc hành trình. Thể thức, trình tự Hò sông Mã được chia làm 5 làn điệu chính: hò rời bến,<br /> hò đò ngược, hò đò xuôi, hò m c cạn và hò cập bến. Thể thức, trình tự này phản ánh chu<br /> trình và đặc điểm lao động của những người làm công việc chèo đò trên dòng sông Mã.<br /> Lời ca trong các làn điệu Hò sông Mã ở các chặng có sự pha trộn nhau nhưng cấu trúc nhịp<br /> điệu thì hoàn toàn khác. Bài viết này tìm hiểu về đặc điểm cấu trúc hình thức và nhịp điệu<br /> của Hò sông Mã.<br /> <br /> 2. NỘI DUNG<br /> 2.1. Đặc điểm về cấu trúc hình thức của Hò sông Mã<br /> Như đã nói ở trên, Hò sông Mã bao gồm 5 làn điệu chính, mỗi làn điệu khi được<br /> hò lên bao gồm cả phần xướng, phần xô và phần lời ca. Phần xướng và phần xô chính là<br /> phần nhạc hoá hiệu lệnh chèo đò, nó có các dạng như: dô ta, dô tà, í ta dô ta hay dô<br /> khoan dô huầy, í dô khoan dô hu ầy;... Phần lời ca vừa chính là nhạc hoá động tác chèo<br /> đò được người chèo đò hát theo lịch trình c ủa chuyến đi. Lời ca của Hò sông Mã chủ yếu<br /> thơ, đa dạng về mặt hình thức cấu trúc, bao gồm thơ 4 chữ, thơ 7 chữ, song thất lục bát<br /> và thể thơ lục bát. Tuy nhiên, các làn điệu hò sông Mã ch ủ yếu là những bài thơ, đoạn<br /> thơ lục bát.<br /> 1<br /> <br /> Giảng viên khoa Giáo dục Mầm non, Trường Đại học Hồng Đức<br /> <br /> 41<br /> <br /> TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 42.2018<br /> <br /> Khảo sát 239 lời của các bài hò trong các làn điệu Hò sông Mã được in trong Dân<br /> ca Thanh Hóa [8], chúng tôi nhận thấy về hình thức thể loại, Hò sông Mã có các dạng<br /> cấu trúc như sau:<br /> Hò sông Mã có cấu trúc xen kẽ hai câu thơ 4 chữ + một câu thơ 8 chữ:<br /> (1) Trống đánh đò đưa<br /> Trống dục đò đưa<br /> Đôi nàng đã có chồng chưa đôi nàng?<br /> Trống đánh đò Giàng,<br /> Trống dục đò Giàng,<br /> Có đi anh đợi, có sang anh chờ? [8; tr.84]<br /> Hò sông Mã có cấu trúc 1 cặp thơ lục bát + n câu thơ 4 chữ + 1 câu thơ 8 chữ:<br /> (2) Đầu làng có một cây trôi<br /> Mượn thợ đánh xuống, đóng đôi chiếc đò.<br /> Này đôi chiếc đò,<br /> Rước o nhân ngãi,<br /> Đứng lại mà xem,<br /> Đôi đò, đôi chữ,<br /> Ớ o lịch sự,<br /> Anh không lấy tiền,<br /> Rồi sau nhân ngãi kết duyên Tấn Tần. [8; tr.85]<br /> Hò sông Mã có cấu trúc là một bài thơ lục bát biến thể:<br /> Hò sông Mã là những bài thơ lục bát biến thể ở câu 8 (8 →10)<br /> (3) Thuyền tôi ván Táu, sạp lim<br /> Đôi mạn sang lẻ lại có con chim phượng hoàng.<br /> Tiện đây mời cả bạn hàng,<br /> Rửa chân cho sạch vào khoang ta ngồi. [8; tr.82]<br /> Hò sông Mã là những bài thơ lục bát biến thể ở câu 6 (7 → 7 hoặc 8)<br /> (4) Em thương ai nấp bụi nấp bờ,<br /> Sớm trông đò ngược, tối chờ đò xuôi.<br /> Thuyền anh đậu bến lâu rồi,<br /> Sao em chưa xuống mà ngồi thuyền anh? [8; tr.83].<br /> (5) Cô kia ăn nói ỡm ờ,<br /> Thuyền anh chật chội còn nhờ làm sao?<br /> Miệng nói nhưng tay anh bẻ lái vào,<br /> Rửa chân cho sạch bước vào trong khoang! [8; tr.84].<br /> Hò sông Mã có cấu trúc: n câu thơ 4 chữ + 1 cặp thơ lục bát:<br /> (6) Sông sâu nước chảy<br /> Nước chảy sông sâu.<br /> Thuyền anh thuyền câu,<br /> Ngược sông ngược suối,<br /> 42<br /> <br /> TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 42.2018<br /> <br /> Ngược rừng, ngược núi,<br /> Sông nước gặp mình.