intTypePromotion=3

Dấu ấn tự sự trong hình thái học truyện cổ tích của V. I. A propp

Chia sẻ: Việt Nga | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:5

0
52
lượt xem
3
download

Dấu ấn tự sự trong hình thái học truyện cổ tích của V. I. A propp

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Hình thái học truyện cổ tích của Propp thực sự là những cống hiến quý báu cho khoa học, cho nền nghiên cứu văn học dân gian của nhân loại. Xuất phát từ thực tế đó mà bài viết "Dấu ấn tự sự trong hình thái học truyện cổ tích của V. I. A propp" đã được thực hiện.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Dấu ấn tự sự trong hình thái học truyện cổ tích của V. I. A propp

  1. Ngô Thanh Quý Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 65(03): 73 - 77 DẤU ẤN TỰ SỰ TRONG HÌNH THÁI HỌC TRUYỆN CỔ TÍCH CỦA V. I. A PROPP Ngô Thanh Quý* Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên TÓM TẮT Valadimir Ia Propp (1895- 1970) là Giáo sư ngữ văn của trường đại học Tổng hợp Peterburg. Ông là chuyên gia nghiên cứu về folklore và có nhiều ảnh hưởng sâu sắc đến các thế hệ. Ông để lại nhiều tác phẩm có giá trị. Nhưng đáng chú ý là nghiên cứu: Hình thái học truyện cổ tích in vào năm 1928.Trong nghiên cứu này, Propp đã lấy yếu tố tự sự làm gốc để xem xét các chức năng của những nhân vật hành động. Ông đã khái quát được 31 công thức, 7 nhóm nhân vật hành động. Công trình nghiên cứu của Propp đã được các tác giả sau này như Greimas, Susana… kế thừa và xây dựng nên lý thuyết nghiên cứu mới. Hình thái học truyện cổ tích của Propp thực sự là những cống hiến quý báu cho khoa học, cho nền nghiên cứu văn học dân gian của nhân loại. Từ khoá: V.I.A propp, tự sự, dấu ấn, hình thái học, truyện cổ tích..  Valadimir Ia Propp (1895- 1970) là giáo sư có nguyên lý riêng thì công trình nghiên cứu Ngữ văn của trường đại học Tổng hợp “Hình thái học truyện cổ tích của Propp” Peterburg. Ông là chuyên gia nghiên cứu về như một dấu ấn quan trọng của việc nghiên folklore và có nhiều ảnh hưởng sâu sắc đến cứu chức năng tự sự trong truyện cổ tích. các thế hệ. Ông để lại nhiều tác phẩm có giá Roland Barthes nói: “Đã có bản thân lịch sử trị: Hình thái học truyện cổ tích, Những loài người, thì đã có tự sự”, tác giả J. H. gốc rễ lịch sử của truyện cổ tích thần kỳ, Miller có nói: “Tự sự là cách để ta đưa vào Những lễ hội nông nghiệp Nga, Folklore một trật tự, và trật tự ấy mà chúng ta có và thực tại, Thi pháp folklore, Những vấn được ý nghĩa. Tự sự là cách tạo nghĩa cho đề cái hài và tiếng cười… sự kiện, biến cố” (1). Với những ý nghĩa ấy Nhưng tác phẩm đầu tiên của ông: Hình thái “Hình thái học truyện cổ tích ” của Propp học truyện cổ tích, in vào năm 1928 thực sự đã đặt một dấu ấn cho việc nghiên cứu lý đã gây được sự chú ý trong giới nghiên thuyết tự sự.Trải qua những thăng trầm của cứu.Nó là khởi đầu của mọi sự khởi đầu, bởi lịch sử, biến động của thời đại, sự nhìn người ta có thể tìm thấy ở đó những quan nhận đánh giá của các thế hệ nghiên cứu điểm tự sự, phương pháp phân tích cấu trúc khác nhau, nhưng những kết quả nghiên cứu văn bản, cấu trúc loại hình. Công trình đó đã của Propp vẫn luôn được khẳng định. mở ra một phương pháp nghiên cứu mới cho Lịch sử khoa học bao giờ cũng rất quan trọng, chuyên ngành văn học dân gian nói riêng và bởi nhờ những người đi trước mà chúng ta văn học nói chung. Những giá trị của công hiểu biết hơn những gì cần tìm hiểu. Tác giả trình đã phát huy được ảnh hưởng to lớn vào Propp cũng đã bắt đầu nghiên cứu bằng những năm 50, 60 của thế kỷ XX, khi phương cách tìm hiểu lịch sử vấn đề và thấy rằng: pháp cấu trúc ra đời và họ đã coi tác phẩm Vào 30 năm cuối của thế kỷ XI X các văn của Prrop như một mẫu mực kinh điển của kiện khoa học về cổ tích không phải là phương pháp nghiên cứu này. phong phú. Người ta xuất bản nhiều những Khi tự sự được hiểu không còn đơn giản là văn bản, những công trình có tính chất việc kể chuyện, mà là một phương pháp chuyên môn hẹp, nhưng lại ít bàn đến các không thể thiếu để giải thích, lý giải quá khứ vấn đề chung. Propp nhận thấy vấn đề không phải ở số lượng tài liệu mà chính là  phương pháp nghiên cứu. Tel: 0989793169, Email: ngothanhquy2007@gmail.com 73 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.Lrc-tnu.edu.vn
  2. Ngô Thanh Quý Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 65(03): 73 - 77 A.I. Propp đã đi sâu nghiên cứu công trình Những tin tức cấp cho đối thủ về nạn nhân của các tác giả đi trước như Aphanaxiep, W. cuả hắn (Sự bộc lộ) Wundt, Volkov, Anti Aurue… và đã chỉ ra sự Đối thủ tìm cách lừa nạn nhân của mình để nghiên cứu của các tác giả trên dựa vào chiếm lấy nạn nhân hay chiếm lấy tài sản của những bộ phận tạo thành, đó là phương pháp nạn nhân (Sự lừa dối) nghiên cứu đúng đắn nhất. Sự phân loại Nạn nhân bị lừa và do đó vô tình giúp đỡ cho truyện cổ tích là một trong những giai đoạn quân thù (Sự tiếp tay) đầu tiên và quan trọng nhất của công tác Đối thủ gây tai họa cho một người trong gia nghiên cứu. Từ những phân tích khoa học, tác đình hay gây thiệt hại cho anh ta (Việc làm giả Propp đưa ra những kết luận về sự cần hại). Một trong những thành viên của gia đình thiết phải nghiên cứu hình thức của truyện cổ thiếu một cái gì đó và muốn có một cái gì đó. tích. Tác giả đã có những ví von so sánh rất (Sự thiếu thốn) cụ thể với hiện tượng ngôn ngữ. Ngôn ngữ là Tai họa và sự thiếu thốn được loan báo. một hiện tượng cụ thể sinh động, ngữ pháp có Người ta yêu cầu hay ra lệnh cho nhân vật cơ cấu thật trừu tượng. Các cơ tầng này là cơ chính rằng họ thả và phái anh ta ra đi(Sự làm sở của nhiều hình tượng đầy sức sống và sự môi giới, yếu tố liên kết) chú ý của khoa học chính là nhằm vào đây. Người đi tìm đồng ý hay quyết định chống Nếu không nghiên cứu những cơ sở trừu đối lại (Sự chống đối bắt đầu) tượng thì không khi nào giải thích được bất Nhân vật chính từ giã nhà mình(Sự từ giã) kỳ tài liệu cụ thể nào. Tác giả khẳng định, nếu Nhân vật bị thử thách, bị gạn hỏi, bị tra khảo chưa có công tác nghiên cứu đúng đắn về và điều đó chuẩn bị cho anh ta có được hình thái học thì chưa thể có sự nghiên cứu phương tiện thần kỳ hay người giúp đỡ (Chức lịch sử đúng đắn. Nếu chúng ta chưa so năng thử thách của