Dùng thuốc nhóm statin trong
điều trị rối loạn mỡ máu
Có người lo mình bị mỡ máu, nghe bạn bè mách, tự ý dùng statin.
Có người đang dùng statin lại tự ý bỏ dùng sau khi nghe nói có độc. Hai
cách làm này bắt nguồn từ chỗ chưa hiểu rõ công dụng, tác dụng phụ
của thuốc.
Lúc nào dùng statin?
Bình thường chỉ số cholesterol toàn phần (TT-C) dưới 200mg%,
cholesterol xấu (LDL-C) nhỏ hơn 130mg%, cholesterol tốt (HDL-C) lớn hơn
45mg% (từ 45 - 60mg%). Khi các chỉ số này tăng nhưng chưa quá cao (TT-
C 200-239mg%, LDL-C 130 -139mg%) thì coi là nằm trong giới hạn. Khi
các chỉ số lipid máu vượt quá ngưỡng này (TT-C từ 240mg% trở lên, LDL-C
từ 160mg% trở lên và HDL-C dưới 35mg%) thì mới coi là có sự rối loạn
lipid máu thực sự cần dùng thuốc.
Tuy nhiên, theo quan niệm mới, các chỉ số lipid máu chỉ có tính tham
chiếu. Việc dùng statin phải xét đến nguy cơ tim mạch toàn cục. Chẳng hạn:
một người có LDL-C > 130mg% (chỉ lớn hơn mức chuẩn một chút) song có
biểu hiện bệnh xơ vữa mạch vành thì có thể cho dùng statin, song một người
có LDL-C > 160mg% (cao hơn mức chuẩn nhiều) nhưng chưa có biểu hiện
bệnh xơ vữa mạch vành thì có thể chỉ cho dùng chế độ ăn, luyện tập hay có
thể cho dùng statin liều thấp.
Trong cơ thể, enzyme (HGM-CoA) reductase có nhiệm vụ chuyển
(HGMCoA) thành mevalonat, một tiền chất sinh tổng hợp cholesterol trong
giai đoạn đầu. Statin ức chế enzyme này, làm giảm quá trình sinh tổng hợp,
dẫn tới giảm cholesterol trong gan. Mặt khác, statin còn kích thích thụ thể
của LDL làm tăng vận chuyển LDL từ máu, do đó mà làm giảm lượng LDL-
C máu. Statin còn làm tăng khoảng 15% HDLC máu, hạ thấp tỷ lệ TT-
C/HDL-C (tỷ lệ này cao là biểu hiện có rối loạn lipid máu).
Rối loạn lipid máu là một trong các nguyên nhân gây xơ vữa mạch
vành, dẫn đến các bệnh tim mạch (đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim, suy tim,
huyết khối, tai biến mạch máu não). Ở người tăng cholesterol máu nhưng
chưa có biểu hiện xơ vữa mạch vành thì dùng statin để phòng tai biến tim
mạch tiên phát (giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim, nguy cơ tử vong tim mạch).
Ở người tăng cholesterol máu và đã có biểu hiện xơ vữa mạch vành thì dùng
statin để giảm các tai biến tim mạch thứ phát (làm chậm quá trình tiến triển
xơ vữa, giảm nguy cơ biến cố mạch vành cấp, giảm tử vong tim mạch).
Trước khi dùng statin, cần loại trừ các trường hợp tăng cholesterol
máu do các nguyên nhân khác (đái tháo đường, thiểu năng giáp, hội chứng
thận hư, bệnh gan, tắc mật...), kiểm tra chỉ số lipid máu, quan trọng nhất là
LDL-C, cần đánh giá đúng các nguy cơ tim mạch.
Những tác dụng phụ
Gây tiêu cơ vân: thuốc gây tổn thương, tiêu cơ vân, giải phóng ra các
chất bên trong tế bào, trong đó có myoglobulin. Myoglobulin làm nghẽn ống
thận dẫn đến suy thận, tử vong. Yếu tố thuận lợi làm xuất hiện, tăng nặng tai
biến này là: người vốn có bệnh viêm cơ lan tỏa, bị nhiễm khuẩn nặng, hạ
huyết áp, có các tổn thương lớn, có bất thường về chuyển hóa, đặc biệt khi
dùng phối hợp với các fibrat (như gemfibrozyl). Mức độ gây tai biến khác
nhau: rất nặng với cervivastatin (đã bị cấm) trung bình với rosuvastatin (hội
tiêu dùng Hoa Kỳ khiếu nại, song FDA chưa có ý kiến), hiếm khi xảy ra với
simvastatin. Nhìn chung, các statin còn lưu hành trên thị trường, ở liều điều
trị, thường ít gây tai biến này. Tuy nhiên có cảnh báo: nên hạn chế tối đa
việc phối hợp statin với fibrat. Lúc dùng nếu thấy các dấu hiệu như: đau
nhức các bắp thịt, yếu cơ, co cơ, mệt mỏi, nước tiểu có màu đỏ... thì tạm
dừng hoặc ngừng hẳn, xử trí theo đúng chỉ dẫn thầy thuốc.
Với gan: statin chuyển hóa và tác dụng chủ yếu ở gan, không gây tích
lũy, gây độc cho gan. Tuy nhiên, có một số người dùng statin bị tăng
enzyme gan (transaminase). Khi ngừng thuốc, enzyme gan sẽ trở về mức
bình thường nhưng cũng có người enzyme gan tăng bất thường và không trở
lại mức bình thường. Để tránh tai biến và để đánh giá khả năng dung nạp
thuốc, phải kiểm tra enzyme gan trước khi dùng và định kỳ mỗi 4 tuần một
lần trong ít nhất 1 năm. Trong thời gian dùng thuốc, nếu thấy enzyme gan
tăng bất thường thì nên ngừng dùng statin. Thận trọng với người nghiện
rượu, suy gan, viêm gan tắc mật (chức năng gan suy giảm, thuốc khó dung
nạp, chuyển hóa).
Với thận: thuốc rất ít đi qua thận (chỉ khoảng 5 - 20%, tùy loại) nên dù
suy chức năng thận vẫn dùng được nhưng nếu suy nặng (hệ số thanh thải
creatinin < 30ml/phút) thì nên dùng liều thấp (bằng khoảng 50% liều người
trung niên khỏe mạnh).
Với gân Achiless: gần đây, một nghiên cứu hồi cứu của Đại học
Rouen Pháp (trên 4.597 người) thấy có khoảng 1,32% người bị tổn thương
gân Achiless, trong đó có 63% bị tai biến này sau một hoặc hơn một năm
dùng thuốc. Vì tai biến chỉ xảy ra trong điều kiện dùng dài, tỷ lệ rất thấp, tuy
cần lưu ý nhưng không nên tự ý ngừng thuốc.
Người có thai cho con bú: không nên dùng vì chưa có thông tin đầy
đủ.
Dùng thuốc sao cho hiệu quả