intTypePromotion=1

Dịch tễ học phân tích : Đánh giá xét nghiệm chẩn đoán bênh part 1

Chia sẻ: Safskj Aksjd | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:5

0
163
lượt xem
34
download

Dịch tễ học phân tích : Đánh giá xét nghiệm chẩn đoán bênh part 1

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tham khảo tài liệu 'dịch tễ học phân tích : đánh giá xét nghiệm chẩn đoán bênh part 1', y tế - sức khoẻ, y dược phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Dịch tễ học phân tích : Đánh giá xét nghiệm chẩn đoán bênh part 1

  1. CHƯƠNG 5 ÁNH GIÁ XÉT NGHI M CH N OÁN B NH Khi c p n d ch t h c mô t v b nh hay m t tr ng thái nào ó liên quan s c kh e, quan tr ng nh t là xác nh con thú có b nh hay có tr ng thái ó không. tr l i câu h i này, thú y c n ph i th c hi n các phương pháp ch n oán. Các xét nghi m ch n oán (diagnostic test) gi vai trò quan tr ng trong quy t nh ch a tr hay trong xác nh t l b nh. S li u c a k t qu xét nghi m có th ư c trình bày 3 d ng: h ng m c, th t ho c kho ng cách. Ch ng h n, xét nghi m huy t thanh h c có th ư c trình bày dư i d ng: dương tính ho c âm tính (d ng h ng m c), dương tính m nh hay y u (d ng th t ) ho c ph n ng x y ra nh ng pha loãng nào ó c a huy t thanh (d ng kho ng cách). C n phân bi t xét nghi m ch n oán và xét nghi m ki m tra sàng l c (screening test). Xét nghi m ch n oán ư c dùng phân bi t thú m c căn b nh ang nghiên c u v i nh ng thú m c các căn b nh khác. Xét nghi m ch n oán b t u v i thú ang có b nh. Xét nghi m sàng l c ư c dùng nh n di n (m t cách ph ng oán) căn b nh/khuy t t t chưa ư c bi t rõ trong m t qu n th có v kho m nh. Xét nghi m sàng l c b t u v i các cá th ư c cho là kho m nh. Cùng m t lo i xét nghi m có th ư c dùng cho m t trong hai m c ích này. S phân bi t hai lo i xét nghi m là c n thi t vì tính ch t c a qu n th ư c dùng tiêu chu n hoá xét nghi m và nh hư ng c a t l b nh lên cách gi i thích k t qu xét nghi m. Trong d ch t h c mô t s c p các thông s k thu t liên quan n kh năng ch n oán chính xác hay không c a các phương pháp nh m có cái nhìn khái quát v vi c mô t b nh thông qua s d ng các phương pháp ch n oán. 1. chính xác c a xét nghi m chính xác (accuracy) c a xét nghi m là t l c a t t c k t qu xét nghi m úng (c dương tính l n âm tính). chính xác còn g i là giá tr (validity). chính xác thư ng dùng di n t kh năng chung c a m t xét nghi m. M t xét nghi m ư c ch n hay không là tuỳ thu c vào s cân i gi a nguy cơ c a ch n oán sai và chi phí tương i c a k t qu dương tính gi cũng như âm tính gi . 1.1 Phương pháp chu n K t qu c a t t c các phương pháp xét nghi m nên ư c so sánh v i phương pháp chu n. Phương pháp chu n cung c p phương ti n xác nh giá tr (ph m ch t) c a m t phương pháp xét nghi m, ch a tr hay tiên lư ng. Trong vài trư ng h p, nuôi c y vi sinh v t ho c làm v t ph t máu là nh ng phương cách kh ng nh s hi n di n c a m t b nh. Trong nh ng trư ng h p khác, các phương pháp xét nghi m t ti n và t m ph i ư c dùng. 1
  2. M khám sau khi ch t thư ng ư c xem như phương pháp kh ng nh t i h o, cung c p d li u v di n bi n c a b nh, chính xác c a các xét nghi m và ch a tr . Tuy nhiên, nhi u xáo tr n khó th ư c kh ng nh (k c khi m khám) do b i nh ng xáo tr n ó ch b t ngu n t các thay i sinh hoá ho c th n kinh không rõ ràng và ch ư c nh n di n thú s ng. B ng 7.1 K thu t ánh giá m t xét nghi m ch n oán Ch tiêu ánh giá Cách o lư ng Cách di n t Giá tr B ng 2x2 nh y, chuyên bi t, giá tr tiên oán âm tính hay dương tính, chính xác Tr s c t ngang t i h o ư ng cong c a c tính xét Tr s c t ngang âm tính- nghi m- áp ng (response- dương tính operating characteristic, ROC) So sánh các xét nghi m Tr c t ngang c nh: bi u H u xác su t (posterior Bayes probability) và ti n xác su t (prior probability) Bi n s liên t c: ư ng cong T s g n gi ng các m c ROC khác nhau c a xét nghi m; vùng dư i ư ng cong T l