LỜI NÓI ĐẦU
Một trong những nhiệm vụ then chốt của Chiến lược phát triển xuất nhập
khẩu mà Đảng và Nhà nước ta đề ra cho thời kỳ 2001-2010 là tiếp tục mở rộng
và đa dạng hóa thị trường, trong đó có một quan điểm chủ đạo là đẩy mạnh tìm
kiếm các thị trường mới. Trong số những thị trường mới đã được xác định, Bắc
Phi nói riêng và châu Phi nói chung nổi lên như một thị trường thật sự nhiều
tiềm năng.
Khu vực Bắc Phi gồm 5 quốc gia, từ đông sang tây là Ai Cập, Libi,
Tuynidi, Angieri và Maroc, tổng diện tích 5,7 triệu km2 (trên tổng số 30 triệu
km2 của toàn châu Phi) dân số 148,6 triệu người (trên tổng số dân châu Phi là
800 triệu, năm 2003). Khoảng 80% dân cư Bắc Phi là người Arập Berbe. Còn
lại là người gốc Âu, người Do thái và một số dân tộc khác.
Cũng như các quốc gia châu Phi khác, toàn bộ Bắc Phi đều là những
nước đang phát triển. Đây là khu vực giàu tài nguyên thiên nhiên và có trình độ
phát triển cao nhất châu Phi. Từ đầu những năm 90, các nước Bắc Phi đã có
nhiều chuyển biến tích cực hơn về chính trị và kinh tế nhờ những cố gắng ổn
định tình hình xã hội, cải cách kinh tế, tăng cường hội nhập khu vực và quốc tế.
Tăng trưởng GDP bình quân của châu lục này đạt gần 5%/năm giai đoạn 1994-
2004. Nhu cầu về các loại hàng hóa của Bắc Phi là khá lớn. Chính vì lẽ đó, cuộc
chạy đua chiếm lĩnh thị trường này đang diễn ra khá gay gắt.
Do cùng chung hoàn cảnh lịch sử, Việt Nam luôn có mối quan hệ chính
trị ngoại giao tốt đẹp với các nước Bắc Phi nói riêng và châu Phi nói chung.
Trong thập kỷ 90, mối quan hệ đó càng được tăng cường qua các chuyến thăm
của lãnh đạo cao cấp hai bên, cũng như qua sự hợp tác trên các diễn đàn quốc
tế. Tuy nhiên, quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các nước Bắc Phi còn ở
mức độ thấp, chưa thật sự tương xứng với mối quan hệ chính trị ngoại giao tốt
đẹp, cũng như tiềm năng của hai bên. Năm 2004, xuất khẩu của Việt Nam sang
1
các nước Bắc Phi mới đạt 76,7 triệu USD trên tổng số 400 triệu USD ta xuất
sang châu Phi. Nhập khẩu của Việt Nam từ Bắc Phi lại càng thấp, giá trị năm
2004 chỉ đạt 8,7 triệu USD (trên 170 triệu USD Việt Nam nhập từ châu Phi).
Trong khi đó tổng kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam năm 2004 lần lượt
là 26 tỷ USD và 31 tỷ USD.
Như vậy, trao đổi thương mại với Bắc Phi thật sự còn rất nhỏ bé so với số
lượng các mặt hàng tiềm năng mà nước ta và khu vực này có thể buôn bán với
nhau. Bắc Phi có nhu cầu về mọi loại hàng hóa, từ các mặt hàng nông sản,
lương thực, thực phẩm cho đến nguyên nhiên vật liệu, máy móc thiết bị phục vụ
sản xuất, cũng như các loại hàng tiêu dùng thiết yếu phục vụ đời sống nhân dân,
trong đó có nhiều mặt hàng lại là thế mạnh xuất khẩu của nước ta như gạo, hạt
tiêu, thủy sản, may mặc, giày dép, sản phẩm nhựa, sản phẩm cao su, đồ gỗ gia
dụng, máy móc thiết bị, sản phẩm cơ khí, điện, điện tử… Ngược lại, nước ta
cũng có thể nhập từ Bắc Phi nhiều mặt hàng phục vụ sản xuất, đáp ứng nhu cầu
trong nước cũng như chế biến xuất khẩu như các loại khoáng sản, phân bón,
bông, hạt điều thô, gỗ, sắt thép…
Bên cạnh đó, quan hệ hợp tác giữa nước ta và Bắc Phi trên các lĩnh vực
thương mại dịch vụ, đầu tư và sở hữu trí tuệ vẫn ở mức không đáng kể.
Quan hệ thương mại giữa hai bên chưa phát triển vì nhiều nguyên nhân.
Hiện nay tại Bắc Phi, Việt Nam mới chỉ có cơ quan đại diện ngoại giao và
Thương vụ ở một vài nước nên các doanh nghiệp Việt Nam rất thiếu thông tin
về thị trường lục địa này và ngược lại. Hơn nữa, do khoảng cách quá xa, chi phí
vận chuyển cũng như kho bãi tăng cao kéo theo giá hàng hóa tăng, làm giảm
tính cạnh tranh. Mặt khác, các nhà xuất khẩu Việt Nam phần lớn là những
doanh nghiệp vừa và nhỏ nên không đủ nguồn lực tài chính để tiến hành những
chiến lược nghiên cứu và thâm nhập thị trường lâu dài. Xuất khẩu của nước ta
sang Bắc Phi nói riêng và châu Phi nói chung thường được thực hiện thông qua
trung gian. Các doanh nghiệp xuất khẩu của ta không phải lúc nào cũng sẵn
sàng chấp nhận những thách thức. Về phần mình, các nhà nhập khẩu Bắc Phi
phần lớn là những công ty tư nhân, khả năng thanh toán còn hạn chế. Họ cũng
2
gặp phải những khó khăn như doanh nghiệp nước ta trong việc mở rộng kinh
doanh ra bên ngoài.
Thực trạng đó làm cho việc đẩy mạnh phát triển quan hệ thương mại giữa
Việt Nam với các nước Bắc Phi nói riêng và châu Phi nói chung trở nên đặc
biệt cần thiết, góp phần đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế thương mại, cũng
như mong muốn của lãnh đạo Việt Nam và các nước, của giới doanh nghiệp và
nhân dân hai bên.
Để tăng cường quan hệ thương mại giữa Việt Nam với Bắc Phi, đẩy
mạnh tốc độ tăng trưởng buôn bán hai chiều trong thời kỳ 2001-2010, cũng như
mở rộng quan hệ trên các lĩnh vực dịch vụ, đầu tư và sở hữu trí tuệ, chúng ta
cần phải tìm hiểu thị trường Bắc Phi, nắm bắt thực trạng mối quan hệ thương
mại hiện nay giữa Việt Nam với thị trường này, từ đó đề ra những kiến nghị,
giải pháp thiết thực. Qua một số thị trường Bắc Phi, hàng Việt Nam có thể thâm
nhập, tạo điều kiện mở rộng quan hệ buôn bán với toàn châu lục.
Trong khuôn khổ viết khoá luận tốt nghiệp theo quy định của Khoa Kinh
tế Ngoại thương (Trường Đại học Ngoại thương), tôi đã chọn đề tài “Xuất khẩu
của Việt Nam sang các nước Bắc Phi, thực trạng và giải pháp” vì trong bối cảnh
nước ta hiện nay, có rất ít tài liệu viết về Bắc Phi nói riêng và châu Phi nói
chung.
Mục tiêu của khoá luận này là nghiên cứu tổng quan về Bắc Phi và thị
trường Bắc Phi, thực trạng quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các nước Bắc
Phi, từ đó đưa ra một số giải pháp phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam
với khu vực này đến năm 2010.
Đối tượng nghiên cứu của khoá luận này là chính sách kinh tế thương
mại của các quốc gia Bắc Phi với thế giới và với Việt Nam, chính sách thương
mại của Nhà nước Việt Nam trong quan hệ với Bắc Phi nói riêng và châu Phi
nói chung.
Phạm vi nghiên cứu của khoá luận này là 5 nước Bắc Phi (Ai Cập,
Angiêri, Maroc, Tuynidi và Libi). Quan hệ thương mại được thể hiện qua bốn
lĩnh vực: thương mại hàng hoá, thương mại dịch vụ, đầu tư và sở hữu trí tuệ.
3
Cuối cùng là các giải pháp phát triển quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các
nước Bắc Phi đến năm 2010.
Phương pháp nghiên cứu là tập hợp và phân tích các tài liệu trong và
ngoài nước về Bắc Phi, quan hệ thương mại Việt Nam-Bắc Phi, đi sâu hơn đối
với 5 thị trường Ai Cập, Angiêri, Maroc, Tuynidi và Libi.
Khoá luận gồm 3 chương:
Chương I- Tổng quan về quan hệ thương mại song phương và đa
phương của Bắc Phi
Chương II- Thực trạng quan hệ thương mại giữa Việt Nam và các
nước Bắc Phi thời kỳ 1991-2004
Chương III- Các giải pháp phát triển quan hệ thương mại giữa Việt
Nam với các nước Bắc Phi đến năm 2010
Trong quá trình thực hiện luận văn này, tôi đã gặp nhiều khó khăn trong
khâu thu thập thông tin, dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau trong và ngoài nước.
Mặc dù đã cố gắng nhưng chắc hẳn không tránh khỏi những thiếu sót. Được sự
giúp đỡ nhiệt tình của các tổ chức, cá nhân, luận văn cuối cùng đã được hoàn
thành.
Nhân dịp này, tôi xin chân thành cảm ơn ThS. Vương Thị Bích Ngà, Bộ
môn Vận tải Bảo hiểm Trường Đại học Ngoại thương, Bộ Thương mại, Bộ
Ngoại giao, Tổng Cục Hải quan đã giúp đỡ nhiệt tình và hiệu quả trong quá
trình tôi thực hiện đề tài.
Sinh viên thực hiện
4
CHƯƠNG I
TỔNG QUAN VỀ QUAN HỆ THƯƠNG MẠI SONG PHƯƠNG
VÀ ĐA PHƯƠNG CỦA BẮC PHI
I. GIỚI THIỆU TỔNG QUAN VỀ BẮC PHI
I.1. ĐIỀU KIỆN ĐỊA LÝ VÀ KHÍ HẬU
Khu vực Bắc Phi gồm 5 quốc gia, từ đông sang tây là Ai Cập, Libi,
Tuynidi, Angieri và Maroc, tổng diện tích 5,7 triệu km2, dân số 148,6 triệu
người (năm 2003). Khoảng 80% dân cư Bắc Phi là người Arập Berbe. Còn lại
là người gốc Âu, người Do thái và một số dân tộc khác.
Phần lớn địa hình Bắc Phi là sa mạc với những cồn cát nhấp nhô. Ven
Địa Trung Hải là dải đồng bằng phì nhiêu có khí hậu ôn hòa. Đi sâu vào lục địa
có khí hậu sa mạc nắng nóng. Khu vực này có nguồn tài nguyên thiên nhiên
phong phú, quan trọng nhất là dầu mỏ, tập trung ở Libi, Angieri và Ai Cập, tiếp
theo là phốt-phát, than đá, cobalt, sắt, chì, mangan…
I.2. ĐIỀU KIỆN XÃ HỘI
Châu Phi là lục địa có lịch sử lâu đời. Nền văn minh cổ đại đầu tiên của
loài người xuất hiện ở Ai Cập từ 3400 năm trước Công nguyên (CN). Ở Bắc
Phi, người Phenisi thành lập đế chế Carthage vào thế kỷ thứ 9 trước CN và đến
thế kỷ thứ nhất trước CN mở rộng bờ cõi ra toàn vùng đông bắc Châu Phi. Năm
146 sau CN, người La Mã chinh phục đế chế Carthage và cai quản toàn bộ vùng
Bắc Phi đến thế kỷ thứ 4. Vào thế kỷ thứ 17, người Arập bắt đầu chinh phục
vùng này và các thương gia Hồi giáo truyền bá đạo Hồi khắp vùng, qua cả sa
mạc Sahara tới Vương quốc Tây Sudan, một vương quốc hùng mạnh thời Trung
cổ ở sát phía nam sa mạc Sahara.
Từ giữa thế kỷ 19, các nước Bắc Phi chịu sự thống trị của các cường
quốc Châu Âu. Hai thực dân lớn nhất tại châu Phi là Pháp và Anh, trong đó
Pháp đô hộ chủ yếu ở phía Tây và Tây Bắc lục địa đồng thời lập chế độ bảo hộ
Angiêri, Maroc và Tuynidi.
5