người cho) sánh được truyện cổ tích với truyện cổ tích Nhân vật chính phản ứng lại hành động của con thì làm sao có thể nghiên cứu mối liên hệ người sẽ cho ( Phản ứng của nhân vật chính) của truyện cổ tích với tôn giáo, làm sao có Phương tiện thần kỳ được nhân vật chinh sử thể so sánh truyện cổ tích với thần thoại. dụng (Sự có được biện pháp thần kỳ) Cũng như tất cả mọi con sông đều chảy về Nhân vật đi đến được chỗ đến hay được dẫn tới biển, mọi vấn đề nghiên cứu xét cho cùng nơi có cái vật cần tìm ( Sự di chuyển về không đều phải dẫn tới việc giải quyết vấn đề quan gian giữa vương quốc, một cuộc phiêu lưu) trọng nhất cho đến ngày nay đó là sự giống Nhân vật và đối thủ của anh ta tham dự cuộc nhau của các truyện cổ tích trên trái đất. giao tranh trực tiếp (Giao tranh) Làm thế nào giải thích được sự giống nhau Nhân vật chính được đánh dấu (Sự đánh dấu) của các truyện cổ tích trong khi không thể Đối thủ bị đánh bại (Sự chiến thắng) chứng minh sự trao đổi của các dân tộc về Tai họa ban đầu hay sự thiếu thốn được mặt lịch sử. Như vậy còn có nhiều điều lệ khắc phục (Sự khắc phục tai họa hay khắc thuộc vào việc nghiên cứu hình thức. phục sự thiếu thốn) Giáo sư Propp đã lấy yếu tố tự sự là yếu tố Nhân vật chính trở về (Trở về) gốc để xem xét các chức năng của những Nhân vật chính bị truy nã (Sự truy nã) nhân vật hành động.Tác giả đã đi vào liệt kê Nhân vật chính thoát khỏi sự truy nã (Sự các chức năng của những nhân vật hành động thoát khỏi) mà bản thân truyện cổ tích đề cập đến. Propp Nhân vật chính đến nhà hay đến một đất nước đã tóm tắt thành các công thức truyện cổ tích: khác mà khôg ai nhận ra anh ta (Chuyến Một trong các thành viên gia đình đi vắng viếng thăm bí mật) (Sự vắng mặt) Nhân vật chính bị đòi hỏi không có căn cứ Với các nhân vật bị cấm đoán (Sự cấm đoán) (Những đòi hỏi không có căn cứ) Sự cấm đoán bị vi phạm (Sự vi phạm) Nhân vật chính được giao nhiệm vụ khó Đối thủ tiến hành dò la (Sự dò la) khăn(Nhiệm vụ khó khăn) 74 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.Lrc-tnu.edu.vn
  3. Ngô Thanh Quý Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 65(03): 73 - 77 Nhiệm vụ được giải quyết (Sự giải quyết) ta có thể nhận thấy rằng các chức năng cần Nhân vật chính được nhận ra (Sự nhận ra) được quy định độc lập đối với chỗ chúng Nhân vật chính giả hiệu hoặc kẻ đối thủ gây được thể hiện bằng phương thức gì? Điều thiệt hại bị vạch mặt (Sự vạch mặt) này đôi khi làm cho việc quy định những Nhân vật chính mang diện mạo mới (Sự chuyển) trường hợp cá biệt trở thành khó khăn, bởi Kẻ thù bị trừng trị (Sự trừng trị) vì những chức năng khác nhau có thể thực Nhân vật chính kết hôn và làm vua (Kết hôn) hiện một nhiệm vụ hoàn toàn như nhau. Ở Propp đã khái quát được 31 công thức truyện đây có ảnh hưởng của những hình thức này cổ tích, yếu tố tự sự được áp dụng triệt để khi đối với những hình thức khác. Có thể gọi tác giả thiết lập hình thái học truyện cổ tích. những hiện tượng này là sự đồng hóa những Chúng ta thấy rằng, số lượng thực tế của phương thức thực hiện các chức năng. những chức năng truyện cổ tích là hết sức hạn