<br /> Chẳng thà ngoảnh mặt làm thinh,<br /> Cười như huê nở, sao tình như vôi? [8; tr.95]<br /> Hò sông Mã có cấu trúc là một bài thơ 7 chữ có n câu:<br /> (7) Ê dô khoan, dô khoan, dô huầy<br /> Ếch lột da, băm xương nấu xáo<br /> Em lộn chồng như áo vá vai<br /> Áo vá vai còn có người chuộng,<br /> Em lộn chồng như ruộng bỏ khô.<br /> Ruộng bỏ khô còn có người cuốc,<br /> Em lộn chồng như guốc đứt quai.<br /> Guốc đứt quai còn có người xách,<br /> Em lộn chồng đừng trách chi ai!<br /> Dô khoan, dô khoan, dô huầy. [8; tr.140].<br /> Hò sông Mã có cấu trúc là một bài thơ có: 2 câu thơ 4 chữ + n câu lục bát biến thể:<br /> (8) Thiếp sắm cho chàng ,<br /> Tiểu đại hoa chanh,<br /> Đôi đầu chữ thọ, chung quanh hoa hồi,<br /> Anh chàng đã về kiếp ấy thời thôi,<br /> Mời anh chàng ngồi dậy ăn xôi, nghe kèn.<br /> Anh chàng đã về kiếp ấy xin đừng ghen,<br /> Để em lấy chồng khác cầm quyền thay anh!<br /> Giàu thời thịt cá cơm canh,<br /> Khó, em lưng rau đĩa muối cùng anh thiên thường. [8; tr.140].<br /> Hò sông Mã có cấu trúc là một bài thơ lục bát chữ có n câu (đây là kiểu cấu trúc<br /> chiếm đại đa số các bài hò trong thể loại Hò sông Mã):<br /> (9) Một bên chữ nghĩa văn chương,<br /> Một bên chèo đẩy, em thương bên nào?<br /> Chữ nghĩa em để bờ rào,<br /> Quần nâu áo vá, chân sào em thương. [8; tr.63].<br /> Nhìn chung, hình thức cấu trúc của các điệu hò trong Hò sông Mã vừa bị chi phối<br /> bởi hình thức đặc trưng của các thể thơ truyền thống, vừa bị chi phối bởi nhịp chảy của<br /> dòng nước sông Mã, đồng thời vừa bị chi phối bởi tâm trạng của những người chèo đò.<br /> 2.2. Đặc điểm cấu trúc nhịp của Hò sông Mã<br /> Như đã nói ở trên, cấu trúc nhịp của các làn điệu hò trong Hò sông Mã chủ yếu là<br /> nhịp chẵn. Cách ngắt nhịp của các câu hò trong diễn xướng cũng rất linh hoạt. Sự linh hoạt<br /> của việc ngắt nhịp trong Hò sông Mã nhằm tạo ra không khí thoải mái giữa chủ đò và hành<br /> khách đi đò.<br /> <br /> 43<br /> <br /> TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 42.2018<br /> <br /> (10) Kể từ/ bến Tử/ ra đi<br /> Sắm sanh thuyền lạt,/ thiếu gì những đâu?<br /> Kể từ /trên bế/ ra khơi,<br /> Anh tài/ đạp lái,/ bốn anh em tôi/ cầm chèo.<br /> Thuyền tôi/ ván táu/, sạp lim,<br /> Đôi mạn sang lẻ/ lại có/ con chim phượng hoàng<br /> Hỡi cô/ yếm thắm/ răng đen!<br /> Muốn lên/ mạn ngược,/ ngồi thuyền/ cùng anh<br /> Tiện đây/ mời cả/ bạn hàng,<br /> Rửa chân/ cho sạch/ vào khoang/ ta ngồi. [8; tr.82-83]<br /> Một số bài hò có cấu trúc nhịp lẻ, tuy nhiên số lượng không nhiều.<br /> Tuy nhiên, khi được xướng lên trong các làn điệu hò theo các chặng đường sông<br /> nước, nhịp của các làn điệu hò sông Mã được thay đổi rất linh hoạt theo tính chất của dòng<br /> chảy và động tác chèo đò của những người chèo đò và tài ứng biến của người lĩnh xướng.