KHẢ NĂNG DIỆT MỐI
MACROTERMES ANNANDALEI BẰNG
BẢ ĐỘC ĐỂ BẢO VỆ CÂY TRỒNG, ĐÊ,
ĐẬP VÀ CÔNG TRÌNH XÂY DỰNG Ở
VIỆT NAM
Trung tâm Nghiên cứu Phòng trừ mối
và Sinh vật có hại
Viện Khoa học Thuỷ lợi Việt Nam
Mối Macrotermes annandalei (silvestri)
1914 là loài mối hại cây trồng, đê, đập và công
trình xây dựng ở Việt Nam. Phương pháp xử lý
phổ biến đối với tổ của loài này là phun thuốc
diệt mối dạng lỏng vào tổ. Phương pháp này đòi hỏi phải có nước và các thiết bị
chuyên dụng. Ngoài ra, người ta còn sử dụng phương pháp đào bắt mối chúa,
nhưng biện pháp này cho hiệu quả kém. Bài viết này đề cập đến giải pháp sử dụng
bả độc đã được nghiên cứu và áp dụng thành công. Dựa vào kết quả nghiên cứu
này, các loài mối có vườn nấm Macrotermitinae có thể diệt bằng bả độc tương tự.
1. Đặt vấn đề
Macrotermes annandalei là một trong các loài mối có kích thước cơ thể lớn
nhất ở Việt Nam. Chúng phân bố phổ biến ở vùng đồi, núi ở Việt Nam. Loài mối
này thường làm tổ nổi, trong tổ luôn luôn có vườn cấy nấm do mối thợ chế biến và
xây dựng từ các mẩu lá cây, cành cây do mối khai thác được. Khoang chính của
tổ có thể nổi hoặc chỡm trên mặt đất nhưng các tổ trưởng thành luôn có ụ đất nổi
bên trên mặt đất, đường kính tổ trung bỡnh là 0,7m [2].
ở Việt Nam loài mối này gây hại các công trỡnh thủy lợi, nhà cửa và cây
trồng [1,3,5]. Đối với nền đập và thân đập chúng có khả năng gây hại nguy hiểm
vỡ khoang tổ có thể tới 1m, hang giao thông đi xa đến trên 50m. Đối với nhà cửa,
loài này vừa tấn công các cấu kiện gỗ, vừa có thể làm lún nứt nền công trỡnh.
Chúng cũng là một trong những loài gây hại đối với cây trồng bằng cách tấn công
vỏ thân cây, cắn đứt rễ cây và gặm gẫy thân cây non.
Trên thế giới, trước đây việc diệt các loài mối thường được tiến hành
bằng biện pháp phun thuốc lây nhiễm. Do nhiều hạn chế của phương pháp này,
gần đây người ta sử dụng phổ biến phương pháp diệt mối bằng bả độc. Tuy nhiên,
biện pháp bả độc mới chỉ được nghiên cứu sử dụng phổ biến đối với các loài mối
gỗ ẩm như: Coptotermes, Reticulitermes, hầu như chưa có nghiên cứu sử dụng bả
độc để diệt loài mối có vườn cấy nấm như Macrotermes annandalei.
ở Việt Nam, để xử lý loài mối Macrotermes annandalei ở đập hay nhà
cửa, người ta thường khoan tạo lỗ vào tổ mối rồi phun thuốc diệt mối dạng lỏng
vào trong tổ mối. Các tổ mối ở trong các vườn cây thường được xử lý bằng cách
đào và bắt mối chúa. Biện pháp đào bắt mối chúa thường mang lại hiệu quả thấp,
tổ mối thường tái hoạt động trở lại, biện pháp phụt thuốc dạng lỏng vào tổ mối đũi
hỏi phải có thiết bị chuyên dùng và nguồn nước nên chi phí rất tốn kém.
Nhằm xây dựng biện pháp diệt đơn giản hơn đối với tổ của loài này, trong
bài báo này chúng tôi đề cập đến kết quả nghiên cứu và thử nghiệm biện pháp diệt
tổ của loài này bằng bả độc.
2. Nguyên liệu và Phương pháp nghiên cứu
2.1. Nguyên liệu
Bả diệt mối được chế tạo tại Trung tâm Phũng trừ mối và Sinh vật có hại
theo công thức bả BDM 04 dùng để diệt giống mối Coptotermes và có thay đổi
nguyên liệu thức ăn
2.2. Phương pháp nghiên cứu
2.2.1. Chế tạo bả diệt mối
- Nghiên cứu lựa chọn thức ăn phù hợp để chế tạo bả độc: Thức ăn dùng
để chế tạo bả diệt loài Macrotermes annandalei được nghiên cứu, lựa chọn qua
các số liệu và quan sát tại thực địa.
