Đi tìm bản thể và nhận thức về ý
nghĩa của văn học mạng
Phần 1
Sự vươn xa của mạng Internet và sự ảnh hưởng ngày càng rõ nét của
truyền thông kĩ thuật số đã khiến mạng Internet điều chỉnh lại mối quan hệ thẩm
mĩ giữa con người và thế giới mạng trong lĩnh vực thẩm mĩ nghệ thuật, bằng
các văn bản điện tử không giấy viết, xây dựng lại phương thức tồn tại nghệ
thuật mới, xây dựng chất thơ kĩ thuật cho không gian hư ảo. Với tư cách là
nguồn tài nguyên thẩm mĩ bị Internet kích hoạt đầu tiên, văn học đã xâm nhập
một cách toàn diện vào phương tiện truyền thông đại chúng thứ tư (Ba phương
tiện truyền thông truyền thống là truyền hình, phát thanh, báo in - ND). Văn học
mạng đã xuất hiện trong quá trình này như một mốc lịch sử.
1. Đi tìm bản thể luận của văn học mạng
Trước tiên sẽ phải đối mặt với vấn đề “có văn học mạng hay không”, “thế
nào là văn học mạng”. Có người cho rằng, cái gọi là “văn học mạng” là một khái
niệm giả, văn học xuất phát từ tâm hồn chứ không phải sinh ra từ mạng, mạng
chẳng qua được coi là nội dung và hình thức của tâm hồn trong ảo giác tự say
sưa với chính mình mà thôi, thế nên mới có “văn học mạng” đó (Lí Kính Trạch -
nhà phê bình văn học); chỉ là sự khác biệt về phương tiện truyền bá, sẽ không
thể tạo nên sự khác biệt trong bản chất văn học (Dư Hoa – nhà văn); văn học
được quyết định bởi quá trình trần thuật và thể hiện của bản thân nó, giữa nó
với phương tiện truyền bá nó – dù là sách báo hay máy vi tính, mạng đều không
có mối liên hệ tất yếu (Ngô Tuấn - giáo sư trường Đại học Sư phạm Hoa Đông);
chính vì vậy, cái gọi là “văn học mạng” phải gọi là “viết qua mạng” (Lí Khiết Phi
– nhà nghiên cứu văn học), hoặc gọi là một “thể văn mạng” (Văn Thụ Quốc –
chủ biên báo Câu chuyện văn học). Bên giữ ý kiến khẳng định cho rằng, mạng
Internet xuất hiện đã đem đến cho văn học một lối vào mới, việc cho rằng các
tác phẩm trên mạng chẳng có gì để đọc là sự tự hạ thấp mình, văn học mạng
có một tiền đồ sáng ngời (Trần Thôn – nhà văn); mạng Internet đã khiến tất cả
mọi nhân tài đều không bị vùi dập, từ giờ trở đi, các tác gia vĩ đại sẽ xuất hiện
trên đó (Vương Sóc – nhà văn); văn học mạng bắt nguồn từ lối viết bản chân
trong dân gian sẽ vươn tới tâm hồn, có ý nghĩa quan trọng đối với sự hướng về
bản thể, hướng về phương Đông của lí luận văn nghệ (Vương Nhạc Xuyên –
giáo sư trường Đại học Bắc Kinh); nghệ thuật mạng sẽ thay thế địa vị hiện có
của nghệ thuật truyền thống và trở thành hình thái chủ đạo (Hoàng Hưởng
Phấn – giáo sư trường Đại học Hạ Môn); sự tự do cao độ, tính phi công lợi, siêu
văn bản... của văn học mạng đã trở thành hình thức mới trong hoạt động viết
lách của nhân loại (Triệu Hiến Chương – giáo sư trường Đại học Nam Kinh).
Trên thực tế, văn học mạng tồn tại là một thực tế không cần phải bàn cãi,
trang mạng lấn chỗ trang sách, đọc qua màn hình vi tính nhiều hơn đọc sách,
giấy và bút nhường chỗ cho con chuột và điện, tất cả đã trở thành xu thế văn
hóa lớn không thể đảo ngược. Đứng trước văn học mạng mang một diện mạo
hoàn toàn mới, chúng ta chỉ có thể nhìn nhận bằng thái độ mở cửa, khoan
dung, điềm tĩnh. Căn cứ vào tình hình phát triển của văn học mạng hiện nay, có
thể đứng trên ba cấp độ để lí giải hình thái tồn tại của nó: 1) Xét về nghĩa rộng,
văn học mạng là chỉ tất cả các tác phẩm được đưa lên mạng sau khi đã qua các
xử lí điện tử, tức phàm là văn học được truyền trên mạng Internet đều là văn
học mạng, so với văn học truyền thống, loại hình văn học này chỉ có sự khác
biệt về phương tiện và phương thức truyền bá; 2) Văn học mạng là chỉ các
sáng tác original (nguyên bản) được công bố trên Internet, tức các tác phẩm
văn học sáng tác bằng máy vi tính lần đầu đăng tải trên mạng, văn học mạng ở
cấp độ này không những có sự khác biệt về phương tiện truyền bá, mà còn có
nhiều thay đổi như phương thức sáng tác, thân phận tác giả và thể chế văn
học; 3) Cái có thể thể hiện được nhất bản tính của văn học mạng là các siêu
văn bản, các tác phẩm đa phương tiện (như tiểu thuyết viết chung, kịch bản đa
phương tiện...) lợi dụng kĩ thuật số đa phương tiện và sự tác động qua lại của
mạng Internet, và các “sáng tác bằng máy” được viết tự động nhờ các phần
mềm sáng tác đặc biệt, các tác phẩm này mang các đặc tính phụ thuộc, vươn
xa của mạng và đặc điểm tác động qua lại lẫn nhau của người lên mạng, không
thể tải xuống để thay đổi công cụ truyền bá, nếu tách khỏi mạng chúng sẽ
không thể tồn tại, các tác phẩm này hoàn toàn khác với văn học in ấn truyền
thống, thế nên là văn học mạng theo đúng ý nghĩa của nó.