dương tính th t ÷ t l Kh năng s d ng cho lâm T s g n gi ng cho xét sàng nghi m âm tính hay dương dương tính gi T l âm tính gi ÷ t l âm tính tính th t 1.2 M khám sau khi ch t như là m t xét nghi m ch n oán M khám sau khi ch t là phương cách thư ng ư c áp d ng trong thú y hơn là trong dân y. Trong ho t ng dân y hi n nay Hoa Kỳ, t l ngư i ch t ư c m khám tìm nguyên nhân ch kho ng 15% c a s ngư i ch t và ngư i ta không th tìm ư c nguyên nhân tr c ti p 40% s ngư i ch t ư c m khám. Bên c nh tác d ng như m t phương ti n ki m soát ch t lư ng và ghi nh n s chính xác c a các xét nghi m khác, m khám sau khi ch t còn mang l i nhi u l i ích khác. Khi k t h p v i l ch s c a thú b nh, m khám có th cung c p thông tin v hi u l c và tính c c a các y u t tr li u, giúp phát hi n các tình tr ng quan tr ng nhưng không rõ ràng v lâm sàng khi b nh x y ra, và giúp ghi nh n nh hư ng c a các y u t môi trư ng lên ti n trình sinh lý. Ngoài ra, m khám còn là phương pháp h u hi u trong vi c phát hi n các bi n i a d ng c a b nh gia súc. 2
  3. Ki m tra t i lò m là m t ph n trong chương trình ch n oán và i u tra, và ã ư c th c hi n b i các nhà chăn nuôi khi bán thú m th t. Chương trình i u tra d ch b nh có 3 thành ph n: m khám sau khi ch t trong xác nh y u t gây nguy cơ, phương án l y m u d a trên cơ s th ng kê và h th ng báo cáo v b nh c a gia súc gia c m. 2. nh y và chuyên bi t c a xét nghi m T t c các xét nghi m ch n oán không h n là hoàn h o v i chính xác 100% do ó vi c k t lu n con thú có b nh hay không có b nh cũng không hoàn toàn chính xác. i u này d n n nh ng con thú dương tính gi (xét nghi m là có b nh nhưng th c ch t là kho m nh) và ngư c l i là âm tính gi . S sai bi t này ư c ánh giá thông qua các ch s “ nh y” (sensitivity) và “ chuyên bi t” (specificity). xác nh các ch s này ngư i ta so sánh k t qu ch n oán c a phương pháp c n xác nh v i phương pháp chu n ( ư c g i là chu n vàng, gold standard). Phương pháp chu n là phương pháp ư c xem như chính xác cao, tuy nhiên không ph i là tuy t i hoàn toàn. Do vi c s d ng phương pháp chu n ôi khi r t t n kém v th i gian cũng như ti n b c nên ngư i ta th c hi n các phương pháp có chính xác th p hơn và xác nh chuyên bi t cũng như nh y c a phương pháp m i. Ví d phương pháp xác nh ký sinh trùng Trichinella spiralis trên cơ c a heo g n như chính xác là phương pháp tiêu cơ, t c là s d ng các enzyme tiêu hoá m u cơ hoành, sau ó làm tiêu b n quan sát dư i kính hi n vi. Tuy nhiên, phương pháp này t n nhi u th i gian và c bi t là ph i gi t con thú nên trên th c t ngư i ta thư ng dùng phương pháp ELISA ch n oán xem con thú có kháng th ch ng l i ký sinh trùng này không. Phương pháp này ti n l i ch l y m u máu t thú s ng và th i gian phân tích nhanh, tuy nhiên ELISA thư ng cho k t qu nghi ng i v i nh ng con có hàm lư ng kháng th th p. ánh giá chính xác c a phương pháp này, ngư i ta ã tính nh y Se và chuyên bi t Sp c a phương pháp ELISA so v i phương pháp chu n. nh y ư c nh nghĩa là xác su t m t con thú th t s có b nh có th ư c phát hi n b ng ch n oán. Còn chuyên bi t ư c nh nghĩa là xác su t m t con thú không b nh ư c phát hi n b ng phương pháp ch n oán. nh nghĩa này ư c th hi n trong công th c sau: S con thú th c s m c b nh ư c phát hi n b ng phương pháp ch n oán Se = T ng s thú th t s m c b nh (phát hi n b ng phương pháp chu n) S con thú không b nh (phát hi n b ng phương pháp ch n oán) Sp = T ng s thú th t s không b nh (b ng phương pháp chu n) c th hoá công th c trên, hãy tham kh o b ng sau ây. ây là b ng xác nh Se và Sp c a m t phương pháp ch n oán d a vào m t phương pháp chu n. T ng s m u N ư c phân tích b ng c hai phương pháp, k t qu (dương tính hay âm tính) c a t ng m u trong t ng phương pháp ư c t ng h p. 3