Các chức năng làm thành những yếu tố chính chế, chỉ có 31 chức năng. Trong phạm vi của truyện cổ tích, tức là những yếu tố mà căn những chức năng này, hành động của tất cả cứ vào đó người ta xây dựng những diễn biến các nhân vật trong truyện cổ tích đã được biểu của hành động. Bên cạnh điều đó còn có hiện. Không những thế, nếu chúng ta xem tất những bộ phận tạo thành, mặc dầu không quy cả các chức năng của những tiểu loại thì sẽ định sự phát triển nhưng vẫn rất quan trọng. thấy chức năng này của truyện được nảy sinh Sự phân bố chức năng theo những nhân vật từ những chức năng khác với sự tất yếu về hành động, nhiều chức năng về mặt logic mặt nghệ thuật, về mặt logic. Không có sự được hợp nhất lại theo những nhóm nhất loại trừ giữa các chức năng. Tất cả đều thuộc định, những nhóm này nói chung tương ứng vào một cái trục duy nhất. với những kẻ thực hiện. Đó là những nhóm Đáng chú ý hơn là tác giả có những nhận xét của hành động. Theo Propp, truyện cổ tích có cá biệt, quan trọng trong thể loại truyện cổ các nhóm hành động sau: tích. Một số lớn các chức năng được phân bổ Nhóm hành động của kẻ đối thủ. thành từng cặp (Sự ngăn cấm- sự vi phạm, Phạm vi hành động của người cho. cuộc đấu tranh -sự chiến thắng, Sự truy nã - Nhóm những hành động của kẻ hứng đỡ, nó sự trốn thoát), những chức năng khác có thể bao gồm sự thay đổi về không gian của bố trí thành từng nhóm, chẳng hạn sự phá nhân vật chính hoại, sự tìm tòi, sự giải quyết là đối lập với Nhóm những hành động của cô công chúa nhau, việc rời khỏi nhà làm thành cái nút của Nhóm hành động của kẻ phái đi sự thử thách. Bên cạnh đó có những chức Nhóm hành động của nhân vật chính năng như nhau như sự vắng mặt, sự trừng trị Nhóm hành động của nhân vật chính giả hiệu. hôn nhân. Tác giả coi sơ đồ đó như một đơn Quan niệm của Propp trong truyện cổ tích có vị đo lường đối với từng truyện cổ tích, và 7 nhóm nhân vật hoạt động. Các chức năng các truyện cổ tích được quy định bằng các sơ của bộ phận được phân bố theo những nhân đồ. Qua việc áp dụng sơ đồ đối với các vật này. Nhưng sự phân bố ở đây không đều truyện cổ tích khác nhau ta có thể quy định đặn và không thể nào quy định các nhân vật được quan hệ của các truyện cổ tích đối với căn cứ vào các chức năng. Ngoài ra còn có nhau. Cũng xuất phát từ hình thái truyện cổ những nhân vật riêng cho các truyện cổ tích tích mà chúng ta có thể thấy được vấn đề về (Những than phiền, những người báo tin, mối quan hệ họ hàng giữa các truyện cổ những người chửi bới cũng như những nhân tích.Các nước khác nhau nhưng lại có những vật phản bội đối với các chức năng). truyện cổ tích giống nhau. Các phương thức đưa nhân vật mới vào quá Với những trường hợp mang ý nghĩa hình trình hành động. Mỗi loại nhân vật đều có thái học kép của một chức năng, trong quá hình thức xuất hiện riêng và đối với mỗi loại trình phân tích, tác giả thấy cần phải quy nhân vật đều có những phương thức riêng. định các chức năng độc lập đối với việc Những hình thức này được tác giả Propp khái chúng đang làm gì. Qua sự liệt kê chức năng quát thành công thức: Kẻ đối thủ kẻ gây thiệt 75 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.Lrc-tnu.edu.vn