Một vấn đề khác là vấn đề bản thể luận “gốc cha” và “cơ thể mẹ” trong di
truyền học, tức mọi người đặt dấu hỏi liệu văn học mạng có phải là sự kết hợp
giữa “mạng” và “văn học”. Có tác giả chuyên sáng tác trên mạng nói rằng, văn
học mạng ra đời trước hết phải có sự giúp đỡ của kĩ thuật máy vi tính và mạng
Internet, nó là “văn học được người sáng tác đăng tải trên mạng để người lên
mạng đọc”, chính vì vậy “cha của văn học mạng là mạng Internet, mẹ là văn
học” (Lí Tầm Hoan). Nhưng lại có người phản đối việc coi mạng Internet là “gốc
cha” của văn học mạng, họ chủ trương “cơ thể mẹ” (văn học) mới là bản
nguyên thực sự của nó. Có người lấy ví dụ nói: Sở từ là các tác phẩm do người
nước Sở ghi chép trên thẻ tre để người nước Sở đọc, nhưng người đời Tống,
Đường sống sau đó hàng nghìn năm đọc Sở từ ghi chép trên giấy viết, nó còn
được coi là văn học hay không? Ngày nay chúng ta đọc Sở từ trên máy vi tính,
nó có được coi là văn học hay không(1)? Lại có người khác nói, văn học mạng
“là con gái của Mousae và Cupido, Mousae phú cho nó linh hồn, Cupido tạo cho
nó ngũ quan, cơ thể”(2). Không còn nghi ngờ gì nữa, văn học mạng đã cưỡi lên
cỗ xe lớn là kĩ thuật máy vi tính và mạng Internet lặng lẽ xuất hiện, “gốc rễ” kỹ
thuật của “phương tiện truyền thông thứ tư” đã ăn sâu vào sân di truyền học
của nó; chỉ cần người sáng tác trên mạng không tách rời những quy định cơ
bản mà văn nhân đã định trước cho loại hình văn học này, các gen văn học đã
trở thành sợi dây gắn kết mà nó không thể dứt ra được. Chính vì vậy, mối quan
hệ thông gia giữa “mạng” và văn học sẽ phải là sự ngẫu hợp giữa “gốc cha” (kĩ
thuật) và “cơ thể mẹ” (nghệ thuật). Mạng là đại diện cho thành tựu khoa học kĩ
thuật cao đương đại, văn học lại là sự thể hiện tinh thần nhân văn, dưới sự
thống nhất của ngọn cờ “văn học mạng”, khoa học kỹ thuật và nhân văn đã thể
hiện sự vươn xa tất yếu của văn học tới lĩnh vực khoa học kỹ thuật cao, đồng
thời cũng thai nghén sự biến đổi mới của văn học trong thời đại kĩ thuật cao.
Giống như các nhà nghiên cứu đã nói, văn học mạng đã đem đến rất nhiều hiện
tượng đáng để đi sâu nghiên cứu: tác giả của văn học mạng phần lớn đều học
ngành khoa học tự nhiên hoặc nắm vững các kĩ thuật lên mạng; hoạt động viết
trên mạng phải sử dụng hai công cụ là ngôn ngữ tự nhiên và ngôn ngữ máy
tính; hoạt động văn học trên mạng vừa là hoạt động viết và đọc theo đúng ý
nghĩa văn học, đồng thời lại là việc ứng dụng các chương trình mang ý nghĩa
khoa học kĩ thuật; người lên mạng không những cảm nhận được sự thú vị của
văn học qua tác phẩm, mà còn cảm nhận được ý vị của khoa học kĩ thuật; việc
đánh giá các tác phẩm văn học mạng vừa phải có các tiêu chuẩn thẩm mĩ, đồng
thời phải có các tiêu chuẩn khoa học kỹ thuật. Chính vì vậy, “bất luận chúng ta
coi bên nào - mạng hay văn học là gốc cha (và bên còn lại sẽ là gốc mẹ), văn
học mạng đều không phải kế thừa gen của cha mẹ một cách đơn giản, mà là
kết hợp sự ảnh hưởng của hai bên, sáng tạo nên đặc sắc cho bản thân mình”(3).
Điều này cũng gần giống với những lời Mark Poster (giáo sư trường Đại học
California) nói khi bàn đến ranh giới chủ khách trong hoạt động viết bằng máy vi
tính: “viết lách bằng máy vi tính tương tự như một sự kiện ranh giới (borderline
event), giới hạn hai bên của nó đều bị mất đi tính hoàn chỉnh và tính ổn định”(4).
Tuy nhiên, một khi hai yếu tố này đi tới sự ăn khớp và đồng nhất, khoa học kĩ
thuật và nhân văn sẽ sáng tạo ra thi học mạng và mĩ học kĩ thuật hoàn toàn
mới.
Tiếp theo, vấn đề cần đặt dấu hỏi là “tính văn chương” của văn học mạng,
tức quan hệ thông gia giữa mạng (kỹ thuật) và văn học (nhân văn) rốt cục chỉ là
sự tăng thêm các trang bị kĩ thuật cho sự tồn tại của văn học hay dựa vào các
kĩ thuật truyền thông mới để tăng thêm hàm lượng giá trị thẩm mĩ nghệ thuật
cho sự tiến bộ của văn học? Việc làm sáng tỏ và giải đáp vấn đề này liên quan
đến việc loại hình văn học này có thể thực sự trở thành một điểm mốc lịch sử