  4. B ng 7.2 K t qu xét nghi m so v i k t qu c a phương pháp chu n Phương pháp chu n B nh Không b nh T ng Phương pháp B nh a b a+b ch n oán c n Không b nh c d c+d xác nh T ng a+c b+d N Sai bi t chu n SE =[Se(1-Se)/(a+c)]1/2 nh y Se = a/(a+c) SE =[Sp(1-Sp)/(b+d)]1/2 chuyên bi t Sp = d/(b+d) Trong trư ng h p không th dùng các phương pháp chu n , ngư i ta có th dùng m t phương pháp khác không hoàn toàn t t như phương pháp chu n so sánh v i phương pháp c n xác nh, và tính nh y và chuyên bi t tương i. Tuy nhiên t t hơn là nên dùng ch s kappa tính tương ng gi a 2 phương pháp ch n oán (s ư c c p sau). Thông thư ng, Se và Sp liên quan ngh ch, có nghĩa là phương pháp nào có Se cao thì có th có Sp th p và ngư c l i. i u này ư c gi i thích b ng cách ch n i m c t (cut-off). ánh giá thú b nh hay không trong qu n th có nhóm b nh và nhóm không b nh, thư ng ngư i ta o lư ng m t ch s liên t c nào ó (ví d m t quang trong phương pháp ELISA) và thi t l p m t giá tr ư c g i là i m c t (cut-off). i m c t s là gi i h n phân bi t thú có b nh hay không (ví d giá tr l n hơn i m c t ư c cho là dương tính). M t ví d v phương pháp ch n oán b nh viêm vú trên bò s a b ng t ng s t bào b n th (SCC: somatic cell count), ngư i ta ch n i m c t là 300 (ngàn t bào/ml s a) ánh giá bò có viêm vú hay không. Như v y trong qu n th s có 2 nhóm bò: bò viêm vú và bò kho m nh. S lư ng bò và giá tr SCC ư c khái quát trong bi u sau Chúng ta nh n th y có m t vùng SCC mà qu n th khú kh e và thú b nh ch ng lên nhau ây chính là vùng nghi ng (x y ra dương tính gi và âm tính gi ). Trong trư ng h p chúng ta nâng i m c t lên cao (400 ch ng h n), lúc này nh ng con thú ư c xét nghi m cho là dương tính ch c ch n thu c qu n th thú b nh hơn, hay ph n trăm con thú th t s âm tính s g n ti n t i 100% i u ó có nghĩa là chuyên bi t tăng lên. Nhưng nh ng con thú mà xét nghiêm cho bi t là dương tính s th p hơn th c t nhi u, i u này có nghĩa là nh y s gi m. Lý lu n tương t cho trư ng h p gi m i m c t xu ng (200 ch ng h n) chúng ta s th y ư c s tương quan ngh ch gi a 2 i lư ng này. 4
  5. Qu n th bò kh e s con Qu n th bò viêm vú SCC (ngàn t Âm tính v i phương pháp Dương tính v i phương bào/ml) i m c t = 300 ch n oán pháp ch n oán Hình 7.1 th v phân b k t qu SCC trong qu n th Như v y m i phương pháp ch n oán có nh y và chuyên bi t riêng. V n là quy t nh dùng phương pháp ch n oán nào thì thích h p. Thông thư ng các phương pháp có nh y cao ư c s d ng khi c n phát hi n b nh giai o n s m, ho c trong m t s tình hu ng mà vi c phát hi n nh ng b nh là r t quan tr ng, và khi t l nhi m th p. Ngư c l i, phương pháp có chuyên bi t cao ư c s d ng khi mu n ch c ch n r ng k t qu dương tính ã ư c ch n oán giai o n s m, ho c khi k t qu dương tính gi gây h u qu không t t (ví d , ph i tiêu h y thú n u k t qu dương tính). Ngoài các ch tiêu trên, hai lo i t l còn ư c tính ánh giá m t xét nghi m. T l dương tính gi là kh năng cho k t qu gi ng dương tính trên b nh nhân không b nh. T l dương tính gi b ng 1 tr cho chuyên bi t. T l âm tính gi là kh năng cho k t qu âm tính trên b nh nhân ư c bi t là có b nh (b ng 1 tr nh y). Tóm l i, nh y và t l âm tính gi di n t kh năng c a m t xét nghi m ch n oán i v i thú có b nh. chuyên bi t và t l dương tính gi di n t kh năng c a m t xét nghi m ch n oán trên thú không b nh. 3. M i liên quan gi a Se, Sp và t l nhi m Xét nghi m ch n oán ư c dùng trong qu n th v i các t n s b nh khác nhau. i u này không nh hư ng n nh y và chuyên bi t, nhưng giá tr tiên oán có th thay i r t l n. Khi t l b nh gi m, giá tr tiên oán dương tính cũng gi m nhưng giá tr tiên oán âm tính tăng. Giá tr tiên oán có th ư c c i thi n b ng cách ch n các xét nghi m có nh y và chuyên bi t cao. Xét nghi m nh y s c i thi n giá tr tiên oán âm (ít k t qu âm tính gi ). Xét nghi m chuyên bi t giúp c i thi n giá tr tiên oán dương (ít k t qu dương tính gi ). Tuy nhiên, do b i t l b nh bi n ng l n hơn nh y và chuyên bi t, t l 5
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2