CH NG I:ƯƠ DOANH NGHI P VÀ CÁC LO I HÌNH V N C A
DOANH NGHI P.
I. Doanh nghi p:
1. Khái ni m v doanh nghi p:
Doanh nghi p m t đ n v s n xu t kinh doanh, đ c t ch c nh m t o ra s n ơ ượ
ph m d ch v đáp ng nhu c u tiêu dùng trên th tr ng, thông qua đó t i đa a l i ườ
nhu n trên c s n trong pháp lu t c a Nhà n c quy n l i chính đáng c a ng i ơ ướ ườ
tiêu dùng.
2. Các lo i hình doanh nghi p:
Có nhi u cách phân lo i khác nhau, m i cách phân lo i có tác d ng khác nhau nh m
ph c v công tác qu n lý, ng tác th ng kê. Nh ng cách phân lo i ph bi n nh t ư ế
quan tr ng nh t phân theo tính ch t s h u v tài s n c a doanh nghi p. N u phân ế
theo tính ch t s h u v tài s n c a doanh nghi p thì bao g m các lo i doanh nghi p
sau:
2.1. Doanh nghi p Nhà n c: ướ
Doanh nghi p Nhà n c là t ch c kinh t do Nhà N c đ u t v n, thành l p ướ ế ướ ư
t ch c qu n ho t đ ng s n xu t - kinh doanh ho c ho t đ ng công ích nh m th c
hi n m c tiêu kinh t h i do Nhà N c đ t ra. ế ướ
Doanh nghi p Nhà n c có t ch pháp nhân, có quy n l i và nghĩa v n s , t ướ ư
ch u trách nhi m v toàn b ho t đ ng kinh doanh trong ph m vi s v n do doanh
nghi p qu n lý. Lo i nh doanh nghi p Nn c t n t i b t kỳ qu c gia nào và ướ
hi n di n ch y u các ngành tr ng y u c a n n kinh t nh : nhiên li u, năng l ng, ế ế ế ư ượ
thông tin liên l c, các ngành ph c v phúc l i công c ng … là nh ng ngànhc đ ng đ n ế
cân đ i chung c a qu c gia, đòi h i v n đ u t l n. ư
2.2. Doanh nghi p t nhân: ư
Tài s n c a doanh nghi p t nhân thu c s h u c a m t nhân duy nh t. Vi c ư
qu n lý đi unh doanh nghi p s do ng i ch s h ui s n công ty th c hi n, ho c ườ
h thuê ng i đi u hành doanh nghi p. Đi u nay đã đ c Nhà n c quy đ nh trong ư ượ ướ
lu t doanh nghi p t nhân, lu t ng ty đi u 2: “Doanh nghi p t nhân là đ n v kinh ư ư ơ
doanh m c v n không th p h n m c v n pháp đ nh, do m t nhân làm ch t ơ
ch u trách nhi m b ng toàn b i s n c a nh v m i ho t đ ng c a doanh nghi p”
2.3. Doanh nghi p chung v n - công ty:
Đây lo i hình doanh nghi p các thành viên s cùng góp v n, ng chia l i
nhu n, cùng ch u l t ng ng v i ph n v n góp và ch ch u trách nhi m v các kho n ươ
n c a công ty trong ph m vi ph n v n góp c a mình vào công ty, nh v y trách nhi m ư
pháp lý c a các thành viên trong công ty trách nhi m pháp lý h u h n trong ph n v n
p c anh.
M i công ty mu n đ y đ t cách pháp nhân ph i th a n c đi u ki n t i thi u ư
nh :ư
- Ph i có tài s n riêng và ph i ch u trách nhi m v tài s n c a mình.
- Ph i có tr s tên g i riêng ( đã đ c đăng ký t i c quan có th m quy n). ượ ơ
- Ph i có đ y đ t ch pháp lý đ tham gia các ho t đ ng dân s . ư
- Ph i đ c c quan có th m quy n c p gi y phép ho t đ ng theo lu t công ty. ượ ơ
Hi n nay có hai lo i hình công ty là: Công ty trách nhi m h u h n và công ty chung
v n.
a) Công ty trách nhi m h u h n: lo i ng ty v n góp c a c thành viên
ph i đóng đ ngay khi thành l p công ty. Công ty không đ c pháp phát hành b t kỳ m t ượ
lo i ch ng khoán nào. Vi c chuy n nh ng v n p gi a c thành viên đ c t do, ượ ượ
Trang 20
nh ng n u chuy n nh ng cho ng i ngoài thì ph i đ c nhóm thành viên đ i di n choư ế ượ ườ ượ
ít nh t 3/4 v n đi u l c a công ty nh t trí.
b) Công ty c ph n: là lo i công ty có s c đông t i thi u là 7. C phi u c a công ế
ty này có th ghi tên ho c không ghi tên và m i c đông có th mua m t ho c nhi u c
phi u. Lo i c phi u không ghi tên đ c t do chuy n nh ng.ế ế ượ ượ
Trong quá trình ho t đ ng n u c n thi t m r ng quy mô ho t đ ng thì công ty c ế ế
ph n có quy n phát hành thêm c phi u, trái phi u. ế ế
Trong các lo i hình doanh nghi p thì lo i hình công ty c ph n t ra nhi u u ư
đi m h n c . Do đó lo i hình công ty y phát tri n m nh nhi u n c. Các u đi m ơ ướ ư
đó là:
- Trách nhi m pháp lý h u h n.
- hình th c huy đ ng v n và t p trung v n h u hi u.
-ng ty càng phát tri n v i quy mô l n thì s c đông càng nhi u, s đa d ng hóa
c đôngng cao, và vi c chia s r i rong t t.
c) M t s lo i hình doanh nghi p chung v n khác:
+ Công ty h p doanh: Theo nh th c này thì ph i ít nh t t 2 nhân ho c 2
đ n v tr lên cùng chung v n v i nhau đ nh thành nên môt ng ty. Vi c qu n ơ
đi u hành công ty s do s thõa thu n gi a các bên chung v n.
nh th c ythu n l i c b n góp ph n tăng quy mô c a đ n v s n xu t ơ ơ
kinh doanh, t o l i th c nh tranh ho c tranh th đ c quy t k thu t, ng ngh ế ượ ế
c a các bên chung v n.
H n ch :trách nhi m pháp lý vô h n c a c bên chung v n, khó khăn khi huy ế
đ ng thêm ngu n v n cũng nh khi m t thành viên mu n rút v n ra kh ing ty. ư
+ ng ty liên doanh: M t s doanh nghi p đ c thành l p d i d ng liên doanh, ượ ướ
trong đó trách nhi m c a các bên tham gia góp v n h u h n theo ph n v n p vào
liên doanh c a mình. Lo i hình doanh nghi py thích h p nhi u n i, nhi u qu c gia ơ
c đi u ki n thu n l i v nguyên v t li u, nh ng h n ch v v n k thu t s n ư ế
xu t, do đó c n ph i chung v n v i các đ n v khác (trong ngoài n c) đ khai thác ơ ướ
ti m l c này.
+ Công ty d ph n: là hình th c liên k t gi a các đ n v kinh doanh đ th c hi n ế ơ
t ng ho t đ ng kinh doanh c th , thanh toán quy t toán riêng t ng ho t đ ng kinh ế
doanh.
ng ty d ph n không có tài s n và tr s riêng, thông th ng ho t đ ng c a ườ
d a vào t cách pháp nhân c a m t trong các thành viên. Không có b ng t ng k t tài s n ư ế
c a công ty d ph n, nh ng ph i l p b ng t ng k t tài s n c a t ng ho t đ ng liên k t ư ế ế
kinh t h ch toán chia lãi-l . u đi m c a lo i nh ng ty y phát tri n mế Ư
r ng s n xu t kinh doanh nh ng không quá t i trong qu n lý và tranh th v n đ u t t ư ư
n ngoài. Có th áp d ng hình th c công ty d ph n v i các đ i tác là m t t ch c hay
nhân v n đ u t bi t qu n kinh doanh trên quy lón - nh khác nhau đ ư ế
phát tri n s n xu t.
+ H p tác xã: là m t t ch c kinh t t ch do ng i lao đ ng có nhu c u, có l i ế ườ
ích chung t nguy n cùng p v n đ u t , góp s c l p ra theo quy đ nh c a pháp lu t đ ư
phát huy s c m nh t p th c a t ng viên nh m giúp nhau th c hi n hi u q a
h n các ho t đ ng s n xu t kinh doanh, d ch v , c i thi n đ i s ng, góp ph n pt tri nơ
kinh t h i c a đ t n c.ế ướ
3. Nhi m v và quy n h n c a doanh nghi p:
3.1. Nhi m v :
- N p thu cho nhà n ế ư c.
Trang 21
- Đ m b o hànga theo đúng tiêu chu n ch t l ư ng đã đăngv i c ơ quan
th m quy n.
- Đ m b o vi c th c hi n quá trình s n su t kinh doanh cũng nh ư quá trình phát
tri n s n xu t không gây tàn phái tr ư ng h i.
- Tôn tr ng các ch đ báo cáo th ng kê, tài chính, k toán th ng nh t theoc ế ế
o bi u và đ nh kỳ quy đ nh c a n n ư c.
- Tôn tr ng và th c hi n nghiêm ch nhc h p đ ng kinh t đã ký k t v i các ế ế
đ n v kc.ơ
- Đ m b o các đi u ki n làm vi c, quy n l i c a ng i lao đ ng. ườ
3.2. Quy n h n c a doanh nghi p:
- Ch đ ng trong m i ho t đ ng s n xu t kinh doanh.
- T ch trong lĩnh v c tài chính.
- T ch trong lĩnh v c s d ng lao đ ng.
- T ch trong lĩnh v c qu n lý.
4. Các ngu n v n:
4.1. Đ i v i doanh nghi p qu c doanh:
- V n c p phát
- V n vay (ngân hàng, n c ngoài, toàn dân,…..) ướ
4.2. Đ i v i doanh nghi p t nhân: ư
- V n t có.
- V n vay
- L i nhu n gi l i.
II. V n s n xu t c a doanh nghi p.
V n s n xu t doanh nghi p là hình thái giá tr c a t li u s n xu t mà doanh ư
nghi p s d ng nó đ s n xu t và kinh doanh. Bao g m v n c đ nh (VCĐ) và v n l u ư
đ ng (VLĐ).
1.V n c đ nh .
1.1. Đ nh nghĩa:V n c đ nh c a doanh nghi p giá tr tài s n c đ nh c a doanh
nghi p
i s n c đ nh ph i tho n đi u ki n nh t đ nh v th i gian và giá tr .
i s n c đ nh c a DN gi ch c năng TLLĐ , tham gia vào quá trình s n xu t
kinh doanh làm nhi u chu kỳ , sau m i chu kỳ h u nh v n gi nguyên hình thái v t ch t ư
ban đ u c a . V m t giá tr , thì TSCĐ chuy n d n giá tr c a vào s n ph m ,
d ch v d i hình th c kh u hao . ướ
* TSCĐ dùng vào s n xu t c a ngành đi n và nhi t:
- N x ng s n xu t.ưở
- V t ki n trúc dùng vào s n xu t ( ng khói, h th ng c p thoát n c, thông tin ế ướ
liên l c, các công trình th y nông c a tr m th đi n,...).
- Thi t b đ ng l c nh : lò h i, tuabin, máy bi n áp,y phát, đ ng c diezen,ế ư ơ ế ơ
đ ng c đi n, máy nén,...). ơ
- Thi t b s n xu t khác nh các máy công c , máy s n xu t.ế ư
- Thi t b truy n d n năng l ng: dây đi n, h th ng cáp, h th ng ng h i,...ế ượ ơ
- Thi t b và d ng c đo l ng: các thi t b đo.ế ườ ế
- Thi t b thu phát: các ăngten m t đ t.ế
- C t ăngten.
- D ng c qu n lý: bàn gh , máy tính, máy photocopy... ế
- Đ ngy t i đi n, đ ngy thông tin.ườ ườ
- Thi t b v n t i.ế
Trang 22
- Các tài s n c đ nh khác. (thangy, đi u hòa,v.v..).
1.2. K t c u v n c đ nhế : là t l giá tr thành ph n c u thành TSCĐ so v i toàn b
TSCĐ c a doanh nghi p.
Thành ph n TSCĐNĐNH TTNĐ M ng
Đi nM ng
nhi t
Nhà x ng s n xu tưở
(%)
20÷25 120 10 10÷15 5
V t ki n trúc (%) ế 10÷15 10÷15 60÷65 80÷85 90÷95
Thi t b (%)ế 60÷70 65÷75 20÷30 3÷5 3÷5
T ng (%)100 100 100 100 100
1.3. Hao mòn tài s n c đ nh :
a. Hao mòn h u hình tài s n c đ nh xét theo góc đ k thu t (g i t t là hao n
h u nh k thu t ) : s thay đ i nh ng bên ngoài c u t o v t ch t bên trong
c a TSCĐ do tác đ ng c a quá trình s d ng và c a môi tr ng t nhiên . Do đó giá tr ườ
s d ng c a TSCĐ nh công su t , đ b n gi m đi . ư
b. Hao mòn h u hình i s n c đ nh xét theo góc đ kinh t (g i t t hao n ế
kinh t ) : là quá trình chuy n d n giá tr c a TSCĐ vào giá tr s n ph m do chính nó làmế
ra tuỳ theo m c đ gi m giá tr s d ng ban c a TSCĐ do hao mòn k thu t gây nên .
c. Hao mòn vô hình tài s n c đ nh là m t ph m trù kinh t (g i t t là hao mòn vô ế
nh kinh t ) : Bi u hi n ch c TSCĐ không đáp ng đ c yêu c u s n xu t - kinhế ượ
doanh do b lac h u v m t công ngh .
1.4. Kh u hao tài s n c đ nh :
1.4.1. Khái ni m : Kh u hao tài s n c đ nh s chuy n d n giá tr c a o gía
thành s n ph m do chính làm ra v i m c đích tích lu ph ng ti n v m t ti n ươ
b c đ có th ki ph c hoàn toàn giá tr s d ng ban đ u c a nó (mua s m l i) khi th i
h n kh u hao đã h t . Bao g m : Kh u hao c b n và kh u hao s a ch a l n . ế ơ
Ti n trích kh u hao: t ng s ti n kh u hao c a m t TSCĐ đang xét nào đó
ph i tích lu trong th i h n kh u hao quy đ nh :
chsbk GCCGT ++=
b
G
: Giá mua ban đ u c a TSCĐ g m : giá mua theo hoá đ n , chi pv n chuy n , ơ
b c d l p đ t . N u là công trình xây d ng thì đó là giá tr đăng ký tài s n c a công ế
trình .
s
C
: Chi phí cho các l n s a ch a l n trong su t th i gian kh u hao quy đ nh c a
TSCĐ .
h
C
: Chi phí liên quan đ n vi c hu b TSCĐ khi th i h n ph c v c a nó theo dế
ki n đã h t.ế ế
c
G
: Giá tr còn l i (thu h i) khi thanh lý TSCĐ theo d ki n ế .
N u quá trình s d ng TS ti n nh hi n đ i hoá , thì ph i c ng thêm vàoế ế
tr s
k
T
m t nhóm chi phí t ng ng. ươ
M c kh u hao :
- M c kh u hao tuy t đ i hàng năm: s ti n kh u hao ph i th c hi n
trong m t nămo đó.
- M c kh u hao t ng đ i : là t l (%) gi a m c kh u hao tuy t đ i hàng ươ
năm v i giá tr ban đ u c a TSCĐ .
1.4.2.c ph ng pháp tính m c kh u hao ( Hn) :ươ
a. Kh u hao theo th i gian theo ki u tuy n tính : ế
Trang 23
- M c kh u hao tuy t đ i hàng năm ( Kn) :
N
T
Hk
n=
,
N: Nn h n s d ng c a TSCĐ.
- M c kh u hao t ng đ i : ươ
%
b
n
nG
H
a=
b. Kh u hao theo th i gian theo ki u phi tuy n v i ph n trăm c đ nh so v i giá tr n ế
l i c a TSCĐ sau m i năm :
= n
k
n
T
R
P1100%
n : s năm kh u hao .
n
R
: Giá tr còn l i c a TSCĐ m i năm .
c. Kh u hao theo th i gian theo ki u phi tuy n v i s ti n kh u hao h ng năm gi m đi ế
đ u đ n :
d. Kh u hao theo th i gian theo ki u phi tuy n v i m c kh u hao h ng năm tăng d n . ế
e. Kh u hao theo th i gian theo ki u k t h p gi a phi tuy n và tuy nnh. ế ế ế
f. Kh u hao theo s n l ng s n ph m đ t đ c c a TS: ượ ượ
n
t
kS
S
T
H×=
t
S
: T ng s n ph m do TS làm ra trong su t th i gian s d ng quy đ nh c a
.
n
S
: S s n ph m làm ra trong m t năm .
1.5. Đánh gtài s n c đ nh :
1.5.1. Đánh giá TSCĐ v m t giá tr : có ý nghĩa r t quan tr ng vì nó góp ph n vào vi c
b o t n v n , đáp ng s phát tri n c a k thu t giúp cho vi c tính giá thành s n
ph m h p lý h n , g m : ơ
- Đánh giá TSCĐ theo giá ban đ u th i đi m mua s m .
- Đánh giá TSCĐ theo hi n giá th i đi m đánh giá .
- Đánh giá TSCĐ theo giá tr ban đ u có tr ph n kh u hao đ• th c hi n .
- Đánh giá TSCĐ theo giá hi n t i có tr ph n kh u hao đ• th c hi n .
1.5.2. Đánh giá tình tr ng hao mòn v m t k thu t :
Vi c đánh giá này th ti n hành b ng nhi u cách : thí nghi m , quan sát các ế
hi n t ng bên ngi c a k t c u TSCĐ , ho c qua kinh nghi m tích lu nhi u năm , có ượ ế
c tr ng h p c n xem xét .ườ
- Đánh giá tình tr ng hao mòn v m t k thu t c a t ng chi ti t c a TSCĐ . ế
- Đánh giá t ng th tình tr ng hao mòn v m t k thu t c a m t TSCĐ .
1.5.3. Đánh giá m c hao mòn vô hình v trình đ k thu t và ti n nghi s d ng c a
TSCĐ: các TShi nluôn b l c h u v trình đ k thu t ti n nghi s d ng so
v i các lo i TSCĐ cùng lo i m i xu t hi n .
- M c hao mòn hình v m t k thu t c a TSCĐ đ c đánh giá b ng ch so ượ
sánh các ch tiêu đ c tr ng cho trình đ k thu t TSCĐ hi n v i c ch tiêu t ng ư ươ
ng c a các TSCĐ m i xu t hi n có trình đ k thu t hi n đ i nh t .
- M c hao n nh v m t ti n nghi trong s d ng c a TSCĐ đ c xác đ nh ượ
b ng cách so sánh các ch tiêu đ c tr ng cho m c đ ti n nghi c a TSCĐ đang xét v i ư
c ch tiêu t ng ng c a các TSCĐ cùng lo i m i xu t hi n có m c đ ti n nghi cao ươ
nh t .
Trang 24