GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM DU LỊCH NHÀ THỜ CÔNG GIÁO
VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
TS. Đỗ Trần Phương, CN. Bùi Văn Hài1
Tóm tắt: Du lịch tâm linh ở Việt Nam hiện nay, về cơ bản đang chú trọng nhiều đến du lịch tâm
linh gắn với Phật giáo. Tuy nhiên, trong số các tôn giáo lớn tại Việt Nam hiện nay, Công giáo hiện
có số lượng tín đồ tương đối lớn khoảng 5,9 triệu tín đồ2. Với số lượng khoảng gần 2000 nhà thờ
lớn nhỏ tại đồng bằng Bắc Bộ hàm chứa những giá trị đặc sắc về lịch sử, tôn giáo, kiến trúc, mỹ
thuật, biểu tượng, giao lưu văn hoá Đông - Tây sẽ là nguồn tài nguyên rất có giá trị để phát triển
các sản phẩm du lịch. Bài nghiên cứu này sẽ góp phần đưa ra những giải pháp để phát triển sản
phẩm du lịch nhà thờ Công giáo vùng đồng bằng Bắc Bộ để góp phần khai thác tốt những giá trị
văn hoá của nhà thờ Công giáo, đồng thời làm phong phú thêm những sản phẩm du lịch tâm linh
của Việt Nam hiện nay.
Từ khoá: Du lịch nhà thờ Công giáo, sản phẩm du lịch, du lịch tâm linh.
Summary: Currently, spiritual tourism in Vietnam primarily focuses on Buddhism. However,
among the major religions in the country, Catholicism has a significant following, with
approximately 5.9 million believers. There are nearly 2,000 churches of various sizes in the
Northern Delta, each possessing unique historical, religious, architectural, artistic, symbolic, and
cultural exchange values, making them a valuable resource for developing tourism products. This
study aims to propose solutions for developing tourism products related to Catholic churches in
the Northern Delta, thereby enhancing the cultural values of these churches and enriching the
spiritual tourism offerings in Vietnam today.
Keywords: Catholic church tourism - Tourism products - Spiritual tourism
1
Trường Đại học Văn hóa Hà Nội.
2
https://baochinhphu.vn/cong-bo-ket-qua-chinh-thuc-va-tong-ket-tong-dieu-tra-dan-so-nha-
o-nam-2019-102265875.htm#:~:text=Đến%20thời%20điểm%20Tổng%20điều,tổng%20
dân%20số%20cả%20nước.
TRAINING AND USING CULTURAL TOURISM HUMAN RESOURCES... 637
1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Khởi đầu từ “Nhà Tạm”, trải qua nhiều thời kỳ lịch sử, nhà thờ Công
giáo là một thành tố quan trọng không thể tách rời trong đời sống tôn
giáo của tín đồ Công giáo trên thế giới. Nhà thờ Công giáo - Ngôi nhà
của Chúa, nó không chỉ là không gian thiêng quan trọng bậc nhất của
Hội thánh Công giáo mà còn là nơi để giáo dân tụ họp, bày tỏ đức tin
của mình với Chúa. Song hành với sự phát triển của lịch sử, nhà thờ
Công giáo cũng có sự thay đổi liên tục để phù hợp với mục đích phụng
vụ, cũng như sự phát triển của kỹ thuật, nghệ thuật. Từ nhà Tạm, đến
đền thờ Jerusalem, hang toại đạo, nhà thờ theo phong cách Byzatine,
Roman, Gothic, hiện đại, nhà thờ Công giáo đều đã để lại dấu ấn của
mình trong lịch sử kiến trúc và mỹ thuật thế giới, đồng thời đáp ứng
tốt nhu cầu phụng vụ Thiên Chúa. Nhà thờ, dù to hay nhỏ, dù theo
phong cách kiến trúc nào đi chăng nữa cũng đều hướng tới những
mục đích chính: Khẳng định sự hiện diện của Thiên Chúa; Nơi tập hợp
giáo dân và cử hành Thánh lễ.
Kể từ khi Công giáo được truyền vào Việt Nam năm 1533 tại Quần
Anh, Trà Lũ, Nam Định, đạo Công giáo đã hình thành ở Việt Nam
nhiều giá trị văn hoá mới. Những giá trị nhân văn cao cả của đạo Công
giáo, những tri thức khoa học, hệ thống chữ viết, những lễ hội, những
giá trị văn hoá vật thể mà tiêu biểu là hệ thống nhà thờ đã trở thành
một thành tố văn hoá không thể tách rời của văn hoá Việt Nam. Vùng
đồng bằng Bắc Bộ hiện nay có 6 giáo phận với khoảng hơn 2.000 nhà
thờ lớn nhỏ sẽ là một tài nguyên rất có giá trị để phát triển du lịch hành
hương Công giáo dành cho tín đồ Công giáo nói riêng và du lịch tìm
hiểu văn hoá công giáo dành cho du khách nói chung.
2. TỔNG QUAN NHÀ THỜ CÔNG GIÁO VÙNG ĐỒNG BẰNG BẮC BỘ
Hiện nay, khu vực đồng bằng Bắc Bộ là nơi có 6 giáo phận trong
tổng số 27 giáo phận của giáo hội Việt Nam, bao gồm: Tổng giáo phận
Hà Nội, giáo phận Hải Phòng, giáo phận Bắc Ninh, giáo phận Thái
Bình, giáo phận Bùi Chu và giáo phận Phát Diệm. Mỗi giáo phận đều
có những công trình kiến trúc nhà thờ có tuổi đời hơn 100 năm, có thể
được xây dựng bởi các linh mục Tây hay các linh mục người Việt. Mặc
dù đã trải qua nhiều lần trùng tu, các công trình vẫn tồn tại và giữ
ĐÀO TẠO VÀ SỬ DỤNG NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ638
nguyên được giá trị ban đầu, trở thành những biểu tượng mang tính
đại diện của giáo phận.
Theo số lượng thống kê, hiện nay trên địa bàn của 6 giáo phận thuộc
khu vực đồng bằng Bắc Bộ có khoảng hơn 2.000 ngôi nhà thờ lớn nhỏ,
được phân theo ba cấp bậc:
- Nhà thờ chính tòa (mỗi giáo phận có 1 nhà thờ chính tòa). Đây
được coi là nhà thờ “mẹ” của các nhà thờ trong giáo phận. Do đó, các
nhà thờ chính tòa sẽ được xây dựng với quy mô khá lớn để thể hiện
được tầm quan trọng của mình.
- Nhà thờ giáo xứ. Đây là trung tâm các hoạt động tôn giáo của giáo
dân, là nơi mà họ tham gia cử hành thờ phượng, lãnh nhận các bí tích.
Thông thường các giáo xứ đều có các linh mục quản xứ ở đó.
- Nhà thờ giáo họ. Đây là nhà thờ “con” của các nhà thờ xứ, nơi đây
cộng đoàn có thể cùng nhau tham dự thánh lễ và cầu nguyện.
Nhà thờ Công giáo là sự kết tinh của tinh hoa kiến trúc, văn hóa
cũng như biểu tượng Công giáo. Nơi đây hội tụ đầy đủ những giá trị
văn hóa vật thể và phi vật thể:
Giá trị vật thể được thể hiện thông qua những công trình kiến trúc
nhà thờ với quy mô rất lớn, đủ các loại hình kiến trúc, tiêu biểu như:
Roman, Gothic, Phục hưng, hiện đại. Ngoài ra, những biểu tượng vật
thể, những tác phẩm điêu khắc, hội họa có giá trị nghệ thuật cao được
sử dụng trong việc trang trí nhà thờ để biểu lộ đức tin, giúp cho du
khách khi có dịp ghé thăm nhà thờ cảm nhận như mình như đang
sống trong không gian của ánh sáng được ví như thiên đàng ngay ở
trần gian.
Bên cạnh đó, nhà thờ còn mang trong mình những giá trị phi vật
thể. Xét ở một khía cạnh nào đó, nhà thờ như một biểu tượng tinh
thần trong đời sống của người Công giáo. Khi vui họ cũng đến nhà
thờ, khi buồn họ cũng đến nhà thờ. Nhà thờ giống như một “người
mẹ” luôn đón chờ con cái trở về. Khi vui mừng đến nhà thờ để tạ ơn
Chúa, khi buồn rầu đến nhà thờ để cầu xin Chúa ban sức mạnh giúp
vượt qua những khó khăn phía trước. Do đó, nhà thờ là điểm tựa của
tâm linh nơi con người có thể đón nhận được sức mạnh của đức tin.
TRAINING AND USING CULTURAL TOURISM HUMAN RESOURCES... 639
Vì nhà thờ có sự hiện diện của Chúa, nơi con người có thể tin tưởng
và đặt hết cuộc đời của mình vào đó, mong đợi một sự sống vĩnh cửu
trên Thiên đàng.
Trong tổng số hơn 2000 ngôi nhà thờ, tại mỗi giáo phận đều có
những ngôi thánh đường mang tính đại diện mà mỗi khi nhắc đến
giáo phận đó là mọi người sẽ nghĩ ngay đến. Dưới đây là một số nhà
thờ tiêu biểu của 6 giáo phận:
Bảng 2.1. Các nhà thờ tiêu biểu của 6 giáo phận
STT GIÁO PHẬN NHÀ THỜ TIÊU BIỂU NĂM
XÂY DỰNG KIẾN TRÚC
1Tổng giáo phận
Hà Nội
Nhà thờ Lớn Hà Nội 1884 Gothic
Nhà thờ Sở Kiện 1877 Gothic
2Giáo phận
Hải Phòng
Nhà thờ chính tòa
Hải Phòng
Những năm 20
của thế kỷ XIX3Gothique
Nhà thờ Kẻ Sặt 1882 Gothic
3Giáo phận
Bắc Ninh
Nhà thờ chính
tòa Bắc Ninh 1889 Baroque
Nhà thờ đá Tam Đảo 1937 Gothic
4Giáo phận
Thái Bình
Nhà thờ chính tòa
Thái Bình 2007 Gothic
Nhà thờ Bác Trạch 2006 Gothic
5Giáo phận
Bùi Chu
Nhà thờ Phú Nhai 1933 Gothic
Nhà thờ Ninh Cường 1872 Á - Âu
6Giáo phận
Phát Diệm
Nhà thờ đá
Phát Diệm 1875 Á Đông
Đan viện Châu Sơn 1939 Gothic
Nguồn: Nhóm nghiên cứu tổng hợp
Mỗi nhà thờ với những nét kiến trúc khác nhau làm cho không gian
văn hóa tôn giáo vùng châu thổ Bắc Bộ càng thêm sinh động. Đặc biệt
3
http://nhathoconggiaovietnam.com/nha-tho/nha-tho-chinh-toa-hai-phong
ĐÀO TẠO VÀ SỬ DỤNG NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ640
trong không gian ấy còn có sự kết hợp hài hòa giữa văn hóa Công giáo
và văn hóa Việt Nam được thể hiện thông qua kiến trúc và biểu tượng,
tạo nên những nét riêng biệt cho văn hóa Công giáo tại Việt Nam. Đây
là nguồn tư liệu sống động về sự hội nhập văn hóa.
3. GIÁ TRỊ VĂN HOÁ
Nhà thờ chính là trung tâm trong đời sống đức tin của người Công
giáo, là nơi con người gặp gỡ Thiên Chúa trong một mối tương quan
thần linh. Chính vì thế, nhà thờ mang trong mình những giá trị văn
hóa vật thể và phi vật thể khác nhau. Những giá trị đó được thể hiện
thông qua kiến trúc, biểu tượng và mỹ thuật.
Thứ nhất, về giá trị kiến trúc. Kể từ khi Công giáo được truyền bá
vào Việt Nam, bên cạnh việc sử dụng những nét đặc trưng kiến trúc
nhà thờ phương Tây điển hình như kiến trúc Gothic và Roman, người
Công giáo Việt Nam, nhất là khu vực đồng bằng Bắc Bộ với tư duy
sáng tạo, đã tạo dựng một không gian kiến trúc nhà thờ có sự kết hợp
giữa hài hòa giữa phong cách kiến trúc gỗ truyền thống với phong
cách kiến trúc phương Tây, tạo dựng nên một không gian mang phong
cách kiến trúc Á – Âu kết hợp. Bên cạnh đó, một số nhà thờ còn sử
dụng nguyên phong cách kiến trúc gỗ truyền thống vào trong việc
xây dựng, tạo ra một không gian kiến trúc giống như một ngôi đình,
ngôi chùa của người Việt. Trải qua quá trình tồn tại, những ngôi thánh
đường nơi đây đã trở thành một phần của các loại hình kiến trúc tôn
giáo tại Việt Nam, làm phong phú cho nền kiến trúc nước nhà. Những
ngôi thánh đường với tuổi đời hơn một trăm năm, đã trở thành những
di sản văn hóa, thể hiện sự sáng tạo của người Công giáo Việt Nam
trong việc kiến thiết “ngôi nhà của Chúa”.
Thứ hai, khi nhắc đến nhà thờ Công giáo, chúng ta sẽ không thể bỏ
qua những giá trị về biểu tượng. Nếu như không gian kiến trúc nhà
thờ là “phần xác” thì biểu tượng trong nhà thờ chính là phần “linh
hồn”, là yếu tố quan trọng nhất làm nên sự thiêng liêng của ngôi thánh
đường. Biểu tượng chính là mối dây liên kết giữa con người với Thiên
Chúa. Thông qua biểu tượng, con người cảm nhận được sự hiện hữu
siêu nhiên vô hình của Thiên Chúa. Biểu tượng cũng giúp con người
bày tỏ lòng yêu mến, sự cầu xin ban ơn và chuyển cầu đối với Thiên