  4. Ngô Thanh Quý Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 65(03): 73 - 77 hại xuất hiện trong quá trình hành động hai Việc không thể tách biệt một cách chính xác lần. Lần một, nó xuất hiện đột ngột (Bay đến, một cốt truyện này với một cốt truyện khác, nấp mình…). Lần hai, nó nhập vào câu quan niệm về tính đồng nhất và nhiều tầng của chuyện với tư cách nhân vật mà người tìm truyện cổ tích đã dẫn Propp đến sự cần thiết kiếm thường cho kết quả của hành động dẫn nghiên cứu không chỉ cốt truyện cổ thần thoại đường. Kẻ cho quà tặng bắt gặp ngẫu nhiên mà tất cả những motif phù hợp với chỉnh thể phần lớn là ở trong rừng (ở trong lều ) hay chung trong các cốt truyện đó. trên cánh đồng, trên đường đi trên đường cái. Đã bao năm trôi qua kể từ khi cuốn sách Kẻ giúp đỡ thần kỳ được đưa vào với tư cách “Hình thái học truyện cổ tích” được xuất bản một quà tặng. Kẻ phái đi, nhân vật chính, lần thứ nhất (1928) trong suốt thời gian này, nhân vật giả hiệu cũng như cô công chúa khoa học về folklore đã trải qua một chặng được gặp vào ngay đầu tình thế, về nhân vật đường phát triển dài và cho nhiều kết quả, chính giả hiệu, khi liệt kê những nhân vật ở nhưng cuốn “ Hình thái học truyện cổ tích của trong tình thế ban đầu, người ta thấy hắn đôi Propp vẫn là một công trình cơ bản nhất mà khi không nói lời nào hết, sau này người ta không hề bị lu mờ bởi thời gian”.[3] “ Với suy mới biết hắn sống trong cung đình hoặc trong nghĩ sáng tạo sống động của nhà bác học, cách nhà. Cô công chúa cũng giống như kẻ gây hiểu folklore của các nhà khoa học và các thiệt hại xuất hiện hai lần ở trong câu chuyện. nguyên tắc nghiên cứu do ông đề ra sẽ giữ lại Nhưng lần thứ hai cô ta được đưa vào với tính kết quả tốt đẹp và ảnh hưởng của chúng sẽ cách nhân vật chính. Tác giả khẳng định có được củng cố theo thời gian, bởi vì những nhà thể xem sự phân bố này là một chuẩn của khoa học như Propp không chỉ thuộc về hiện truyện cổ tích. Nhưng cũng có trường hợp tại mà còn của tương lai” [3].Lời khẳng định ngoại lệ, nếu như trong truyện cổ tích không đó phần nào đã được minh chứng, ví dụ có nhân vật cho quà tặng thì hình thức xuất Greimas đã kết hợp phương pháp của Levi- hiện của nhân vật này sẽ chuyển sang nhân Strauss, kết hợp trục cú đoạn và trục lựa chọn vật tiếp theo kẻ giúp đỡ. để tạo nên mô hình giải thích truyện kể. Khi Với việc phân tích truyện cổ tích “Về những phân tích truyện kể thì Greimas lấy sơ đồ của con ngỗng trời”, tác giả Propp đã rút ra kết Propp làm cơ sở và điều chỉnh bằng lý thuyết luận: Tất cả các truyện cổ tích đều có thể của Levi- Strauss. “Dựa trên sự đối chiếu sơ đồ được phân tích và kết quả cho thấy mỗi sự 7 nhân vật của Propp và công trình Les 200000 phân tích đều có một sơ đồ. Điều đó chứng tỏ situations dramatique của Etienne Souriau, sự phân tích những bộ phận tạo thành là hết Greimas xây dựng mô hình cấu trúc tương hỗ sức quan trọng đối với bất kỳ khoa học nào. các vai hành động thần thoại” [2]. Về chức Nhưng không chỉ có thế mà người nghiên cứu năng cú đoạn, Greimas