<br /> 2.2.1. Nhịp trong Hò rời bến<br /> Dòng sông Mã, nước chảy xiết, khi rời bến để đi lên mạn ngược đòi hỏi phải có một<br /> lực lớn để di chuyển con thuyền vượt dòng chảy. Nhịp của làn điệu hò lúc này là mỗi nhịp<br /> gồm 2 tiếng hoặc 4 tiếng, tương ứng với mỗi nhịp của một động tác chèo thuyền. “Nhịp<br /> này tạo ra sự khỏe khoắn, thoải mái, nhộn nhịp và phù hợp với không khí vui vẻ lúc con đò<br /> ra đi” [8, tr.80]. Đồng thời nó cũng là hiệu lệnh để người chèo đò thực hiện động tác chèo<br /> đò cho đều nhằm di chuyển con đò vượt dòng nước. Ban đầu, “người bắt cái xướng , các trai hò lặp lại , người bắt cái xướng thêm , các trai đò xô theo<br /> , và tiếp theo là người bắt cái xướng câu hò lên” [8, tr.80]. Những câu hò khi hò lên<br /> bị cắt làm nhiều đoạn, “cứ hai tiếng xướng thì có một phần xô vào. Có khi người bắt cái<br /> ngừng xướng câu hò, chỉ xướng để nghỉ hơi trai dò vẫn xô theo để<br /> chờ đợi” [8, tr.80] . Một câu lục bát được ngắt thành 7 nhịp (2 từ một) và đệm theo (tùy<br /> thích ) “í ta dô ta”; lời xô là hai tiếng “dô ta” ” . Một câu thơ lục bát (kể cả lục bát biến thể)<br /> khi được hò lên theo làn điệu hò rời bến được ngắt nhịp và đệm thêm thành 24 lượt xướng<br /> và xô. Phần xướng là “phần mở”, rất linh hoạt do đó có thể bớt đi. Chẳng hạn<br /> thơ lục bát sau:<br /> (11) Hỡi cô yếm thắm răng đen!<br /> Muốn lên mạn ngược, ngồi thuyền cùng anh [8; tr.82]<br /> Được hò là:<br /> Xướng : Dô tà<br /> Xô: Dô tà<br /> Xướng: Í ta dô ta<br /> Xô: Dô tà<br /> Xướng: Hỡi cô<br /> Xô: Dô tà<br /> <br /> 44<br /> <br /> TẠP CHÍ KHOA HỌC TRƢỜNG ĐẠI HỌC HỒNG ĐỨC - SỐ 42.2018<br /> <br /> Xướng: Yếm thắm<br /> Xô: Dô tà<br /> Xướng: Răng đen<br /> Xô: Dô tà<br /> Xướng: Í ta dô tà<br /> Xô: Dô ta<br /> Xướng: Muốn lên<br /> Xô: Dô ta<br /> Xướng: Mạn ngược<br /> Xô: Dô tà<br /> Xướng: Í ta dô ta<br /> Xô: Dô tà<br /> Xướng: Ngồi thuyền<br /> Xô: Dô tà<br /> Xướng: Cùng anh<br /> Xô: Dô tà<br /> Xướng: Í ta dô ta<br /> Xô: Dô tà<br /> <br /> 2.2.2. Nhịp trong Hò đò ngược<br /> Hò đò ngược là làn điệu hò được cất lên khi con đò đi ngược dòng nước hoặc ngược<br /> gió không thể căng buồm. Lúc này, công việc chèo đò không được thoải mái như lúc thuận<br /> buồm xuôi gió. Nhịp điệu của hò đò ngược vẫn được người nói ngắt nhịp theo đặc trưng<br /> của thể loại thơ. Tuy nhiên, sự đan xen giữa người xướng và người xô “không bị ngắt ra<br /> thành từng đoạn hai hoặc bốn tiếng như ở các làn điệu khác. Người bắt cái hò trọn cả câu<br /> thơ lục bát, sau đó hoặc là tốp trước mũi, hoặc tốp sau mũi (theo thứ tự trước sau) nhắc lại<br /> cả câu; khi dứt câu thì tốp đó hò tiếp: (có nghĩa là thêm sức vào việc<br /> chống thuyền); tốp khác sẽ hưởng ứng ngay bằng câu: . Sau đó, người bắt cái<br /> lại tiếp sang câu khác...” [8; tr.86]. Người bắt cái có thể thêm các từ đệm: ơ, à, ế, dô, ố... để<br /> tạo ra những nhịp điệu linh hoạt cho câu hò. Chẳng hạn, câu thơ:<br /> (12) Thuyền ngược anh bổ sào xuôi<br /> Em đừng lo lắng cho người kém xinh [8; tr.86]<br /> Được hò là:<br /> Tất cả cùng xô: Ê ê ế/ ... dô ô ố ô....<br /> Lời xướng: Thuyền anh/ ngược bỏ/ ... ơ/ ... sào/ ... ơ/ ... xuôi/<br /> Em đừng lo lắng/ ... ơ/... cho người/ ... ơ/ ... kém xinh này/!<br /> Lời xô (Tốp trước lặp lại): Thuyền anh/ ngược bỏ/ ... ơ/ ... sào/ ... ơ/ ... xuôi/<br /> Em đừng lo lắng/ ... ơ/... cho người/ ... ơ/ ... kém xinh này/!<br /> Lời xô (Tốp sau): Ê/.... ế/... có dây/<br /> Tất cả xô: Ê ê ế/ ...dô ô ố ô/<br /> <br /> 45<br /> <br />

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản