intTypePromotion=1

Đô thị hóa ở Việt Nam những năm 90: Một số đặc trưng kinh tế, xã hội cơ bản - Nguyễn Hữu Minh

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
80
lượt xem
5
download

Đô thị hóa ở Việt Nam những năm 90: Một số đặc trưng kinh tế, xã hội cơ bản - Nguyễn Hữu Minh

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết "Đô thị hóa ở Việt Nam những năm 90: Một số đặc trưng kinh tế, xã hội cơ bản" nêu lên một số đặc trưng kinh tế, xã hội chủ yếu của quá trình đô thị hóa ở Việt Nam trong thập niên 90, tập trung vào những khác biệt về kinh tế xã hội và nhân khẩu giữa đô thị và nông thôn. Với các bạn chuyên ngành Xã hội học thì đây là tài liệu tham khảo hữu ích.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Đô thị hóa ở Việt Nam những năm 90: Một số đặc trưng kinh tế, xã hội cơ bản - Nguyễn Hữu Minh

X· héi häc sè 1 (77), 2002 11<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> ®« thÞ hãa ë viÖt nam nh÷ng n¨m 90:<br /> mét sè ®Æc tr−ng kinh tÕ - x· héi c¬ b¶n*<br /> <br /> NguyÔn H÷u Minh<br /> <br /> <br /> <br /> Më ®Çu<br /> Qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa ®−îc ®o b»ng møc ®é tËp trung d©n sè vµ nh÷ng thay ®æi<br /> trong tØ träng d©n sè sèng trong c¸c khu vùc ®« thÞ. Sau mét thêi kú dµi gi÷ nguyªn tØ<br /> lÖ d©n sè ®« thÞ trong tæng d©n sè vµ sù sót gi¶m t¹m thêi tØ lÖ ®ã xuÊt hiÖn sau khi<br /> thèng nhÊt ®Êt n−íc, tõ ®Çu nh÷ng n¨m 80 d©n sè ®« thÞ ë ViÖt Nam b¾t ®Çu t¨ng.<br /> Tuy nhiªn nhÞp ®é thay ®æi vÉn t−¬ng ®èi chËm, vµ tØ lÖ d©n sè ®« thÞ chiÕm cã 19,7%<br /> tæng d©n sè n¨m 1989. Trong thËp kû 90 ®« thÞ hãa t¨ng nhanh h¬n vµ ®Õn n¨m<br /> 1999, 23,5% d©n sè ViÖt Nam sèng ë nh÷ng vïng ®−îc xÕp vµo khu vùc ®« thÞ1. TØ lÖ<br /> nµy vÉn thuéc vµo lo¹i thÊp so víi hÇu hÕt c¸c n−íc trong vïng, chØ cao h¬n kh«ng<br /> ®¸ng kÓ tØ träng d©n sè ®« thÞ cña Lµo vµ C¨m-pu-chia (Ban chØ ®¹o Tæng ®iÒu tra<br /> d©n sè Trung −¬ng 2000).<br /> §¸ng chó ý lµ tØ lÖ d©n sè ®« thÞ t¨ng lªn trong thËp niªn qua kh«ng hoµn<br /> toµn chØ do c¸c nguån t¨ng tù nhiªn vµ t¨ng c¬ häc truyÒn thèng mµ viÖc ph©n lo¹i<br /> l¹i ®Þa giíi hµnh chÝnh ®· ®ãng gãp phÇn quan träng lµm t¨ng thªm tØ lÖ d©n sè ®«<br /> thÞ. Dùa vµo c¸ch ph©n gi¶i sù t¨ng tr−ëng d©n sè t−¬ng ®èi ®¬n gi¶n (GSO 2000) th×<br /> cã thÓ thÊy r»ng tØ lÖ ®ãng gãp cña viÖc ph©n lo¹i l¹i ®Þa giíi hµnh chÝnh trong toµn<br /> bé thêi kú 1989-1999 ®èi víi sè d©n t¨ng ë khu vùc ®« thÞ lµ 27%2.<br /> MÆc dï tØ träng d©n sè ®« thÞ cßn thÊp, cho ®Õn nay sè l−îng c¸c ®« thÞ ë ViÖt<br /> Nam ®· lªn ®Õn trªn 600 ®« thÞ trong ®ã cã 4 thµnh phè trùc thuéc trung −¬ng, 83<br /> thµnh phè, thÞ x· thuéc tØnh, vµ h¬n 500 thÞ trÊn (Bé X©y dùng 1999). Cïng víi sù<br /> t¨ng lªn cña møc ®é ®« thÞ hãa, ®· vµ ®ang h×nh thµnh nh÷ng côm ®« thÞ theo l−u<br /> vùc s«ng, ven biÓn, däc c¸c ®−êng giao th«ng quan träng.<br /> <br /> *<br /> T¸c gi¶ xin c¶m ¬n c¸c ®ång nghiÖp §ç Minh Khuª, Phïng Tè H¹nh, Ph¹m Quúnh H−¬ng, NguyÔn Nga My, §Æng<br /> Thanh Tróc, NguyÔn §øc Vinh, NguyÔn ThiÖn H¶o, vµ TrÇn Quý Long (ViÖn X· héi häc) ®· gióp chuÈn bÞ t− liÖu cho<br /> t¸c gi¶ hoµn thµnh bµi viÕt nµy.<br /> 1<br /> Trong bµi nµy, d©n sè ®« thÞ ®−îc ®Þnh nghÜa lµ bao gåm nh÷ng ng−êi sèng trong c¸c khu vùc néi thµnh cña thµnh phè,<br /> néi thÞ cña thÞ x·, hoÆc c¸c thÞ trÊn. TÊt c¶ nh÷ng ng−êi sèng trong c¸c khu vùc hµnh chÝnh kh¸c (x·) sÏ ®−îc coi lµ d©n<br /> c− n«ng th«n. §Þnh nghÜa khu vùc d©n c− nµo thuéc ®« thÞ hay n«ng th«n lµ mét thñ tôc hµnh chÝnh vµ ®−îc x¸c ®Þnh<br /> ®èi víi mçi khu vùc trong Tæng ®iÒu tra d©n sè.<br /> 2<br /> C¸c t¸c gi¶ tÝnh to¸n r»ng, trong thêi kú 1994 ®Õn 1998 d©n sè ®« thÞ ë ViÖt Nam t¨ng 1,4 triÖu do kÕt qu¶ cña sù ph©n<br /> lo¹i l¹i ®Þa giíi hµnh chÝnh. TØ lÖ 27% ®−îc tÝnh trªn c¬ së gi¶ ®Þnh r»ng møc ®é thay ®æi d©n sè do sù ph©n lo¹i l¹i nµy<br /> ¸p dông cho c¶ thêi kú 1989-1999 (GSO 2000).<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 12 §« thÞ hãa ë ViÖt Nam nh÷ng n¨m 90: mét sè ®Æc tr−ng kinh tÕ-x· héi c¬ b¶n<br /> <br /> Møc ®é ®« thÞ hãa t¨ng lªn ë ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m 90 g¾n liÒn víi qu¸<br /> tr×nh chuyÓn ®æi c¬ cÊu kinh tÕ vµ x· héi cña x· héi ViÖt Nam trong thêi kú nµy. Nh÷ng<br /> biÕn ®æi nµy bao gåm sù t¨ng lªn cña tr×nh ®é gi¸o dôc, ®a d¹ng hãa c¬ cÊu nghÒ nghiÖp,<br /> vµ t¨ng sù héi nhËp vÒ kh«ng gian. Sù thay ®æi m¹nh mÏ diÔn ra ë tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc<br /> cña cuéc sèng, nhÊt lµ tõ khi cã qu¸ tr×nh §æi míi vÒ kinh tÕ n¨m 1986.<br /> Bµi viÕt nµy nªu lªn mét sè ®Æc ®iÓm kinh tÕ-x· héi chñ yÕu cña qu¸ tr×nh ®«<br /> thÞ hãa ë ViÖt Nam trong thËp niªn 90, tËp trung vµo nh÷ng kh¸c biÖt vÒ kinh tÕ-x·<br /> héi vµ nh©n khÈu gi÷a ®« thÞ vµ n«ng th«n. Do khu«n khæ cña bµi viÕt, chóng t«i<br /> kh«ng tr×nh bµy sù kh¸c biÖt ®« thÞ hãa theo vïng ®Þa lý kinh tÕ còng nh− theo c¸c<br /> møc ®é ®« thÞ hãa. PhÇn lín sè liÖu sö dông trong bµi nµy lµ tõ kÕt qu¶ Tæng ®iÒu tra<br /> d©n sè 1999 (®· c«ng bè hoÆc do tù tÝnh to¸n). Mét sè sè liÖu trong bµi kh«ng nªu<br /> nguån trÝch dÉn chÝnh lµ c¸c kÕt qu¶ do t¸c gi¶ vµ céng t¸c viªn tù tÝnh to¸n tõ sè<br /> liÖu gèc cña Tæng ®iÒu tra d©n sè 1999.<br /> 1. Cïng víi sù t¨ng c−êng qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa trong thËp niªn võa<br /> qua, c¸c ®« thÞ ®· ®ãng vai trß quan träng trong sù ph¸t triÓn ®Êt n−íc, ®Æc<br /> biÖt lµ c¸c ®« thÞ chñ ®¹o nh− Hµ Néi, thµnh phè Hå ChÝ Minh vµ H¶i Phßng.<br /> NhÞp ®é t¨ng tr−ëng GDP cña c¸c khu vùc ®« thÞ cao h¬n h¼n so víi c¸c vïng<br /> n«ng th«n. VÝ dô, tèc ®é t¨ng tr−ëng GDP hµng n¨m trong thêi kú 1991-1995 ë khu<br /> vùc thµnh thÞ lµ 8,8% trong khi ë n«ng th«n chØ lµ 2,7% (ViÖn Nghiªn cøu Qu¶n lý<br /> kinh tÕ Trung −¬ng... 1996). Tèc ®é t¨ng tr−ëng GDP cña c¶ n−íc n¨m 2000 so víi<br /> n¨m 1999 lµ 6,7%, trong khi ®ã tèc ®é t¨ng tr−ëng cña Hµ Néi vµ thµnh phè Hå ChÝ<br /> Minh lµ h¬n 9% (B¸o Sµi Gßn Gi¶i Phãng 03-01-2001; B¸o Hµ Néi Míi 01-01 vµ 13-01-<br /> 2001). Hµ Néi, thµnh phè Hå ChÝ Minh, vµ H¶i Phßng cã tØ lÖ ®ãng gãp vµo Tæng s¶n<br /> phÈm trong n−íc c¸c n¨m 1995, 1996, 1997 tÝnh theo gi¸ so s¸nh 1994 lµ gÇn 30%<br /> (Tæng côc Thèng kª 1998: tr. 23, 71, 147; Tæng côc Thèng kª 2000: tr. 20).<br /> Hµ Néi lµ trung t©m kinh tÕ, chÝnh trÞ, cã nhiÒu ®Çu mèi giao th«ng, dÔ th«ng<br /> th−¬ng víi bªn ngoµi. Ngoµi ra, ngµnh th−¬ng m¹i Hµ Néi ph¸t triÓn réng kh¾p vµ lµ<br /> n¬i ph¸t luång, phôc vô phÇn lín nhu cÇu hµng hãa, dÞch vô cho c¸c tØnh phÝa B¾c.<br /> §èi víi thµnh phè Hå ChÝ Minh, vÞ trÝ c«ng nghiÖp cña thµnh phè so víi c¶<br /> n−íc kh«ng ngõng t¨ng lªn: 1980 chiÕm 21,6%; 1985: 23,0%; 1990: 25,8%; 1995:<br /> 28,5%; 1999: 29,6% (Tæng côc Thèng kª 2000). B»ng tiÒm lùc cña m×nh, ngay tõ<br /> nh÷ng n¨m 80 th−¬ng nghiÖp thµnh phè Hå ChÝ Minh ®· chi phèi hÇu nh− toµn bé<br /> cung, cÇu, hµng hãa vµ gi¸ c¶ ë vïng Nam Bé vµ cã vai trß kh«ng nhá t¸c ®éng ®Õn<br /> ho¹t ®éng th−¬ng nghiÖp cña c¶ n−íc.<br /> So víi Hµ Néi vµ thµnh phè Hå ChÝ Minh, H¶i Phßng ë vÞ trÝ khiªm tèn h¬n.<br /> Tuy nhiªn thµnh phè còng cã vai trß rÊt quan träng trong tam gi¸c t¨ng tr−ëng Hµ<br /> Néi- H¶i Phßng - Qu¶ng Ninh theo ®Þnh h−íng ph¸t triÓn ®« thÞ chung cña c¶ n−íc.<br /> Ba thµnh phè nµy cßn lµ nh÷ng trung t©m ®µo t¹o lín. PhÇn lín c¸c tr−êng ®¹i<br /> häc, cao ®¼ng, d¹y nghÒ tËp trung ë ®©y. §ã lµ c¸c ®« thÞ cã tiÒm lùc khoa häc lín<br /> m¹nh nhÊt trong c¶ n−íc, cã chÊt l−îng lao ®éng kh¸ nhÊt, vµ cã nhiÒu nghÒ tinh x¶o.<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> NguyÔn H÷u Minh 13<br /> <br /> 2. Sù kh¸c biÖt ®« thÞ-n«ng th«n thÓ hiÖn râ ë c¬ cÊu vµ chÊt l−îng<br /> nguån nh©n lùc. §¹i bé phËn d©n c− ®« thÞ lµm viÖc trong c¸c ngµnh phi<br /> n«ng nghiÖp, trong khi ®ã lao ®éng n«ng nghiÖp vÉn lµ n¬i thu hót chñ yÕu<br /> nguån nh©n lùc ë n«ng th«n. C¬ cÊu c¸c thµnh phÇn kinh tÕ ë khu vùc ®«<br /> thÞ ®a d¹ng h¬n so víi ë n«ng th«n. Nguån nh©n lùc ë ®« thÞ ®−îc ®Æc tr−ng<br /> bëi tr×nh ®é häc vÊn vµ tr×nh ®é chuyªn m«n kü thuËt cao h¬n. Tuy nhiªn,<br /> d©n c− ®« thÞ cã tØ lÖ thÊt nghiÖp cao h¬n so víi d©n c− n«ng th«n.<br /> NÐt ®Æc tr−ng cña ®« thÞ lµ cã tØ lÖ cao d©n sè lµm viÖc trong c¸c ngµnh phi<br /> n«ng nghiÖp. Tû lÖ d©n sè lµm viÖc trong lÜnh vùc n«ng, l©m, thñy s¶n ë n«ng th«n<br /> rÊt cao (83,9%), gÊp h¬n 4 lÇn so víi tØ lÖ d©n sè lµm viÖc trong ngµnh nµy ë khu vùc<br /> ®« thÞ (20%). Ng−îc l¹i, tû lÖ d©n sè ®« thÞ lµm viÖc t¹i c¸c ngµnh c«ng nghiÖp, x©y<br /> dùng gÊp kho¶ng 4,5 lÇn; t¹i c¸c ngµnh th−¬ng m¹i, dÞch vô gÊp h¬n 6 lÇn so víi tû<br /> lÖ d©n sè n«ng th«n lµm viÖc t¹i c¸c ngµnh t−¬ng øng.<br /> Cã sù kh¸c biÖt ®¸ng kÓ vÒ c¬ cÊu thµnh phÇn kinh tÕ gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng<br /> th«n. T¹i ®« thÞ, thµnh phÇn kinh tÕ nhµ n−íc vµ c¸ thÓ ®ãng vai trß quan träng nhÊt<br /> trong vÊn ®Ò viÖc lµm. Tû lÖ d©n sè ®« thÞ lµm viÖc trong thµnh phÇn kinh tÕ nhµ<br /> n−íc lµ 27%, trong khi tû lÖ t−¬ng øng ë n«ng th«n chØ cã 5,1%. T¹i khu vùc n«ng<br /> th«n, cã mét tû lÖ ®¸ng kÓ lao ®éng lµm viÖc trong thµnh phÇn kinh tÕ tËp thÓ<br /> (32,8%). Ngoµi ra, ë khu vùc ®« thÞ cã mét bé phËn kh«ng nhá lao ®éng lµm viÖc<br /> trong c¸c tæ chøc kinh tÕ t− nh©n, hçn hîp vµ 100% cã vèn ®Çu t− n−íc ngoµi.<br /> Tr×nh ®é häc vÊn lµ mét chØ b¸o c¬ b¶n cña sù ph¸t triÓn. Sè liÖu Tæng ®iÒu<br /> tra d©n sè 1999 cho thÊy sù nghiÖp gi¸o dôc tiÕp tôc më réng trong 10 n¨m qua. Tuy<br /> nhiªn sù kh¸c biÖt gi÷a ®« thÞ vµ n«ng th«n vÉn kh¸ râ rÖt. D©n c− thµnh thÞ cã<br /> nhiÒu ®iÒu kiÖn h¬n so víi d©n c− n«ng th«n trong viÖc tiÕp nhËn häc vÊn, ®Æc biÖt lµ<br /> ë c¸c cÊp häc cao. Ch¼ng h¹n nÕu so s¸nh vÒ bËc häc trung häc c¬ së th× sù kh¸c biÖt<br /> gi÷a ®« thÞ vµ n«ng th«n kh«ng râ rµng, nh−ng tØ lÖ d©n sè häc xong cÊp phæ th«ng<br /> trung häc ë thµnh thÞ gÊp 3 lÇn so víi ë n«ng th«n (20,2% so víi 5,9%). TØ lÖ d©n sè<br /> 10 tuæi trë lªn ®· tèt nghiÖp bËc cao ®¼ng hoÆc cao h¬n ë khu vùc thµnh thÞ lµ 6,4%<br /> so víi 0,9% ë khu vùc n«ng th«n. Sù c¸ch biÖt ®« thÞ-n«ng th«n vÒ tØ lÖ ®¹t ®−îc bËc<br /> häc tõ cao ®¼ng, ®¹i häc trë lªn kh«ng gi¶m ®i trong 10 n¨m qua, vµ bé phËn lín d©n<br /> sè cã tr×nh ®é häc vÊn, ®Æc biÖt lµ nhãm trÎ tuæi, vÉn cã xu h−íng tËp trung vµo c¸c<br /> khu vùc ®« thÞ. YÕu tè quan träng gi¶i thÝch cho sù kh¸c biÖt nµy lµ sù tËp trung c¸c<br /> tr−êng ®¹i häc vµ cao ®¼ng ë c¸c vïng ®« thÞ. §iÒu nµy chøng tá lîi thÕ h¬n h¼n cña<br /> thµnh thÞ víi t− c¸ch lµ c¸c trung t©m gi¸o dôc vµ cã vai trß quan träng trong viÖc<br /> thu hót nguån chÊt x¸m tõ n«ng th«n.<br /> So víi n¨m 1989 tr×nh ®é gi¸o dôc cña d©n c− ®« thÞ còng ®· ®−îc n©ng lªn. TØ<br /> lÖ d©n sè thµnh thÞ tõ 10 tuæi trë lªn ®· cã b»ng cao ®¼ng hoÆc cao h¬n trong Tæng<br /> ®iÒu tra d©n sè 1999 lµ 6,4% (tÝnh tõ sè liÖu thø cÊp, Tæng ®iÒu tra d©n sè 1999: tr.<br /> 146 vµ 155), cao h¬n râ rÖt so víi n¨m 1989: 4,5% (Tæng côc Thèng kª 1991: tr. 55).<br /> Víi nh÷ng thµnh tùu kinh tÕ-x· héi trong thêi gian võa qua, cïng víi ®ßi hái ngµy<br /> cµng cao h¬n cña nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa, cã thÓ dù b¸o<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 14 §« thÞ hãa ë ViÖt Nam nh÷ng n¨m 90: mét sè ®Æc tr−ng kinh tÕ-x· héi c¬ b¶n<br /> <br /> r»ng trong thËp niªn tíi tr×nh ®é häc vÊn cña d©n c− ®« thÞ ViÖt Nam sÏ n©ng cao<br /> m¹nh mÏ h¬n.<br /> Sù kh¸c biÖt gi÷a ®« thÞ vµ n«ng th«n vÒ nguån nh©n lùc cßn thÓ hiÖn ë chØ<br /> tiªu tr×nh ®é chuyªn m«n kü thuËt cña nh÷ng ng−êi ë ®é tuæi 15 trë lªn. ChØ cã ch−a<br /> ®Çy 5% d©n sè n«ng th«n tuæi 15 trë lªn lµ cã tr×nh ®é chuyªn m«n kü thuËt. Trong<br /> khi ®ã tØ lÖ cã tr×nh ®é chuyªn m«n kü thuËt ë ®« thÞ lµ 18,5% (Ban chØ ®¹o Tæng ®iÒu<br /> tra d©n sè Trung −¬ng 2000, BiÓu 8.10: tr. 71). §iÒu nµy cho thÊy mét sù mÊt c©n ®èi<br /> nghiªm träng trong ph©n bè lùc l−îng chuyªn m«n, kü thuËt gi÷a c¸c khu vùc ®« thÞ<br /> vµ n«ng th«n.<br /> TØ lÖ nh÷ng ng−êi thÊt nghiÖp (bao gåm nh÷ng ng−êi mµ hÇu hÕt thêi gian<br /> trong 12 th¸ng tr−íc thêi ®iÓm Tæng ®iÒu tra d©n sè muèn lµm viÖc nh−ng kh«ng cã<br /> viÖc lµm) trªn tæng sè ng−êi trong ®é tuæi 13 trë lªn lµ 8,4% t¹i khu vùc thµnh thÞ vµ<br /> 2,7% ë khu vùc n«ng th«n (Ban chØ ®¹o Tæng ®iÒu tra d©n sè Trung −¬ng 2000: tr.<br /> 84). Sù chªnh lÖch vÒ tØ lÖ thÊt nghiÖp ®« thÞ-n«ng th«n thÓ hiÖn kh¸ nhÊt qu¸n ë tÊt<br /> c¶ c¸c nhãm tuæi vµ hai giíi. T¹i c¸c khu vùc ®« thÞ, tØ lÖ thÊt nghiÖp cao tËp trung<br /> vµo c¸c nhãm tuæi trÎ.<br /> 3. §« thÞ ViÖt Nam cã nh÷ng ®Æc tr−ng nh©n khÈu chñ yÕu t−¬ng tù<br /> nh− c¸c ®« thÞ trªn thÕ giíi khi so s¸nh víi khu vùc n«ng th«n: quy m« gia<br /> ®×nh nhá h¬n; h«n nh©n ngµy cµng Ýt phæ biÕn h¬n vµ tuæi kÕt h«n lÇn ®Çu<br /> cao h¬n; møc sinh thÊp h¬n, ®Æc biÖt lµ ë c¸c nhãm tuæi trÎ.<br /> Sè ng−êi b×nh qu©n cña mçi hé d©n c− ®« thÞ lµ 4,36 vµ n«ng th«n lµ 4,56. TØ lÖ<br /> c¸c hé d©n c− ®« thÞ cã quy m« 5 ng−êi trë xuèng cao h¬n so víi c¸c khu vùc n«ng th«n.<br /> Tuæi kÕt h«n trung b×nh lÇn ®Çu (SMAM) cña d©n c− thµnh thÞ lµ 27,6 tuæi (víi nam)<br /> vµ 24,7 tuæi (víi n÷). Trong khi ®ã tuæi kÕt h«n trung b×nh lÇn ®Çu cña d©n c− n«ng<br /> th«n lµ 24,5 (víi nam) vµ 22,3 (víi n÷). TØ lÖ d©n sè ch−a tõng cã vî/chång ë khu vùc<br /> n«ng th«n còng thÊp h¬n râ rÖt so víi khu vùc ®« thÞ, thÓ hiÖn ë tÊt c¶ c¸c ®é tuæi.<br /> Tuæi kÕt h«n trung b×nh lÇn ®Çu (SMAM) ë khu vùc ®« thÞ n¨m 1999 so víi<br /> n¨m 1989 t¨ng 1,1 n¨m ®èi víi nam vµ gi÷ nguyªn ®èi víi n÷. MÆc dï SMAM cña n÷<br /> ë khu vùc thµnh thÞ kh«ng t¨ng gi÷a 2 kú Tæng ®iÒu tra d©n sè, tØ lÖ ch−a tõng kÕt<br /> h«n theo løa tuæi ë khu vùc thµnh thÞ cã xu h−íng t¨ng lªn ë c¸c nhãm tuæi trÎ cho<br /> c¶ hai giíi. Cã thÓ nhËn ®Þnh r»ng trong thËp kû tíi tØ lÖ ch−a tõng kÕt h«n ë c¸c løa<br /> tuæi sÏ tiÕp tôc t¨ng lªn vµ cïng víi nã lµ SMAM còng t¨ng lªn.<br /> Cã sù kh¸c biÖt râ rÖt vÒ møc sinh gi÷a c¸c vïng ®« thÞ vµ n«ng th«n. TØ lÖ<br /> sinh th« (CBR) cña ®« thÞ lµ 15,9%o so víi 21,2%o ë n«ng th«n (Ban chØ ®¹o Tæng<br /> ®iÒu tra d©n sè Trung −¬ng 2000: tr. 47). Tæng tØ suÊt sinh (TFR) cña khu vùc thµnh<br /> thÞ chØ cã 1,7 con (d−íi møc thay thÕ), trong khi ®ã cña n«ng th«n lµ 2,6 con. Phô n÷<br /> thuéc c¸c nhãm tuæi trÎ (ch¼ng h¹n 20-24 vµ 25-29) cã vai trß quan träng trong viÖc<br /> h¹ thÊp møc sinh cña khu vùc thµnh thÞ xuèng d−íi møc thay thÕ nh− hiÖn nay (Ban<br /> chØ ®¹o Tæng ®iÒu tra d©n sè Trung −¬ng 2000: tr. 44). ChÊt l−îng sèng cao h¬n còng<br /> nh− sù thay ®æi nhËn thøc theo h−íng ñng hé quy m« gia ®×nh Ýt con cña d©n c− ®«<br /> thÞ lµ mét sè yÕu tè quan träng nhÊt quyÕt ®Þnh sù kh¸c biÖt nªu trªn.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> NguyÔn H÷u Minh 15<br /> <br /> Møc sinh ë khu vùc ®« thÞ gi¶m ®¸ng kÓ trong 10 n¨m qua vµ Ýt cã kh¶ n¨ng<br /> gi¶m nhiÒu trong thêi gian tíi. Trong t−¬ng lai, di c− sÏ lµ nh©n tè chñ yÕu lµm t¨ng<br /> tr−ëng d©n sè ®« thÞ. §iÒu nµy sÏ xuÊt hiÖn do sè l−îng nhËp c− thuÇn tóy, ®ång thêi<br /> do nh÷ng ng−êi nhËp c− tËp trung vµo løa tuæi sinh ®Î.<br /> 4. ChÊt l−îng sèng ë c¸c vïng ®« thÞ cao h¬n ®¸ng kÓ so víi c¸c vïng<br /> n«ng th«n. §iÒu nµy thÓ hiÖn râ ë mét sè chØ b¸o vÒ kiÓu lo¹i nhµ ë, diÖn<br /> tÝch nhµ ë b×nh qu©n cho mét nh©n khÈu, kiÓu lo¹i nhµ vÖ sinh, møc ®é sö<br /> dông ®iÖn, n−íc s¹ch, tØ lÖ cã tivi, vµ viÖc ch¨m sãc søc kháe cho ng−êi d©n.<br /> Tuy nhiªn sù ph©n cùc vÒ ®iÒu kiÖn sèng cña d©n c− ®« thÞ còng thÓ hiÖn râ<br /> h¬n so víi d©n c− n«ng th«n.<br /> Theo kÕt qu¶ Tæng ®iÒu tra d©n sè 1999 tØ lÖ hé d©n c− ®« thÞ ë nhµ kiªn cè lµ<br /> 26,6% vµ nhµ ®¬n s¬ lµ 11,3%, cßn ë n«ng th«n lµ 8,8% vµ 26,6% (Ban chØ ®¹o Tæng<br /> ®iÒu tra d©n sè Trung −¬ng 2000: tr 75-80). TÝnh trung b×nh, diÖn tÝch ë b×nh qu©n<br /> mét nh©n khÈu ë ®« thÞ gÊp gÇn 1,5 lÇn diÖn tÝch ë b×nh qu©n mét nh©n khÈu ë n«ng<br /> th«n (chØ tÝnh trong sè nh÷ng hé cã nhµ ë thuéc lo¹i nhµ “kiªn cè”, “b¸n kiªn cè”, vµ<br /> “khung gç l©u bÒn”). §iÒu nµy ph¶n ¸nh ®ång thêi nhu cÇu vµ ®iÒu kiÖn ë cao h¬n<br /> cña d©n c− ®« thÞ so víi d©n c− n«ng th«n.<br /> Tuy nhiªn nhµ ë vÉn ®ang lµ mét vÊn ®Ò nan gi¶i ë c¸c vïng ®« thÞ. Cho ®Õn<br /> n¨m 1999 tØ lÖ c¸c hé d©n c− ®« thÞ cã diÖn tÝch b×nh qu©n ®Çu ng−êi tõ 4 m2 trë<br /> xuèng vÉn cßn 5,9% so víi c¸c vïng n«ng th«n lµ 3,3%. Mét ®Æc ®iÓm ®¸ng l−u ý<br /> kh¸c lµ sù ph©n cùc vÒ ®iÒu kiÖn nhµ ë thÓ hiÖn râ h¬n ë khu vùc ®« thÞ so víi n«ng<br /> th«n. TØ lÖ hé d©n c− ®« thÞ ph¶i sèng trong kh«ng gian rÊt chËt hÑp lµ cao h¬n so víi<br /> d©n c− n«ng th«n. §iÒu nµy ®Æc biÖt thÓ hiÖn râ ë c¸c tØnh cã møc ®é ®« thÞ hãa cao<br /> nhÊt vµ ph¶n ¸nh tÝnh chÊt c¹nh tranh cao vÒ kh«ng gian sèng trong nh÷ng vïng ®«<br /> thÞ nµy. NhiÒu c«ng tr×nh nhµ ë gÇn ®©y nhÊt hoÆc h−íng vµo c¸c nhãm ng−êi cã thu<br /> nhËp cao, ng−êi ngo¹i quèc, ng−êi míi giµu cã, hoÆc trong tr−êng hîp nhµ c«ng th× cã<br /> xu h−íng ng−êi h−ëng lîi lµ nh÷ng ng−êi thuéc diÖn chÝnh s¸ch x· héi (Ng©n hµng<br /> thÕ giíi 1999: tr. 38).<br /> Cã lÏ sù ph©n biÖt râ nhÊt chÊt l−îng sèng ®« thÞ-n«ng th«n lµ ë møc ®é tiÕp<br /> cËn c¸c c¬ së h¹ tÇng kü thuËt. TØ lÖ hé kh«ng cã ®iÖn ë n«ng th«n lµ gÊp gÇn 7 lÇn ë<br /> ®« thÞ (27,5% so víi 4,1%). TØ lÖ hé cã sö dông n−íc m¸y ë ®« thÞ gÊp h¬n 23 lÇn so<br /> víi ë n«ng th«n (47% so víi 2%). H¬n 1/2 hé d©n c− ®« thÞ sèng trong c¸c nhµ ë sö<br /> dông lo¹i hè xÝ chÊt l−îng vÖ sinh cao nh− hè xÝ tù ho¹i vµ b¸n tù ho¹i, hè xÝ thÊm<br /> (hay Suilab). TØ lÖ nµy cao h¬n h¼n so víi d©n c− ë khu vùc n«ng th«n (4,4%).<br /> Tuy nhiªn, cÇn l−u ý ®Õn møc ®é ph©n cùc trong viÖc tiÕp cËn c¸c c¬ së h¹ tÇng<br /> kü thuËt. VÉn cßn 7,7% hé d©n c− ®« thÞ sèng trong t×nh tr¹ng ph¶i sö dông mét sè<br /> nguån n−íc ch−a b¶o ®¶m chÊt l−îng vÖ sinh cho phÐp. Cã kho¶ng 8% hé ®« thÞ thËm<br /> chÝ kh«ng cã hè xÝ (Ban chØ ®¹o Tæng ®iÒu tra d©n sè Trung −¬ng 2000: tr. 81-89).<br /> TØ lÖ hé cã tivi lµ chØ b¸o ph¶n ¸nh chÊt l−îng cuéc sèng vÒ khÝa c¹nh vËt<br /> chÊt, ®ång thêi thÓ hiÖn sù kh¸c biÖt trong lèi sèng gi÷a ®« thÞ vµ n«ng th«n. Tivi cã<br /> thÓ cung cÊp nhiÒu th«ng tin ®a d¹ng vÒ cuéc sèng mµ ®Õn l−ît m×nh nh÷ng ®iÒu tiÕp<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 16 §« thÞ hãa ë ViÖt Nam nh÷ng n¨m 90: mét sè ®Æc tr−ng kinh tÕ-x· héi c¬ b¶n<br /> <br /> nhËn ®−îc cã thÓ t¸c ®éng ®Õn hµnh vi con ng−êi. HiÖn t¹i, tØ lÖ hé d©n c− ®« thÞ cã<br /> tivi cao gÊp gÇn 2 lÇn so víi n«ng th«n: 77,6% so víi 46,9% (Ban chØ ®¹o Tæng ®iÒu<br /> tra d©n sè Trung −¬ng 2000: tr. 81-89).<br /> D©n c− ®« thÞ th−êng ®−îc ch¨m sãc søc kháe tèt h¬n so víi n«ng th«n. Sè<br /> liÖu §iÒu tra møc sèng d©n c− 1998 (tr. 78-110) cho thÊy tØ lÖ bµ mÑ kh¸m thai, sè<br /> lÇn kh¸m thai cña c¸c bµ mÑ ë thµnh thÞ cao h¬n so víi ë n«ng th«n. TØ lÖ cã kh¸m<br /> thai ë thµnh thÞ lµ 81,05%, cßn ë n«ng th«n lµ 62,01%. TØ lÖ trÎ em thÊp cßi ë khu<br /> vùc thµnh thÞ lµ 22,85%, thÊp h¬n ®¸ng kÓ so víi khu vùc n«ng th«n (45,41%). VÒ<br /> tØ lÖ trÎ em c©n nÆng theo tuæi bÞ thÊp so víi chuÈn, ë ®« thÞ lµ 24,61% vµ n«ng<br /> th«n lµ 43,14%.<br /> 5. Sù kh¸c biÖt lèi sèng gi÷a d©n c− ®« thÞ vµ n«ng th«n trë nªn râ<br /> nÐt h¬n trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y do t¸c ®éng cña nh÷ng thay ®æi trong<br /> cÊu tróc x· héi vµ ®iÒu kiÖn sèng cña d©n c− ®« thÞ. Tuy nhiªn, vÒ ®¹i thÓ<br /> lèi sèng ®« thÞ ë ViÖt Nam vÉn mang tÝnh chÊt qu¸ ®é, víi sù pha trén nhiÒu<br /> nÐt lèi sèng n«ng th«n vµ lèi sèng ®« thÞ hiÖn ®¹i.<br /> ChuyÓn ®æi vÒ lèi sèng chÞu t¸c ®éng cña nhiÒu yÕu tè kh¸c nhau vµ nã diÔn<br /> ra chËm h¬n, khã nhËn biÕt h¬n so víi nh÷ng biÕn ®æi kinh tÕ. Tr−íc hÕt, sù qu¸ ®é<br /> sang kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa trong thËp niªn qua ®· t¨ng<br /> c−êng tÝnh n¨ng ®éng c¸ nh©n vµ x· héi, sù linh ho¹t trong ho¹t ®éng kinh tÕ vµ<br /> phong c¸ch lµm viÖc cã hiÖu qu¶. §ång thêi, trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng chñ nghÜa<br /> c¸ nh©n vÞ kû còng cã c¬ héi ph¸t triÓn. Ph©n tÇng x· héi ®· t¹o nªn nh÷ng kh¸c biÖt<br /> râ rÖt gi÷a lèi sèng cña líp ng−êi giµu cã víi nhãm ng−êi nghÌo. Ngoµi ra, nhiÒu yÕu<br /> tè kh¸c nh− hÖ thèng qu¶n lý ®« thÞ cßn non kÐm, ý thøc ph¸p luËt h¹n chÕ cña<br /> ng−êi d©n, tÝnh chÊt phøc t¹p vÒ mÆt x· héi trong nguån gèc c− tró cña d©n c− ®«<br /> thÞ, còng nh− ®iÒu kiÖn sèng cßn khã kh¨n cña hä ®· gãp phÇn ®Þnh h×nh khu«n mÉu<br /> lèi sèng ®« thÞ ViÖt Nam trong thêi kú qu¸ ®é hiÖn nay.<br /> KÕt qu¶ lµ, ®· h×nh thµnh mét lèi sèng ®« thÞ qu¸ ®é ë ViÖt Nam víi mét sè<br /> ®Æc tr−ng sau:<br /> a) §êi sèng d©n c− ®« thÞ phô thuéc nhiÒu h¬n vµo th−¬ng nghiÖp vµ dÞch vô<br /> c«ng céng so víi d©n c− n«ng th«n. C¬ cÊu tiªu dïng cña d©n c− ®« thÞ phong<br /> phó ®a d¹ng h¬n. Trong khi mét phÇn lín chi tiªu cña d©n c− n«ng th«n vÉn<br /> cßn ph¶i dµnh cho c¸c nhu cÇu sèng c¬ b¶n th× tØ träng chi tiªu cña d©n c− ®«<br /> thÞ cho c¸c ho¹t ®éng n©ng cao tr×nh ®é häc vÊn vµ v¨n hãa, gi¶i trÝ ®· t¨ng<br /> lªn nhiÒu.<br /> b) §êi sèng v¨n hãa ®−îc n©ng cao, phong phó h¬n tr−íc. Ho¹t ®éng giao tiÕp<br /> rÊt ®a d¹ng vµ ngµy cµng më réng. Xu h−íng më réng c¸c quan hÖ kiÓu ph¸p<br /> luËt vµ thÞ tr−êng thay v× chØ cã c¸c quan hÖ dùa trªn t×nh c¶m.<br /> c) H×nh thµnh nh÷ng kh¸c biÖt vÒ lèi sèng gi÷a c¸c nhãm d©n c− ë ®« thÞ, ®Æc<br /> biÖt gi÷a c¸c nhãm ng−êi giµu vµ nhãm ng−êi nghÌo, t¹o nªn sù phøc t¹p<br /> trong m¹ng l−íi c¸c quan hÖ x· héi míi.<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> NguyÔn H÷u Minh 17<br /> <br /> d) Sù biÓu hiÖn vµ duy tr× ë møc ®é ®¸ng kÓ lèi sèng tiÓu n«ng trªn tÊt c¶ c¸c<br /> lÜnh vùc cña cuéc sèng (tiªu dïng v¨n hãa, ho¹t ®éng kinh tÕ, sö dông vµ b¶o<br /> vÖ m«i tr−êng, kû luËt lao ®éng vµ giao tiÕp c«ng céng) vµ qu¶n lý x· héi (tæ<br /> chøc vµ ®iÒu chØnh c¸c mèi quan hÖ ®« thÞ).<br /> 6. MÆc dï ®· ®¹t ®−îc nhiÒu tiÕn bé trong 10 n¨m qua, ®« thÞ ViÖt<br /> Nam vÉn ®−îc ®Æc tr−ng bëi mét hÖ thèng c¬ së h¹ tÇng kü thuËt yÕu kÐm,<br /> kh«ng ®ñ n¨ng lùc phôc vô sè l−îng d©n c− ®« thÞ ®ang ngµy cµng t¨ng lªn.<br /> Sù bÊt cËp cña hÖ thèng c¬ së h¹ tÇng kü thuËt phôc vô c− d©n ®« thÞ thÓ hiÖn<br /> ë viÖc kh«ng cung cÊp ®ñ n−íc s¹ch, hÖ thèng tho¸t n−íc l¹c hËu vµ thiÕu thèn,<br /> nh÷ng khã kh¨n trong viÖc xö lý r¸c th¶i, c¸c ph−¬ng tiÖn giao th«ng c«ng céng thiÕu<br /> thèn vµ diÖn tÝch dµnh cho giao th«ng tÜnh thÊp, m«i tr−êng vÖ sinh bÞ « nhiÔm.<br /> MÆc dï trong 10 n¨m qua ngµnh cÊp n−íc ®· ®−îc quan t©m b»ng nhiÒu<br /> nguån vèn trong vµ ngoµi n−íc, vÊn ®Ò thiÕu n−íc s¹ch ë ®« thÞ vÉn cßn rÊt trÇm<br /> träng. C¶ n−íc hiÖn nay chØ cã gÇn 200 nhµ m¸y n−íc cung cÊp n−íc cho c¸c ®« thÞ<br /> víi tØ lÖ d©n sè ®−îc cÊp n−íc lµ 70%, vµ l−îng n−íc sinh ho¹t 70 -120 lÝt/ng−êi/ngµy.<br /> Ngoµi ra lµ t×nh tr¹ng trang thiÕt bÞ thiÕu vµ cò, chÊt l−îng n−íc ch−a tèt (Vô C¬ së<br /> h¹ tÇng vµ ...1999).<br /> HÖ thèng tho¸t n−íc ®« thÞ ViÖt Nam cßn ë trong t×nh tr¹ng rÊt l¹c hËu vµ<br /> thiÕu thèn trÇm träng. NhiÒu thµnh phè thÞ x· ch−a cã cèng tho¸t n−íc. C¸c ®« thÞ cã<br /> nhiÒu cèng tho¸t n−íc nhÊt lµ Hµ Néi, thµnh phè Hå ChÝ Minh, H¶i Phßng ... ®¹t<br /> 0,2m/ng−êi. C¸c thµnh phè, thÞ x· nhá chØ ®¹t 0,04-0,06m/ng−êi, so víi c¸c n−íc ph¸t<br /> triÓn lµ 1,0 - 2,5m/ng−êi (Vô C¬ së h¹ tÇng vµ ...1999: tr. 15-16).<br /> Trong nh÷ng n¨m qua c¸c cÊp qu¶n lý ®« thÞ ®· cã nhiÒu cè g¾ng gi¶i quyÕt<br /> vÊn ®Ò r¸c th¶i. ViÖc thu gom r¸c ®−îc thùc hiÖn ngµy cµng tèt th«ng qua c¸c c¬ chÕ<br /> chÝnh thøc vµ phi chÝnh thøc. NhËn thøc vµ sù tham gia cña ng−êi d©n trong viÖc<br /> thu gom r¸c th¶i ®Ó lµm s¹ch ®Ñp m«i tr−êng ngµy cµng ®−îc n©ng lªn. Tuy nhiªn,<br /> viÖc xö lý r¸c th¶i ë ®« thÞ ViÖt Nam cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n. R¸c th¶i ë c¸c ®« thÞ<br /> hµng ngµy ph¸t sinh kho¶ng 900 tÊn, trong ®ã phÇn thu gom, vËn chuyÓn ra ngoµi<br /> ®« thÞ chØ ®−îc kho¶ng 55 - 60%, sè cßn l¹i n»m l−u c÷u trong c¸c khu d©n c−, ®æ<br /> xuèng cèng n−íc, ao hå, s«ng ngßi ... Sè r¸c th¶i vËn chuyÓn ra ngoµi th× chñ yÕu lµ<br /> ch«n lÊp tù nhiªn, kh«ng ®−îc kiÓm so¸t, do ®ã g©y « nhiÔm m«i tr−êng ®Êt, n−íc<br /> mÆt, n−íc ngÇm, kh«ng khÝ... Ch−a cã c¬ së nµo xö lý r¸c ®éc h¹i. ViÖc xö lý r¸c th¶i<br /> ch−a tèt ®· g©y nªn t×nh tr¹ng « nhiÔm trÇm träng. Theo ®iÒu tra chän mÉu (665<br /> ng−êi) t¹i thµnh phè Hå ChÝ Minh, t×nh tr¹ng « nhiÔm do r¸c th¶i trong khu ë cña<br /> nh÷ng ng−êi nghÌo ®−îc coi lµ trÇm träng (77%), trong ®ã 32,7% coi lµ « nhiÔm ë møc<br /> cao (NguyÔn Quang Vinh 1994).<br /> Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, ngµnh giao th«ng, ®Æc biÖt lµ vËn t¶i hµnh kh¸ch<br /> trong khu vùc ®« thÞ, cã nhiÒu h×nh thøc phôc vô d©n c− ®a d¹ng h¬n. VÝ dô, bªn<br /> c¹nh c¸c tuyÕn « t« buýt do c«ng ty nhµ n−íc qu¶n lý cßn cã c¸c c«ng ty, tæ hîp, t−<br /> nh©n t¾c xi, xe lam, xe «m, v.v...<br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 18 §« thÞ hãa ë ViÖt Nam nh÷ng n¨m 90: mét sè ®Æc tr−ng kinh tÕ-x· héi c¬ b¶n<br /> <br /> Tuy nhiªn, nh÷ng khã kh¨n vÒ giao th«ng vÉn cßn nhiÒu t¹i c¸c thµnh phè<br /> lín ë ViÖt Nam. Cã hai khÝa c¹nh ®¸ng quan t©m. Tr−íc hÕt lµ diÖn tÝch ®Êt dµnh<br /> cho giao th«ng vµ hai lµ ph−¬ng thøc di chuyÓn. DiÖn tÝch ®Êt dµnh cho giao<br /> th«ng rÊt thiÕu, chØ kho¶ng 5-8% (so víi tiªu chuÈn ph¸t triÓn trung b×nh lµ 20%).<br /> VÒ ph−¬ng thøc vËn chuyÓn th× hiÖn nay giao th«ng c«ng céng chØ míi chiÕm 2-3%<br /> nhu cÇu vËn t¶i c«ng céng (Dù ¸n VIE/97/P15 1999: tr.9). Xe m¸y chiÕm phÇn lín<br /> giao th«ng ë ®« thÞ. HÖ thèng vËn t¶i b»ng xe m¸y kh¸ hiÖu qu¶ tuy nhiªn viÖc<br /> qu¶n lý cßn kÐm. HÖ thèng nµy g©y « nhiÔm ®¸ng kÓ vÒ kh«ng khÝ, tiÕng ån, còng<br /> nh− g©y t¾c nghÏn vµ tai n¹n giao th«ng. Theo dù b¸o, trong t−¬ng lai c¸c ph−¬ng<br /> tiÖn giao th«ng c«ng céng vµ xe h¬i riªng sÏ ®ãng vai trß lín h¬n nhiÒu. ViÖc sö<br /> dông xe h¬i chiÕm gÊp s¸u lÇn diÖn tÝch mÆt ®−êng vµ chç ®ç xe so víi xe m¸y vµ<br /> xe ®¹p. V× vËy t¾c nghÏn giao th«ng cã thÓ sÏ gia t¨ng nhiÒu trong vµi n¨m tíi.<br /> 7. C«ng t¸c qu¶n lý ®« thÞ ®· cã nhiÒu chuyÓn biÕn tèt trong thËp niªn<br /> qua, tuy nhiªn vÉn ch−a ®¸p øng ®−îc nhu cÇu ph¸t triÓn ®« thÞ hiÖn ®¹i. Sù<br /> tham gia cña khu vùc kinh tÕ t− nh©n vµo c¸c dù ¸n ph¸t triÓn ®« thÞ ë ViÖt<br /> Nam ®ang t¨ng lªn, nh−ng cßn h¹n chÕ trong ph¹m vi mét sè ®« thÞ lín.<br /> Trong nh÷ng n¨m qua, nhµ n−íc ®· ban hµnh nhiÒu chñ tr−¬ng, chÝnh<br /> s¸ch vÒ ®Êt ®ai, tµi chÝnh, quy ho¹ch, nhµ ë, qu¶n lý, ... ®Ó thùc hiÖn qu¶n lý ®«<br /> thÞ tèt h¬n. Song c«ng t¸c qu¶n lý ®« thÞ vÉn gÆp nhiÒu khã kh¨n vµ ch−a ®¸p øng<br /> ®−îc nhu cÇu ph¸t triÓn ®« thÞ hiÖn ®¹i. C«ng t¸c quy ho¹ch, ®Æc biÖt quy ho¹ch<br /> chi tiÕt triÓn khai chËm, kh«ng ®¸p øng kÞp thêi víi ®ßi hái thùc tÕ cña x· héi.<br /> VÉn cßn x¶y ra t×nh tr¹ng x©y dùng lén xén, kh«ng tu©n theo quy ho¹ch, x©y<br /> dùng nhµ ë kh«ng ®ång bé víi x©y dùng c¬ së h¹ tÇng kü thuËt, ®Æc biÖt lµ hÖ<br /> thèng giao th«ng, hÖ thèng cÊp tho¸t n−íc. HÖ thèng c¸c v¨n b¶n ph¸p quy vÒ<br /> qu¶n lý ®« thÞ ch−a hoµn chØnh vµ ch−a ®−îc nh©n d©n hiÓu vµ tu©n thñ. Tr×nh<br /> ®é v¨n minh ®« thÞ, tù gi¸c chÊp hµnh kû c−¬ng cña nhiÒu bé phËn d©n c− cßn<br /> thÊp (ViÖn Quy ho¹ch ®« thÞ n«ng th«n 1996: tr. 94).<br /> Sù tham gia cña khu vùc kinh tÕ t− nh©n vµo ph¸t triÓn h¹ tÇng ë c¸c<br /> vïng ®« thÞ cã ý nghÜa quan träng trong viÖc qu¶n lý ®« thÞ. C¸c hÖ thèng ®−îc<br /> ph©n cÊp ®em l¹i sù linh ho¹t h¬n cho viÖc x©y dùng, b¶o hµnh vµ qu¶n lý c¸c hÖ<br /> thèng dÞch vô ®« thÞ thÝch øng víi nhu cÇu vµ kh¶ n¨ng thanh to¸n cña c¸c nhãm<br /> d©n kh¸c nhau. Sù tham gia cña khu vùc t− nh©n vµo ph¸t triÓn ®« thÞ ®· t¨ng<br /> lªn trong thËp niªn qua, tuy nhiªn vÉn tËp trung chñ yÕu t¹i c¸c thµnh phè lín.<br /> C¸c tæ chøc tiÕt kiÖm vµ tÝn dông nhá ë céng ®ång cßn Ýt thÊy ë c¸c vïng ®« thÞ<br /> ViÖt Nam, mÆc dï thùc tÕ ë c¸c n−íc l¸ng giÒng ®· chØ ra sù ®ãng gãp tÝch cùc cña<br /> chóng vµo viÖc gi¶i quyÕt nhµ ë vµ hoµn thiÖn c¬ së h¹ tÇng kü thuËt t¹i khu ë<br /> (Dù ¸n VIE/95/050: tr. 10).<br /> Víi mét hÖ thèng c¬ së h¹ tÇng kü thuËt yÕu kÐm vµ n¨ng lùc qu¶n lý ®« thÞ<br /> ch−a ®¸p øng ®−îc nhu cÇu ph¸t triÓn ®« thÞ hiÖn ®¹i nh− vËy, b−íc sang thÕ kû 21<br /> c¸c ®« thÞ ViÖt Nam ®ang ®øng tr−íc nh÷ng th¸ch thøc míi vÒ m«i tr−êng sinh th¸i,<br /> vÒ vÊn ®Ò x· héi, vÒ sù mÊt c©n ®èi gi÷a nhu cÇu vµ kh¶ n¨ng ®¸p øng.<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> NguyÔn H÷u Minh 19<br /> <br /> NhËn xÐt chung<br /> Qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa ë ViÖt Nam ®· t¹o ra ®−îc khu«n mÉu ph¸t triÓn míi,<br /> vÒ c¬ b¶n kh¸c víi khu«n mÉu n«ng th«n. Cã thÓ ®¸nh gi¸ r»ng vµo nh÷ng n¨m<br /> cuèi cïng cña thÕ kû 20, ®« thÞ ViÖt Nam cã nh÷ng ®Æc tr−ng chñ yÕu t−¬ng tù<br /> nh− c¸c ®« thÞ trªn thÕ giíi khi so s¸nh víi khu vùc n«ng th«n: quy m« gia ®×nh<br /> nhá h¬n; h«n nh©n ngµy cµng Ýt phæ biÕn h¬n vµ tuæi kÕt h«n lÇn ®Çu cao h¬n;<br /> møc sinh thÊp h¬n, ®Æc biÖt lµ ë c¸c nhãm tuæi trÎ; chÊt l−îng sèng cña c¸c gia<br /> ®×nh ®« thÞ cao h¬n; sù ph©n cùc ®iÒu kiÖn sèng cao h¬n; tr×nh ®é häc vÊn vµ tr×nh<br /> ®é chuyªn m«n kü thuËt cao h¬n, ®Æc biÖt lµ ë c¸c bËc häc vÊn vµ chuyªn m«n cao.<br /> TØ lÖ thÊt nghiÖp cao h¬n.<br /> Sù kh¼ng ®Þnh mét khu«n mÉu ph¸t triÓn ®« thÞ vµ xu h−íng t¨ng tèc ®é ®«<br /> thÞ hãa ë ViÖt Nam g¾n liÒn víi nh÷ng biÕn ®æi m¹nh mÏ vÒ kinh tÕ-x· héi trong<br /> thËp niªn gÇn ®©y. Nh÷ng nç lùc ph¸t triÓn tËp trung vµo c«ng nghiÖp hãa vµ ®« thÞ<br /> hãa lµm cho viÖc h¹n chÕ di c− n«ng th«n-®« thÞ rÊt khã kh¨n. HÇu hÕt nguån ®Çu t−<br /> n−íc ngoµi vµo ViÖt Nam tËp trung ë c¸c trung t©m ®« thÞ vµ ®iÒu nµy lµm m¹nh<br /> thªm lùc hót l«i cuèn lao ®éng n«ng th«n vµo c¸c thµnh phè lín. Sù t¨ng tr−ëng cña<br /> khu vùc dÞch vô vµ khu vùc kinh tÕ phi chÝnh thøc tiÕp tôc cung cÊp thªm viÖc lµm<br /> cho nh÷ng ng−êi lao ®éng nhËp c−.<br /> D©n c− ë c¸c vïng ®« thÞ cã nhiÒu lîi Ých tõ sù ph¸t triÓn kh«ng c©n ®èi nµy.<br /> Tuy nhiªn, c¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch còng gîi ý r»ng mÆc dï sù t¨ng tr−ëng d©n sè ®«<br /> thÞ nhanh chãng ë c¸c trung t©m ®« thÞ lín nhÊt ph¶n ¸nh tr×nh ®é ph¸t triÓn cao ë<br /> nh÷ng khu vùc nµy vµ thùc tÕ dÉn ®Õn møc sèng ®−îc n©ng cao, mét bé phËn nhá<br /> d©n c− ®« thÞ kh«ng ®−îc chia sÎ c¸c lîi Ých nµy.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Tµi liÖu tham kh¶o<br /> <br /> <br /> 1. Ban chØ ®¹o Tæng ®iÒu tra d©n sè Trung −¬ng 1999: KÕt qu¶ suy réng 3%.<br /> <br /> 2. Ban chØ ®¹o Tæng ®iÒu tra d©n sè Trung −¬ng 2000: Tæng ®iÒu tra d©n sè vµ nhµ ë ViÖt<br /> Nam n¨m 1999. KÕt qu¶ ®iÒu tra mÉu. Nhµ xuÊt b¶n ThÕ giíi.<br /> 3. B¸o Sµi Gßn gi¶i phãng ngµy 03-01-2001; B¸o Hµ Néi míi ngµy 01 vµ 13-01-2001.<br /> 4. Bé Lao ®éng-Th−¬ng binh vµ X· héi 1999: Sè liÖu hÖ thèng an sinh x· héi ViÖt Nam.<br /> <br /> 5. Bé X©y dùng 1992: CÈm nang ®« thÞ hãa toµn quèc. Hµ Néi.<br /> 6. Bé X©y dùng 1996: Nghiªn cøu c¸c biÖn ph¸p c¶i thiÖn chç ë cho ng−êi thu nhËp thÊp<br /> t¹i ®« thÞ<br /> 7. Bé X©y dùng 1999: §Þnh h−íng quy ho¹ch tæng thÓ ph¸t triÓn ®« thÞ ViÖt Nam ®Õn<br /> n¨m 2020. Hµ Néi.<br /> 8. Dù ¸n VIE/95/050 2000: Mét hå s¬ ®« thÞ. UNDP. Hµ Néi.<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 20 §« thÞ hãa ë ViÖt Nam nh÷ng n¨m 90: mét sè ®Æc tr−ng kinh tÕ-x· héi c¬ b¶n<br /> <br /> 9. Dù ¸n VIE/95/051 2000: Thµnh phè Hå ChÝ Minh h−íng tíi sù tham gia cña nhiÒu<br /> thµnh phÇn.<br /> 10. Dù ¸n VIE/97/P15 1999: D©n sè vµ kÕ ho¹ch ph¸t triÓn<br /> 11. GSO, VIE/97/P14 2000: Vietnam Population projection report 1999-2024. Statistical<br /> Publisher<br /> 12. Ng©n hµng thÕ giíi 1999: C©u chuyÖn hai thµnh phè ë ViÖt Nam.<br /> 13. NguyÔn Quang Vinh vµ nhãm nghiªn cøu 1994: HiÖn tr¹ng vµ triÓn väng c¶i thiÖn<br /> nhµ ë, møc sèng cña ng−êi nghÌo ®« thÞ: tr−êng hîp thµnh phè Hå ChÝ Minh.<br /> 14. Tæng côc thèng kª 1991: Ph©n tÝch kÕt qu¶ ®iÒu tra mÉu, Tæng ®iÒu tra d©n sè 1989,<br /> Hµ Néi.<br /> 15. Tæng côc thèng kª 2000. Con sè vµ sù kiÖn, Sè 5/2000: Kinh tÕ-x· héi thµnh phè Hå<br /> ChÝ Minh 25 n¨m sau ngµy gi¶i phãng.<br /> 16. Tæng côc thèng kª 1998: Sè liÖu kinh tÕ-x· héi: C¸c ®« thÞ lín cña ViÖt Nam vµ thÕ giíi.<br /> 17. Tæng côc thèng kª 1998: §iÒu tra møc sèng d©n c− ViÖt Nam 1998.<br /> <br /> 18. ViÖn Nghiªn cøu qu¶n lý kinh tÕ Trung −¬ng vµ ViÖn Friedrich Ebert 1996: Nh÷ng<br /> kh¸c biÖt trong ph¸t triÓn kinh tÕ gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng th«n vµ ¶nh h−ëng cña nã<br /> trong qu¸ tr×nh ®æi míi kinh tÕ t¹i ViÖt Nam.<br /> 19. ViÖn Quy ho¹ch ®« thÞ n«ng th«n, Bé X©y dùng 1996: D©n sè vµ m«i tr−êng ®« thÞ ë<br /> thµnh phè Hµ Néi. Dù ¸n VIE/93/P02.<br /> 20. Vô c¬ së h¹ tÇng vµ ViÖn chiÕn l−îc ph¸t triÓn, Bé KÕ ho¹ch-§Çu t− 1999: Mét sè vÊn<br /> ®Ò nghiªn cøu chiÕn l−îc ph¸t triÓn kÕt cÊu h¹ tÇng c¸c ®« thÞ lín ViÖt Nam. §Ò tµi<br /> khoa häc cÊp bé.<br /> 21. Vô C¬ së h¹ tÇng, Bé KÕ ho¹ch-§Çu t−: T×nh h×nh ®Çu t− ph¸t triÓn kÕt cÊu h¹ tÇng<br /> giai ®o¹n 1991-2000 vµ ph−¬ng h−íng 2001-2005.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br />
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2