- Lựa chọn liều lượng hoạt chất gây độc: Liều lượng hoạt chất gây độc
cho Macrotermes annandalei được sử dụng như là hàm lượng của hoạt chất trong
bả BDM 04. Bả này đó được sử dụng có hiệu quả diệt giống mối Coptotermes tại
Trung tâm Phũng trừ mối và Sinh vật có hại từ năm 2005 .
- Cách chế tạo bả BDM 08 giống với cách chế tạo bả BDM 04 hiện
đang sử dụng.
2.2.2. Thử nghiệm khả năng diệt mối Macrotermes annandalei của bả độc
- Chọn lựa các tổ mối: Chọn các tổ mối có kích thước đường kính tổ
mối từ 0,7m đến 1,0m để thử nghiệm.
- Thử khả năng mối khai thác bả độc: Dùng thuốn sắt tạo 1 lỗ đi vào
khoang chính của tổ mối. Cho bả với liều lượng 10g/tổ. Sau 2 giờ, 4giờ, 6 giờ đào
lên để kiểm tra xem mối có ăn bả không. Mỗi thời điểm đào kiểm tra 1 tổ.
- Thử khả năng diệt mối của bả độc: Dùng thuốn sắt có đường kính
24mm, tạo 4 lỗ xuyên qua thành tổ vào khoang chính, sau đó cho mỗi lỗ 10g bả.
Sau 6 ngày và các khoảng 2 ngày tiếp theo đào kiểm tra xem mối trong tổ có bị
tiêu diệt không. Mỗi thời điểm đào 3 tổ.
- Thí nghiệm xác định liều lượng bả sử dụng phù hợp cho 1 cỡ tổ: Chọn
các tổ có kích thước từ 0,7m đến 1,0m đường kính. Tiến hành đánh bả với các liều
lượng khác nhau, Mỗi liều lượng được thử trên 3 tổ mối. Sau 15 ngày đào kiểm
tra.
- Thử nghiệm xác định liều lượng bả sử dụng cho các kích thước tổ
khác nhau: Dựa trên liều lượng sử dụng bả đối với cỡ tổ từ 0,7m - 1,0m rồi thay
đổi lượng bả theo mức độ thay đổi của đường kính tổ. Ví dụ, đường kính tổ mối
tăng gấp đôi so với 0,85m thỡ cho lượng bả tăng gấp đôi so với cỡ tổ 0,7m - 1,0m.
Mỗi cỡ kích thước sử dụng 3 tổ. Sau 15 ngày đào kiểm tra.
3. Kết quả và thảo luận
3.1. Chế tạo bả diệt mối
3.1.1. Nghiên cứu lựa chọn thức ăn phù hợp để chế tạo bả
Theo các tài liệu và quan sát tại thực địa cho thấy, trong tự nhiên, tổ của loài
Macrotermes annandalei luôn có chứa nhiều vườn nấm, bên cạnh các khoang
chứa vườn nấm và cạnh các vườn nấm thường có các đụn thức ăn từ lá cây, cành
cây do các cá thể mối thợ kiếm ăn mang về. Cũng giống với các loài mối cấy nấm
khác, vườn nấm luôn được xây đắp bên trên và khai thác phía dưới [2,3]. Theo
Nguyễn Văn Quảng (2003), chúng luôn xây dựng vườn nấm để phân hủy các
nguyên liệu thức ăn mà chúng khai thác được, sau khoảng 30-45 ngày rồi chúng
mới ăn [2]. Điều đó, chứng tỏ loài này chỉ có thể ăn trực tiếp các loại thức ăn đó bị
phân hủy gần như hoàn toàn. Theo Sands (1969) giống mối Macrotermes có thể
tiêu hóa trực tiếp gỗ mục (gỗ đó bị nấm phân hủy gần như hoàn toàn) và sống đến
18 tháng không cần vườn nấm [6].
Quan sát trên hiện trường cho thấy khi kiếm thức ăn, mối Macrotermes
annandalei thích khai thác các phần gỗ ải bên ngoài, bỏ lại các phần gỗ cứng ở
bên trong.
Do đó, chúng tôi lựa chọn thức ăn dùng để chế tạo bả diệt loài này là bột của
các loại gỗ mục như bạch đàn, trám trắng (phần gỗ có thể bóp vụn được).
3.1.2. Chế tạo bả
Bả BDM 08 diệt Macrotermes annandalei được chế tạo như bả BDM 04
bằng cách trộn 3% hoạt chất BDM 04 với 50% chất nền, rồi bổ sung bột gỗ mục
với tỷ lệ 45%. Sau đó cán mỏng, cắt thành các thanh nhỏ, sấy khô, đóng gói vào 2
lớp túi ni lông để bảo quản trong tủ lạnh 50C (xem hình 1).
Hình 1. Bả BDM 08 diệt mố
i