rút gọn rất nhiều về số có thể so sánh sơ đồ và lúc đó sẽ giải quyết lượng chức năng của Propp vì một số chức được một loạt các câu hỏi. Khi nói về điều đó năng có thể nhóm thành cặp… Như vậy từ Propp cho rằng: Trong lĩnh vực này, ta được những lý thuyết của Propp, tác giả Greimas đã phép nói về những sơ đồ điển hình... Những xây dựng nền móng cho trường phái ký hiệu sơ đồ được truyền lại qua nhiều thế hệ với học Pháp, một ngành khoa học được áp dụng tính cách là những công thức có sẵn, có thể rất nhiều trong nghiên cứu văn học, đặc biệt là trở thành sinh động nhờ một tình cảm mới. nghiên cứu truyện dân gian, truyện thần tiên Qua công trình “Hình thái học truyện cổ tích” vào những năm 60, 70 của thế kỷ XX. ta nhận thấy tác giả đã đi sâu nghiên cứu đến Đó cũng là sự tiếp nối của tác giả Susana tận cội nguồn của truyện cổ tích. Lần đầu tiên Onega và J.A. García Landa giáo sư trường thể loại truyện cổ tích thần kỳ được tách ra rõ ĐH Zaragoza, Tây Ban Nha giới thiệu trong ràng trên cơ sở thống nhất về cấu trúc. Propp cuốn Narratology: An Introduction [1]. Họ đã cho rằng Truyện cổ tích thần kỳ đối với chúng vận dụng lý thuyết hình thái học của Propp để ta là một thể trọn vẹn, tất cả các cốt truyện đều làm sâu sắc hơn những nghiên cứu về tự sự. có mối quan hệ qua lại và chế định lẫn nhau. Đó thực sự là những cống hiến quý báu của 76 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.Lrc-tnu.edu.vn
  5. Ngô Thanh Quý Tạp chí KHOA HỌC & CÔNG NGHỆ 65(03): 73 - 77 giáo sư người Nga V. Propp cho nền nghiên chúng ta sẽ có những cách đọc văn học dân cứu văn học dân gian nói riêng và văn học gian nói riêng và văn học nói chung theo của nhân loại nói chung. Hy vọng qua việc kiểu Propp. hiểu hình thái học truyện cổ tích của Propp, TÀI LIỆU THAM KHẢO [1]. Susana Onega and Jose Angel Garcia Landa [2] Trần Đình Sử (Chủ biên)(2007), Tự sự học một Narratology An Introduction, Long man London số vấn đề lý luận và lịch sử, Nxb Đại học Sư and NewYork. phạm, [3]. Tuyển tập V.I.A Propp (2003), Nxb Văn hóa Dân tộc, Hà Nội, tập 1. NARRATIVE HALLMARK IN LEGEND MORPHOLOGY OF V.I.A PROPP Ngo Thanh Quy College of Education - Thai Nguyen University SUMMARY Valadimir I.A. Propp (1895-1970) is the literature professor of Petersburg University. He is a folklore specialist and has profound influence to later generations. He bequeathed many valuable works but the most remarkable is the research on legend morphology printed in 1928. In the research, Propp used the narrative elements as sources to consider functions of act characters. He has generalized 31 recipes, 7 groups of act characters. Later authors such as Greimas, Susana have inherited the research works of Propp and built new research theories. The legend morphology of Propp is really valuable contribution to science and folk literature research of human. Keywords: V.I.A propp, narrative, hallmark, morphology, lengend.  Tel: 0989793169, Email: ngothanhquy2007@gmail.com 77 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên http://www.Lrc-tnu.edu.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản