intTypePromotion=1

Giải pháp dạy học các bài phong cách chức năng ở trung học phổ thông theo hướng tích hợp

Chia sẻ: Lâm Đức Duy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:8

0
34
lượt xem
0
download

Giải pháp dạy học các bài phong cách chức năng ở trung học phổ thông theo hướng tích hợp

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết Giải pháp dạy học các bài phong cách chức năng ở trung học phổ thông theo hướng tích hợp trình bày: Nêu ra một số giải pháp cơ bản như: sử dụng phối hợp các loại câu hỏi, bài tập và kết hợp hình thành kĩ năng tạo lập, tiếp nhận trong dạy học các bài PCCN theo hướng tích hợp,... Mời các bạn cùng tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giải pháp dạy học các bài phong cách chức năng ở trung học phổ thông theo hướng tích hợp

GIẢI PHÁP DẠY HỌC CÁC BÀI PHONG CÁCH CHỨC NĂNG<br /> Ở TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG TÍCH HỢP<br /> TRẦN VĂN CHUNG<br /> Trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế<br /> LÊ THỊ THU HIỀN<br /> Trường THPT Đặng Trần Côn, Thừa Thiên Huế<br /> Tóm tắt: Tổ chức dạy học các bài phong cách chức năng (PCCN) theo hướng<br /> tích hợp là một biện pháp góp phần nâng cao chất lượng dạy học tiếng Việt ở<br /> THPT. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ nêu ra một số giải pháp cơ bản như: sử<br /> dụng phối hợp các loại câu hỏi, bài tập và kết hợp hình thành kĩ năng tạo lập,<br /> tiếp nhận trong dạy học các bài PCCN theo hướng tích hợp.<br /> <br /> Phong cách chức năng (PCCN) là những khuôn mẫu, chuẩn mực quy định việc sử dụng ngôn<br /> ngữ phù hợp với từng hoàn cảnh và đối tượng giao tiếp. Nắm chắc kiến thức về PCCN, học<br /> sinh sử dụng ngôn ngữ ngày càng chính xác và tinh tế hơn. Để thực hiện được mục tiêu này,<br /> các nhà khoa học đã không ngừng nghiên cứu nhằm tìm ra những con đường dạy học phù<br /> hợp. Một trong số đó là việc dạy học các bài PCCN theo hướng tích hợp.<br /> Trong lý luận dạy học hiện đại, thuật ngữ tích hợp được dùng để chỉ một trào lưu sư<br /> phạm. Xavier Roegvers đã định nghĩa về trào lưu này như sau: “Khoa sư phạm tích hợp<br /> là một quan niệm về quá trình học tập, trong đó, toàn thể các quá trình học tập góp phần<br /> hình thành ở học sinh những năng lực rõ ràng, có dự tính trước những điều cần thiết cho<br /> học sinh, nhằm phục vụ cho các quá trình học tập tương lai, hoặc nhằm hoà nhập học<br /> sinh vào cuộc sống lao động” [5, 73].<br /> Ở Việt Nam, thuật ngữ tích hợp cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu.<br /> Tác giả Nguyễn Văn Tứ cho rằng: “Tích hợp là sự kết hợp một cách hữu cơ có hệ thống<br /> ở những mức độ khác nhau các kiến thức, kĩ năng thuộc các môn học hoặc phân môn<br /> khác nhau thành một nội dung thống nhất dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lý luận và<br /> thực tiễn được đề cập trong các môn học, phân môn đó” [4, 31]. Theo tác giả Nguyễn<br /> Thanh Hùng: “Tích hợp (integration) là phương hướng phối hợp (integrate) một cách tốt<br /> nhất các quá trình học tập của nhiều môn học như các phân môn Văn, Tiếng Việt, Làm<br /> văn trong một môn như Ngữ văn” [3, 9]...<br /> Như vậy, tích hợp có nghĩa là sự hợp nhất, sự hoà nhập, sự kết hợp các yếu tố có mối<br /> quan hệ mật thiết nội tại để tạo thành đối tượng mới, chỉnh thể mới mang đầy đủ những<br /> thuộc tính bản chất nhất của các yếu tố hợp thành. Trong đó, không những giá trị của<br /> từng bộ phận được bảo tồn và phát triển mà giá trị của toàn bộ chỉnh thể đó cũng được<br /> nhân lên. Tích hợp không phải là phép cộng giản đơn của các yếu tố riêng lẻ mà nó là<br /> sự siêu liên kết, siêu tổng cộng để tạo nên nội dung mới, tính chất, chức năng mới vốn<br /> không có trong các yếu tố khi tồn tại riêng biệt.<br /> Tạp chí Khoa học và Giáo dục, Trường Đại học Sư phạm Huế<br /> ISSN 1859-1612, Số 04(12)/2009: tr. 149-156<br /> <br /> 150<br /> <br /> TRẦN VĂN CHUNG - LÊ THỊ THU HIỀN<br /> <br /> Trong dạy học Ngữ văn, việc tích hợp phải thể hiện được sự gắn kết, hoà nhập có chiều<br /> sâu giữa ba phân môn Văn - tiếng Việt - Làm văn cũng như phải làm rõ mối liên hệ giữa<br /> Ngữ văn với các môn học gần gũi khác, qua đó rèn luyện kĩ năng liên môn, xuyên môn<br /> nhằm giúp người học phát huy khả năng tư duy sáng tạo, tư duy tổng hợp để vận dụng<br /> vào thực tiễn ở những mức độ, bình diện khác nhau.<br /> Từ đó, chúng ta thấy rằng, quan điểm tích hợp có thể vận dụng vào quá trình dạy học<br /> của nhiều môn học và phân môn khác nhau, trong đó có việc dạy học các bài PCCN.<br /> Dạy học các bài PCCN theo hướng tích hợp không chỉ giúp học sinh khắc sâu kiến thức<br /> về các loại PCCN mà còn có điều kiện mở rộng vốn hiểu biết về các lĩnh vực có liên<br /> quan, phát triển tư duy khái quát, tổng hợp cho người học. Để việc dạy học các bài<br /> PCCN theo hướng tích hợp đạt được hiệu quả nói trên, chúng ta phải tập trung vào một<br /> số giải pháp cơ bản sau đây:<br /> 1. SỬ DỤNG PHỐI HỢP CÁC LOẠI CÂU HỎI TRONG DẠY HỌC CÁC BÀI PCCN<br /> Dạy học nói chung và dạy học các bài PCCN nói riêng theo quan điểm tích hợp nghĩa là<br /> phải hướng tới mục tiêu huy động, khơi gợi được nhiều kiến thức có liên quan để giải<br /> quyết các vấn đề về khái niệm, đặc điểm, đặc trưng của các loại PCCN. Việc huy động<br /> được bao nhiêu đơn vị kiến thức tham gia vào quá trình nhận thức lại tuỳ thuộc vào hệ<br /> thống câu hỏi. Có loại câu hỏi chỉ có khả năng huy động những đơn vị kiến thức cụ thể,<br /> có loại câu hỏi lại có thể huy động những kiến thức khái quát, tổng hợp; lại có những<br /> loại câu hỏi yêu cầu người học đi tìm mối liên hệ qua lại giữa các đơn vị kiến thức. Điều<br /> đó cho thấy, dù ít hay nhiều, câu hỏi vẫn có tác dụng nhất định trong việc dạy các bài<br /> PCCN theo hướng tích hợp. Nó góp phần định hướng để người học biết cách huy động<br /> các năng lực và kiến thức có liên quan để tìm hiểu các nội dung của PCCN.<br /> Để việc sử dụng câu hỏi trong dạy học các bài PCCN theo hướng tích hợp đạt hiệu quả,<br /> chúng tôi cho rằng việc xây dựng và sử dụng câu hỏi cần phải bám sát vào tiêu chí "có<br /> khả năng huy động, liên kết tri thức và kĩ năng ở người học" của câu hỏi. Dựa vào tiêu<br /> chí này, chúng tôi nhận thấy có thể sử dụng các loại câu hỏi sau:<br /> 1.1. Câu hỏi phát hiện<br /> Dạng câu hỏi này yêu cầu học sinh huy động vốn kiến thức và kĩ năng của mình để tìm<br /> ra các dấu hiệu, đặc trưng, thuộc tính… của một đối tượng cụ thể. Đối với các bài<br /> PCCN, dạng câu hỏi này thường yêu cầu học sinh tìm, phát hiện các từ ngữ, thuật ngữ,<br /> các biện pháp tu từ, các loại câu… trong các văn bản. Câu hỏi phát hiện thường đi liền<br /> với các cụm từ "Em hãy chỉ ra / hãy tìm / hãy liệt kê…". Ví dụ: Khi dạy bài Phong cách<br /> ngôn ngữ nghệ thuật (PCNNNT), sau khi cung cấp ngữ liệu, giáo viên có thể hỏi:<br /> "Trong văn bản, để tạo dựng hình tượng, tác giả đã sử dụng biện pháp tu từ gì?".<br /> 1.2. Câu hỏi so sánh, đối chiếu<br /> Trong dạy học nói chung, câu hỏi so sánh- đối chiếu là dạng câu hỏi yêu cầu học sinh<br /> tìm ra sự tương đồng và khác biệt giữa các đối tượng, các đơn vị kiến thức. Trong dạy<br /> học PCCN, dạng câu hỏi này chủ yếu yêu cầu học sinh tìm ra những điểm tương đồng<br /> <br /> GIẢI PHÁP DẠY HỌC CÁC BÀI PHONG CÁCH CHỨC NĂNG Ở THPT...<br /> <br /> 151<br /> <br /> và khác biệt giữa các loại PCCN về các tiêu chí như đặc trưng, đặc điểm sử dụng từ<br /> ngữ, vai trò, chức năng… Dạng câu hỏi này thường là: "Em hãy so sánh sự giống nhau<br /> và khác nhau giữa Phong cách ngôn ngữ… với Phong cách ngôn ngữ…”; "Phân biệt sự<br /> khác nhau giữa hai văn bản sau về mặt phong cách chức năng ngôn ngữ"; "Đọc hai văn<br /> bản sau và cho biết cách sử dụng ngôn ngữ trong hai văn bản đó có gì khác nhau?"…<br /> 1.3. Câu hỏi tổng hợp, khái quát<br /> Theo quan điểm của Bloom, tổng hợp và khái quát là hai cấp độ cao nhất của hoạt động<br /> nhận thức. Nó được hiểu là khả năng kết hợp các yếu tố riêng biệt thành một tổng thể<br /> mới. Cấp độ này không dừng lại ở những hoạt động mang tính cá biệt mà nhìn nhận đối<br /> tượng trong các mối quan hệ để tạo nên một chỉnh thể mới mang tính sáng tạo cao hơn.<br /> Câu hỏi tổng hợp, khái quát là dạng câu hỏi yêu cầu học sinh từ việc xem xét các yếu<br /> tố, bộ phận nhằm rút ra những kết luận, đánh giá mang tầm khái quát về đối tượng.<br /> Trong dạy học tích hợp, việc sử dụng câu hỏi tổng hợp - khái quát có tác dụng định<br /> hướng để học sinh huy động tất cả những kiến thức và năng lực sẵn có cũng như những<br /> hiểu biết cụ thể để đưa ra những kết luận mới có tính sáng tạo cao hơn. Đây cũng chính<br /> là mục tiêu mà dạy học tích hợp hướng tới.<br /> Trong dạy học các bài PCCN, câu hỏi tổng hợp - khái quát thường được sử dụng để yêu<br /> cầu học sinh nêu lên những nhận xét nói chung về đặc trưng phong cách, về đặc điểm sử<br /> dụng từ ngữ trong những văn bản, những phong cách nhất định. Dạng câu hỏi này<br /> thường gắn liền với các cụm từ: "Em có nhận xét gì…? / có đánh giá như thế nào? Ý<br /> kiến của em như thế nào?...". Yêu cầu của loại câu hỏi này đặt ra tương đối khó với học<br /> sinh, đòi hỏi các em phải huy động những tri thức có liên quan để trả lời.<br /> 1.4. Câu hỏi nêu vấn đề<br /> Câu hỏi nêu vấn đề được xem là dạng câu hỏi có khả năng rất cao trong việc phát huy<br /> tính tích cực trong nhận thức của học sinh. Sử dụng câu hỏi nêu vấn đề góp phần định<br /> hướng để người học huy động nhiều kiến thức, kĩ năng vào giải quyết một tình huống<br /> cụ thể. Chính vì vậy, câu hỏi nêu vấn đề có thể xem là một giải pháp quan trọng góp<br /> phần nâng cao hiệu quả dạy học tích hợp.<br /> Vận dụng câu hỏi nêu vấn đề vào dạy học các bài PCCN theo hướng tích hợp phải<br /> hướng tới mục tiêu tạo ra những tình huống có vấn đề. Những tình huống này phải thôi<br /> thúc học sinh nỗ lực hết sức trong việc huy động kiến thức có liên quan để tạo ra bước<br /> nhảy trong hoạt động nhận thức. Ngược lại, những câu hỏi không tạo được tình huống<br /> có vấn đề sẽ không giúp ích cho việc dạy học theo hướng tích hợp.<br /> Chẳng hạn, khi dạy bài Phong cách ngôn ngữ chính luận (PCNNCL), giáo viên có thể đặt<br /> ra các tình huống như sau: "Tại sao Tuyên ngôn độc lập của Hồ Chí Minh lại được xem là<br /> một tác phẩm chính luận kiệt xuất?", "Vì sao “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” của<br /> Bác có sức hiệu triệu cả dân tộc đứng lên kháng chiến?"; "Vì sao có thể khẳng định<br /> đoạn văn sau thuộcPCNNCL ?". Để giải quyết các tình huống này, người học phải chú ý<br /> đến cách sử dụng từ ngữ, ngữ pháp trong văn bản, đồng thời chú ý liên hệ với những đặc<br /> <br /> 152<br /> <br /> TRẦN VĂN CHUNG - LÊ THỊ THU HIỀN<br /> <br /> trưng của PCNNCL. Ngoài ra, các em cần phải có những hiểu biết về hoàn cảnh lịch sử, tình<br /> hình chính trị của giai đoạn mà bản tuyên ngôn ra đời. Nghĩa là, giải quyết tình huống đặt ra<br /> học sinh cũng đồng thời được mở rộng những kiến thức có liên quan.<br /> Tóm lại, để tăng cường hiệu quả cho việc dạy học các bài PCCN theo hướng tích hợp,<br /> giáo viên cần khai thác hệ thống câu hỏi một cách triệt để. Trong đó, cần chú trọng vào<br /> các loại câu hỏi phát hiện, câu hỏi so sánh - đối chiếu, câu hỏi tổng hợp-khái quát và<br /> câu hỏi nêu vấn đề. Mỗi loại câu hỏi trên có những đặc điểm và chức năng riêng nhưng<br /> chúng đều góp phần định hướng để người học biết cách huy động, sử dụng tất cả những<br /> kiến thức và kĩ năng có liên quan vào giải quyết vấn đề. Đây cũng chính là mục tiêu mà<br /> dạy học theo quan điểm tích hợp hướng tới.<br /> 2. KẾT HỢP CÁC DẠNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC CÁC BÀI PCCN<br /> Kết hợp các dạng bài tập trong một giờ học không chỉ nhằm củng cố kiến thức và kĩ<br /> năng của học sinh mà còn giúp cho các em có điều kiện để phối hợp nhiều kiến thức và<br /> kĩ năng vào việc giải quyết một vấn đề. Tuỳ theo mục đích hướng tới, người ta có thể<br /> chia ra nhiều loại bài tập khác nhau. Với mục đích dạy học theo hướng tích hợp, chúng<br /> tôi kết hợp các dạng bài tập sau đây trong giờ thực hành PCCN:<br /> 2.1. Bài tập tái hiện<br /> Bài tập tái hiện là dạng bài tập yêu cầu học sinh vận dụng những hiểu biết về ngôn ngữ<br /> học, về các loại PCCN để nhận biết các dấu hiệu, đặc trưng trong một văn bản cụ thể.<br /> Nhìn từ góc độ tích hợp, bài tập tái hiện không chỉ giúp cho học sinh có thể nhận diện,<br /> khắc sâu kiến thức, khái niệm về các loại PCCN mà còn có thể mở rộng nhiều loại kiến<br /> thức khác như văn học, lịch sử, địa lí... Bởi vì mỗi văn bản mà học sinh tiếp cận đều<br /> chứa đựng những kiến thức thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau. Để dạng bài tập này có thể<br /> mang lại hiệu quả tích hợp cao, giáo viên cần chú trọng lựa chọn các văn bản có giá trị<br /> thông tin cao, phù hợp với nhu cầu nhận thức của người học.<br /> Ví dụ. Đọc và tìm những từ ngữ, kiểu câu, kiểu diễn đạt biểu lộ cảm xúc trong văn bản sau ?<br /> (…) Cha ơi, suốt cả cuộc đời mình, cha đã đi đưa thư cho người khác, nhưng chưa bao giờ cha<br /> nhận được một bức thư nào (…). Chắc đã từng có lúc cha ao ước nhận được thư. Và giờ đây,<br /> con, con gái nuôi của cha, đang viết thư, lá thư đầu tiên gửi cho cha. Con muốn cám ơn cha vì<br /> tình yêu thương và sự chăm sóc mà cha đã dành cho con. Ngày mai con sẽ lên thành phố và từ<br /> đó gửi bức thư bày đi, để biến nó thành một lá thư thực sự. Nhưng trước khi làm điều này, con<br /> muốn cha biết bí mật của con. Khi nào con lớn lên, con sẽ mang chiếc túi thư của cha, đạp xe<br /> dọc theo những con đường xanh rợp bóng cây quen thuộc mà cha vẫn đi và trở thành người<br /> mang tin cho những ai đang ngóng đợi thư. Cha ơi, cha đừng lo lắng. Con sẽ làm nốt những<br /> công việc mà cha đang bỏ dở và cố gắng để trở thành một bưu tá giỏi như cha…<br /> (Sách giáo khoa Ngữ văn 10, tập 1, tr. 28)<br /> Thực hiện bài tập này, học sinh không chỉ nắm vững được đặc điểm về phong cách<br /> ngôn ngữ mà còn có thể củng cố, khắc sâu thêm nội dung, ý nghĩa của văn bản và cảm<br /> <br /> GIẢI PHÁP DẠY HỌC CÁC BÀI PHONG CÁCH CHỨC NĂNG Ở THPT...<br /> <br /> 153<br /> <br /> xúc của tác giả. Ngược lại, những nội dung và ý nghĩa của văn bản mà các em đã được<br /> học sẽ giúp cho việc đánh giá đặc trưng phong cách được đầy đủ và sâu sắc hơn.<br /> 2.2. Bài tập phân tích<br /> Thực tế, chúng ta thấy rằng có nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm "bài tập phân<br /> tích". Trong phạm vi dạy học các bài PCCN, chúng tôi cho rằng bài tập phân tích là<br /> dạng bài tập yêu cầu học sinh dựa trên những kiến thức về PCCN và những kiến thức có<br /> liên quan để phân tích, đánh giá về một hay một số đặc trưng phong cách, về việc sử<br /> dụng ngôn ngữ cũng như các biện pháp tu từ khác trong một văn bản cụ thể. Từ cách<br /> hiểu trên, chúng ta thấy rằng cùng với các dạng bài tập khác, bài tập phân tích cũng có<br /> tác dụng rất lớn trong dạy học theo hướng tích hợp. Nó không chỉ đòi hỏi học sinh phải<br /> huy động, kết hợp nhiều loại kiến thức như ngôn ngữ, phong cách chức năng, đọc hiểu<br /> văn bản, những hiểu biết về phong cách, cá tính sáng tạo của nhà văn… mà còn phải kết<br /> hợp nhiều kĩ năng như kĩ năng phân tích, bình luận, so sánh.<br /> Ví dụ . Hãy phân tích cách sử dụng ngôn ngữ trong đoạn hội thoại sau:<br /> […] Chị Chiến bước từ trong buồng ra nói với Việt:<br /> - Chú Năm nói mầy với tao đi kì này là ra chân trời mặt biển, xa nhà thì ráng học chúng<br /> học bạn, thù cha mẹ chưa trả mà bỏ về là chú chặt đầu.<br /> Việt lăn kềnh ra ván, cười khì khì:<br /> - Chị có bị chặt đầu thì chặt chớ chừng nào tôi mới bị<br /> - Tao đã thưa với chú Năm rồi. Đã làm thân con gái ra đi thì tao chỉ có một câu: nếu<br /> giặc còn thì tao mất, vậy à!<br /> (Những đứa con trong gia đình - Nguyễn Thi)<br /> 2.3. Bài tập sáng tạo<br /> Bài tập sáng tạo là dạng bài tập yêu cầu học sinh huy động tất cả những kiến thức và kỹ<br /> năng có liên quan để tạo lập, xây dựng văn bản (có thể cho trước chủ đề) theo một<br /> PCCN nhất định. Như vậy, chúng ta thấy rằng, từ bài tập phát hiện, bài tập phân tích cho<br /> đến bài tập sáng tạo đã có một sự thay đổi về mặt yêu cầu theo hướng ngày càng phức tạp<br /> hơn. Nếu như ở bài tập phát hiện và bài tập phân tích, học sinh chủ yếu giải quyết những vấn<br /> đề cho sẵn hoặc đã có định hướng thì ở bài tập sáng tạo, các em phải tiếp cận với một tình<br /> huống mới, đòi hỏi phải huy động nhiều kiến thức và kỹ năng mới có thể giải quyết được. Sự<br /> thay đổi nói trên không chỉ có ý nghĩa trong việc hình thành tri thức và kỹ năng cho học sinh<br /> mà còn có tác dụng nâng cao mức độ tích hợp trong thực hành PCCN.<br /> Ví dụ. Em hãy dựa vào kiến thức đã học về PCNNCL để viết một đoạn văn (khoảng 500 từ)<br /> với chủ đề: "Non sông Việt Nam có trở nên tươi đẹp hay không, dân tộc Việt Nam có bước tới<br /> đài vinh quang để sánh vai với các cường quốc năm châu được hay không, chính là nhờ một<br /> phần lớn ở công học tập của các em"<br /> (Hồ Chí Minh - Thư gửi các học sinh).<br /> <br />
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2