intTypePromotion=1
ADSENSE

Giáo trình dịch học bào vệ thực vật part 5

Chia sẻ: Afsjkja Sahfhgk | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:16

103
lượt xem
33
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Theo tài liệu tổng kết của Trạm BVTV Việt Bắc 1961 - 1971, bọ xít dại có thể có 5 lứa trong 1 năm: Lứa 1: Từ giữa tháng 3 hoặc đầu tháng 4 đến cuối tháng 4 - đầu tháng 5. Bọ xít phá lúa chiêm xuân trỗ (đợt n y kéo d i); Lứa 2: Từ giữa cuối tháng 5 đến giữa tháng 6.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình dịch học bào vệ thực vật part 5

  1. Sù t¸c ®éng kh«ng thuËn lîi YÕu tè phô YÕu tè kh«ng thuéc mËt ®é phô thuéc mËt YÕu tè di YÕu tè sinh th¸i truyÒn cña lo i c«n trïng MËt ®é, sè l−îng chÕt TËp tÝnh sinh sè l−îng cña quÇn thÓ lo i häc cña lo i thay ®æi T¨ng Gi¶m C. quÇn MËt ®é, tû lÖ chÕt sè l−îng cña quÇn thÓ lo i YÕu tè di truyÒn YÕu tè sinh th¸i cña lo i YÕu tè phô thuéc YÕu tè kh«ng phô mËt ®é thuéc mËt ®é Sù t¸c ®éng thuËn lîi H×nh : S¬ ®å vÒ ¶nh h−ëng cña c¸c nh©n tè m«i tr−êng v tÝnh tr¹ng di truyÒn tíi sè l−îng cña chñng quÇn (Theo Olli, Emerson, O. Park v Schmidt). Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..64
  2. xuèng rÊt nhanh. Ngo i ra, nh÷ng nghiªn cøu vÒ biÕn ®éng sè l−îng c«n trïng, cho phÐp chóng ta dùa trªn c¬ së mèi quan hÖ gi÷a yÕu tè ngo¹i c¶nh víi sù biÕn ®éng sè l−îng cña c¸c lo i c«n trïng trong tù nhiªn, m cã thÓ dù tÝnh dù b¸o ng¾n h¹n hay d i h¹n cho mét vïng sinh th¸i nhÊt ®Þnh. Ch¼ng h¹n nh− t¸c ®éng cña yÕu tè khÝ hËu thêi tiÕt lªn biÕn ®éng sè l−îng cña c«n trïng b»ng m« h×nh to¸n häc, ®å thÞ, khÝ hËu ®å, sinh khÝ hËu ®å ®Ó ph¸n ®o¸n cho sù biÕn ®éng cña mét lo i sinh vËt n o ®ã trong hÖ sinh th¸i nhÊt ®Þnh. To n bé phøc hÖ c¸c nh©n tè t¸c ®éng quyÕt ®Þnh mËt ®é chñng quÇn cã thÓ tr×nh b y d−íi d¹ng s¬ ®å trªn ®©y (H×nh .) 2. C¸c nh©n tè t¸c ®éng ®Õn biÕn ®éng sè l−îng chñng quÇn dÞch h¹i Qu¸ tr×nh sinh tr−ëng ph¸t triÓn, ®iÒu chØnh sè l−îng cña chñng quÇn l ®éng lùc häc cña chñng quÇn. C¸c nh©n tè t¸c ®éng lªn ho¹t ®éng cña chñng quÇn ®−îc chia l m 2 lo¹i: Nh©n tè thay ®æi (kh«ng phô thuéc mËt ®é) v nh©n tè ®iÒu ho (phô thuéc mËt ®é). Nh©n tè thay ®æi (kh«ng phô thuéc mËt ®é) nh− khÝ hËu thêi tiÕt. Cßn nh÷ng t¸c ®éng cña con ng−êi l nh©n tè chØ t¸c ®éng l m thay ®æi mËt ®é cña chñng quÇn, v khi mËt ®é cña chñng quÇn t¨ng hay gi¶m th× kh«ng ¶nh h−ëng trë l¹i nh©n tè ®ã. Cßn nh©n tè ®iÒu ho (phô thuéc mËt ®é), gåm nh÷ng yÕu tè h÷u sinh, l nh©n tè t¸c ®éng lªn chñng quÇn c«n trïng, l m t¨ng hoÆc gi¶m sè l−îng chñng quÇn. V khi mËt ®é chñng quÇn t¨ng hay gi¶m th× t¸c ®éng trë l¹i nh©n tè ®ã (¶nh h−ëng trùc tiÕp). Nh©n tè ®iÒu ho ®−îc thùc hiÖn theo nguyªn t¾c cña mèi liªn hÖ ng−îc (Vò Quang C«n, 1996), (Piter ,1975). 2.1. T¸c ®éng cña nh©n tè thay ®æi 2.1.1. T¸c ®éng trùc tiÕp Mét sè t¸c gi¶ cho r»ng, yÕu tè giíi h¹n ®Çu tiªn cña mét c¬ thÓ sinh vËt l ®iÒu kiÖn thêi tiÕt. T¸c ®éng trùc tiÕp cña tõng yÕu tè riªng biÖt nh− nhiÖt ®é, Èm ®é, ¸nh s¸ng, l−îng m−a … lªn tèc ®é ph¸t triÓn cña tõng lo i sinh vËt nh− tr¹ng th¸i tån t¹i, kh¶ n¨ng sèng, tû lÖ chÕt … Ta biÕt r»ng, c«n trïng hay vi sinh vËt l nh÷ng lo i sinh vËt biÕn nhiÖt, ho¹t ®éng cña chóng bÞ chi phèi bëi nhiÖt ®é rÊtt râ rÖt. Ho¹t ®éng tÝch cùc cña chóng chØ x¶y ra trong mét ph¹m vi gií h¹n x¸c ®Þnh. Ph¹m vi Êy thay ®æi tuú theo tõng lo i. Khi nhiÖt ®é m«i tr−êng qu¸ cao hoÆc qu¸ thÊp, v−ît ra khái ph¹m vi ho¹t ®éng tÝch cùc, th× sinh vËt r¬i v o tr¹ng th¸i h«n mª nãng hoÆc l¹nh. V nÕu v−ît ra khái vïng tª liÖt nãng hoÆc l¹nh trong mét thêi gian d i th× sinh vËt sÏ chÕt, dÉn ®Õn sè l−îng quÇn thÓ gi¶m xuèng nhanh chãng. ë ph¹m vi vïng cùc thuËn vÒ nhiÖt ®é, sinh vËt sÏ ph¸t triÓn m¹nh, sè l−îng t¨ng lªn rÊt nhanh. Nh−ng nÕu nhiÖt ®é v−ît ra khái ph¹m vi ®ã th× sè l−îng sinh vËt còng sÏ gi¶m xuèng nhanh chãng. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..65
  3. 2.1.2. T¸c ®éng gi¸n tiÕp NhiÖt ®é, Èm ®é, ¸nh s¸ng ®ång thêi t¸c ®éng lªn c©y trång l yÕu tè thøc ¨n, l m thay ®æi tr¹ng th¸i cña c©y trång, dÉn ®Õn l m t¨ng hoÆc gi¶m sè l−îng cña sinh vËt. Mét ®Æc ®iÓm quan träng n÷a l tr¹ng th¸i sinh lý cña c©y trång l m thøc ¨n, trong nhiÒu tr−êng hîp, dÉn tíi sù ph¸t triÓn h ng lo¹t nh÷ng lo i g©y h¹i. HoÆc sù yÕu ®i cña c©y trång, thóc ®Èy sù t¨ng sè l−îng cña nh÷ng lo i sinh vËt g©y h¹i trªn l¸. ChÆng h¹n, c©y trång yÕu ®i vÒ mÆt sinh lý, c©y cã m u xanh ®Ëm, ph¸t triÓn nhiÒu vÒ th©n l¸ th× c«n trïng còng nh− c¸c lo i vi sinh vËt −a thÝch h¬n. HoÆc hiÖn t−îng chÆt ph¸ c©y h ng lo¹t, sÏ t¹o nªn sù t¨ng hoÆc gi¶m sè l−îng h ng lo¹t cña sinh vËt. MÆt kh¸c, ph¹m vi nhiÖt ®é thÝch hîp cho ho¹t ®éng tÝch cùc cña c¸c lo i sinh vËt, th−êng thÊp h¬n ph¹m vi cùc thuËn cña c¸c lo i ký sinh tiªu diÖt chóng. Sù kh¸c nhau vÒ ng−ìng nhiÖt ®é ph¸t triÓn n y, dÉn ®Õn sù t¨ng gi¶m sè l−îng cña c¸c lo i dÞch h¹i. Nh÷ng t¸c ®éng l m thay ®æi tÝch cùc cña thiªn ®Þch dÞch h¹i l nh÷ng t¸c ®éng mang tÝnh chÊt gi¸n tiÕp ®Õn ®êi sèng c«n trïng vËt chñ. Tr−êng hîp kh¶ n¨ng chèng l¹nh cña thiªn ®Þch kÐm h¬n c«n trïng, th× tÝnh tÝch cùc cña thiªn ®Þch bÞ kÐm ®i, l m cho dÞch h¹i bÞ bïng ph¸t víi sè l−îng lín. Ngo i ra, trong mét sè tr−êng hîp, cã sù kh¸c nhau vÒ ph¶n øng quang chu kú cña vËt chñ v ký sinh cña chóng, dÉn ®Õn sù ®×nh chØ qua ®«ng hay b¾t ®Çu ph¸t triÓn c¶u 2 lo i kh¸c nhau. Trong tr−êng hîp n y, thiªn ®Þch cã thÓ xuÊt hiÖn kh¸c víi thêi gian xuÊt hiÖn cña c¸c lo i dÞch h¹i. DÉn ®Õn sù t¨ng gi¶m kh¶ n¨ng sinh s¶n cña c¸c lo i dÞch h¹i. Cã thÓ nãi r»ng, mèi quan hÖ kh¸c nhau ®èi víi c¸c nh©n tè v« sinh trong m«i tr−êng dÞch h¹i v thiªn ®Þch cña chóng, ® t¹o ra h ng lo¹t c¸c kh¶ n¨ng t¸c ®éng gi¸n tiÕp cña ®iÒu kiÖn thêi tiÕt ®èi víi sù t¨ng gi¶m sè l−îng cña c«n trïng. §é Èm cao, thÊp còng cã t¸c ®éng lín ®Õn kh¶ n¨ng ph¸t triÓn cña mét sè lo i nÊm tiªu diÖt nh÷ng c«n trïng vËt chñ. §é Èm cao – nÊm ph¸t triÓn m¹nh sÏ t¨ng kh¶ n¨ng ký sinh trªn nhiÒu c¸ thÓ vËt chñ, dÉn ®Õn l m gi¶m sè l−îng c«n trïng vËt chñ. Ng−îc l¹i ®é Èm thÊp, sÏ h¹n chÕ kh¶ n¨ng ph¸t triÓn cña nÊm th× sè l−îng c«n trïng sÏ t¨ng ®¸ng kÓ. H¬n n÷a, sù kh¸c nhau vÒ kh¶ n¨ng chÞu l¹nh, chÞu Èm cña ký sinh v vËt chñ ® l m sè l−îng c«n trïng t¨ng gi¶m ®ét ngét. Ngo i ra, tÝnh chu kú cña sù bïng ph¸t sè l−îng cña sinh vËt còng ¶nh h−ëng ®Õn sù biÕn ®éng sè l−îng. NhiÒu t¸c gi¶ cho r»ng, hiÖn t−îng n y l do sù t¨ng gi¶m chu kú ho¹t ®éng cña mÆt trêi. HiÖn t−îng n y thÓ hiÖn ë mét sè lo i b−ím s©u h¹i lóa ë nh÷ng vïng kh¸c nhau cña NhËt B¶n, tuy nhiªn hiÖn t−îng n y kh«ng ph¶i l phæ biÕn. ¤ng Victorov cho r»ng, nh÷ng hiÖn t−îng t¨ng gi¶m sè l−îng ®ét ngét cã tÝh chu kú cña c¸c lo i sinh vËt, phô thuéc v o sù t¨ng gi¶m chu kú ho¹t ®éng cña mÆt trêi l ®óng ®¾n h¬n (Peter, 1975). Tuy nhiªn, trong mét sè tr−êng hîp riªng biÖt, cã thÓ do mét v i nguyªn nh©n kh¸c m kh«ng ph¶i do hiÖn t−îng chu kú cña mÆt trêi. VÝ dô, bä que h¹i rõng dÎ Cao B»ng v o nh÷ng n¨m 1967-1968 ë ViÖt Nam (Vò Quang C«n 1996). Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..66
  4. 2.2. T¸c ®éng cña nh©n tè ®iÒu ho (nh©n tè phô thuéc mËt ®é) Gi÷a nh©n tè v chñng quÇn t¸c ®éng qua l¹i víi nhau theo mèi liªn hÖ ng−îc. Cã 4 c¬ chÕ ®iÒu ho sè l−îng sinh vËt c¬ b¶n sau: + T¸c ®éng t−¬ng hç trong cïng lo i + T¸c ®éng t−¬ng hç gi÷a c¸c lo i + Sù thay ®æi cña m«i tr−êng + C¬ chÕ di truyÒn cña mèi liªn hÖ ng−îc. Theo Victorov (19..), hai nhãm ®Çu l c¬ b¶n ®−îc tr×nh b y d−íi ®©y 2.2.1. C¬ chÕ ®iÒu ho trong lo i Sù lín lªn cña mËt ®é chñng quÇn th−êng d©n ®Õn gi¶m kÝch th−íc c¸ thÓ, gi¶m kh¶ n¨ng sinh s¶n, t¨ng sù chÕt cña Êu trïng v nhéng cña c«n trïng, l m thay ®æi tèc ®é ph¸t triÓn v t¨ng t−¬ng qua giíi tÝnh cña c«n trïng. ë mét sè lo i thuéc bé c¸nh cøng v hai c¸nh, biÕn ®éng mËt ®é chñng quÇn kh«ng ¶nh h−ëng ®Õn t−¬ng quan giíi tÝnh. Nh−ng ng−îc l¹i, ë nhiÒu lo i c«n trïng kh¸c, sù thay ®æi mËt ®é dÉn tíi thay ®æi t−¬ng quan giíi tÝnh. VÝ dô, c«n trïng thuéc bé c¸nh v¶y v c«n trïng ký sinh thuéc bé c¸nh m ng, tû lÖ tr−ëng th nh c¸i thay ®æi thay ®æi phô thuéc v o mËt ®é chñng quÇn cña chóng. Khi mËt ®é chñng quÇn t¨ng, sÏ kÝch thÝch qu¸ tr×nh di c− v ¶nh h−ëng ®Õn kh¶ n¨ng sèng cña thÕ hÖ sau. §iÒu n y thÓ hiÖn ë rÊt nhiÒu lo i nh− rÖp. Ngo i ra, mËt ®é chñng quÇn cßn ¶nh h−ëng ®Õn sè l−îng trøng ®−îc ®Î ra ë c¸c c¸ thÓ c¸i, hai ®¹i l−îng n y th−êng tû lÖ nghÞch víi nhau, ch¼ng h¹n nh− mét sè lo i rÖp, mét sè lo i thuéc bé c¸nh th¼ng. Mét sè lo i c«n trïng kh¸c (ruåi nh , s©u khoang), khi mËt ®é chñng quÇn lªn cao, th× träng l−îng c¸c thÓ bÞ gi¶m, ®iÒu n y phÇn lín l do c¬ chÕ thøc ¨n. Trong mét sè tr−êng hîp, c¹nh tranh cïng lo i kh«ng ph¶i do thiÕu thøc ¨n khi mËt ®é lªn cao, m l do t¸c ®éng cña tÝn hiÖu nhiÔm bÈn m«i tr−êng sèng cña chÊt ht¶i tõ nhiÒu c¸ thÓ. ë nhiÒu lo i c«n trïng ký sinh thuéc bé c¸nh m ng (chñ yÕu ë hä Braconidae v Ichneumonidae., ký sinh tr−ëng th nh ®Î nhiÒu trøng lªn mét c¬ thÓ vËt chñ, nªn sau ®ã, Êu trïng ký sinh në ra sÏ cã sù c¹nh tranh thøc ¨n v kh«ng gian n¬i ë, dÉn ®Õn tiªu diÖt lÉn nhau. Sù bïng ph¸t sè l−îng c«n trïng d−íi t¸c ®éng cña sù thay ®æi vÒ mÆt di truyÒn còng l nh©n tè t¸c ®éng trong lo i do sù t¨ng gi¶m mËt ®é, ® dÉn ®Õn h ng lo¹t sù biÕn ®æi vÒ sinh s¶n, sù chÕt, giíi tÝnh, dÉn ®Õn biÕn ®éng sè l−îng d−íi t¸c ®éng cña mèi quan hÖ gi÷a c¸c c¸ thÓ trong chñng quÇn. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..67
  5. 2.2.2. C¬ chÕ ®iÒu ho sinh quÇn §èi víi c«n trïng h¹i thùc vËt, th× yÕu tè ®iÒu ho chóng chñ yÕu l do c¸c lo i kÎ thï tù nhiªn cña chóng. C«n trïng cã rÊt nhiÒu lo i thiªn ®Þch: c¸c vi sinh vËt g©y bÖnh, tuyÕn trïng, c«n trïng ¨n thÞt, c«n trïng ký sinh, ®éng vËt tiÕt tóc, ®éng vËt x−¬ng sèng. Nh÷ng lo i thiªn ®Þch n y ®ãng vai trß quan träng kh¸c nhau trong viÖc h¹n chÕ sù ph¸t triÓn lan tr n cña s©u h¹i, nã mang l¹i lîi Ých cho con ng−êi, l ng−êi b¹n cña n«ng d©n, nªn nhiÒu lo i ®−îc con ng−êi quan t©m , ®Çu t− nghiªn cøu nh©n nu«i nh©n t¹o v ®−îc sö dông trong ®Êu tranh sinh häc víi c¸c lo i s©u h¹i, manh l¹ hiÖu qu¶ kinh tÕ ®¸ng kÓ. Tuy nhiªn, mét sè lo i trong c¸c lo i thiªn ®Þch l¹i cã h¹i ®èi víi lîi Ých cña con ng−êi, v× nã tiªu diÖt c«n trïng cã Ých nh− nh− t»m, ong mËt, c¸nh kiÕn v.v… g©y thiÖt h¹i ®¸ng kÓ cho con ng−êi. * C¸c vi sinh vËt g©y bÖnh cho c«n trïng bao gåm c¸c lo i nÊm, vi khuÈn, virus v mét sè lo i ®éng vËt ®¬n b o. Chóng t¹o th nh mét bé phËn quan träng trong tËp hîp thiªn ®Þch cña c«n trïng. V× vËy, ® tõ l©u ®−îc nhiÒu nh c«n trïng chó ý tíi viÖc sö dông chóng ®Ó g©y bÖnh cho c«n trïng cã h¹i. HiÖn nay, khuynh h−íng nghiªn cøu n y ® trë th nh mét bé phËn ®éc lËp n»m trong lÜnh vùc c«n trïng häc. C¸c vi sinh vËt g©y bÖnh th−êng gÆp l nÊm b¹ch c−¬ng (Beauveria., nÊm ®èi kh¸ng (Trichoderma., nÊm xanh (Merhytazium), vi khuÈn BT (Bacillus thuringiensis), virus nh©n ®a diÖn (NPV) v mét sè ®éng vËt ®¬n b o (Protozoa.. * TuyÕn trïng ký sinh: Cã rÊt nhiÒu lo i tuyÕn trïng ký sinh víi sè l−îng lín. Mét sè lo i thuéc lo¹i ký sinh ®Þnh vÞ trong c¬ thÓ c«n trïng. Mét sè lo i kh¸c th× c«n trïng chØ l ký chñ trung gian. Cã nh÷ng lo i g©y t¸c h¹i cho thiªn ®Þch c«n trïng, lóc ®ã chóng l¹i l kÎ thï cña con ng−êi. * Nhãm ch©n ®èt ký sinh v ¨n thÞt: §©y l mét nhãm lín, phong phó ®a d¹ng v rÊt quan träng trong c¸c lo i thiªn ®Þch cña c«n trïng. Nhãm n y rÊt g n gòi víi c«n trïng v ®−îc chia l m 3 nhãm nhá: c«n trïng ¨n thÞt, c«n trïng ký sinh v ch©n ®èt ¨n c«n trïng. + Nhãm c«n trïng ¨n thÞt: ph©n bè ë c¸c bé hä kh¸c nhau. Tuy nhiªn, nh×n chung kh¸ nhiÒu lo i n»m trong bé c¸nh cøng v c¸nh m¹ch. Chóng l nh÷ng c¸c thÓ lín h¬n vËt måi, l m vËt måi chÕt ng y v sö dông nhiÒu vËt måi trong ®êi sèng cña m×nh. + Nhãm c«n trïng ký sinh: cã sè l−îng lo i ®Æc biÖt phong phó. Chóng thuéc nhiÒu hä cña bé c¸nh m ng, bé hai c¸nh v mét sè hä thuéc bé c¸nh cøng. C¨n cø v o tÝnh chÊt cña ký sinh m chia chóng ra l m 2 d¹ng: néi ký sinh v ngo¹i ký sinh. S©u h¹i l vËt chñ cña ký sinh, chóng võa l nguån thøc ¨n, võa l m«i tr−êng sèng bËc 2. Tuy nhiªn, nh÷ng lo i ký sinh n y cã thÓ cã mét pha tù do, kh«ng g¾n bã chÆt chÏ víi vËt chñ nh− pha tr−ëng th nh. Ký sinh cã nhiÒu bËc: ký sinh bËc 1, ký sinh bËc 2, Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..68
  6. ký sinh bËc 3 … Ký sinh bËc 1 l lo¹i ®Æc biÖt quan träng v× nã cã ý nghÜa trùc tiÕp tiªu diÖt s©u h¹i. trong thùc tÕ, cßn gÆp nhiÒu hiÖn t−îng ký sinh kÐp, trong tr−êng hîp n y, chóng ph¶i lo¹i bá l©n nhau. Trong tù nhiªn cã rÊt nhiÒu lo i c«n trïng ký sinh s©u h¹i ë mäi pha sinh tr−ëng cña c«n trïng. Chóng ta cÇn hiÓu râ vai trß cña tõng nhãm ký sinh ®Ó sö dông chóng trong phßng trõ sinh häc. * Nhãm thiªn ®Þch kh¸c ¨n c«n trïng nh− nhÖn v ®éng vËt cã x−¬ng sèng cã vai trß kh«ng nhá trong biÕn ®éng sè l−îng cña c«n trïng. Chóng n»m trong tÊt c¶ c¸c líp nh− nhÖn, chim, c¸, bß s¸t, l−ìng c−, ®éng vËt cã vó. Trong ®ã, mét sè lo i l t¸c nh©n tiªu diÖt c«n trïng sèng trong n−íc nh− bä gËy ®−îc sö dông réng r i trong ®Êu tranh sinh häc. 2.3. Vai trß ®iÒu ho cña c¸c thiªn ®Þch Thiªn ®Þch cã vai trß rÊt lín trong viÖc ®iÒu ho sè l−îng c¸c lo i s©u h¹i, v ®−îc sö dông phæ biÕn trong ®Êu tranh sinh häc phßng trõ dÞch h¹i. Thiªn ®Þch cña c«n trïng ph¶n øng trªn c¬ së sù t¨ng gi¶m mËt ®é chñng quÇn vËt chñ theo 2 ph−¬ng thøc: + Ph¶n øng chøc n¨ng: thÓ hiÖn khi t¨ng sè l−îng vËt chñ th× t¨ng kh¶ n¨ng tiªu diÖt cña bän ¨n thÞt v ký sinh víi vËt chñ. + Ph¶n øng sè l−îng: thÓ hiÖn khi t¨ng sè l−îng vËt chñ th× kÝch thÝch thiªn ®Þch t¨ng kh¶ n¨ng sinh s¶n, søc sèng còng nh− sù di c− tõ n¬i kh¸c ®Õn. Vai trß ®iÒu ho¸ sè l−îng s©u h¹i cña thiªn ®Þch ®−îc thÓ hiÖn ë s¬ ®å c¬ b¶n sau ®©y (H×nh ..) §iÒu ho BÖnh dÞch trong lo i cña c«n trïng T§ chuyªn ho¸ T§ ®a thùc H×nh .. S¬ ®å vïng ho¹t ®éng tÝch cùc cña c¸c c¬ chÕ c¬ b¶n trong ®iÒu ho sè l−îng c«n trïng cña Viktorov (1967) Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..69
  7. Theo s¬ ®å h×nh… th× ë vïng mËt ®é thÊp, chØ c«n trïng ®a thùc ho¹t ®éng. ë vïng mËt ®é cao h¬n – c«n trïng chuyªn ho¸ ho¹t ®éng. ë vïng mËt ®é cao võa – vi sinh vËt ph¸t triÓn. Cßn ë vïng mËt ®é cao nhÊt – c¬ chÕ ®iÒu ho sè l−îng trong lo i míi ®−îc thùc hiÖn. C¸c nhãm thiªn ®Þch chØ cã t¸c ®éng ®iÒu ho tÝch cùc trong mét ph¹m vi mËt ®é nhÊt ®Þnh cña vËt h¹i. VÝ dô, mét sè lo i khi mËt ®é ®¹t cao nhÊt míi xuÊt hiÖn sù c¹nh tranh c¸ thÓ trong lo i, ®iÒu chØnh kÝch th−íc c¸ thÓ, thay ®æi kh¶ n¨ng sinh s¶n. Khi mËt ®é dÞch h¹i ®¹t gÇn mËt ®é cao nhÊt, th× xuÊt hiÖn bÖnh nÊm, vi huÈn, virus ký sinh vËt h¹i, g©y chÕt h ng lo¹t. VÝ dô, nÊm trªn s©u ®o anh h¹i ®ay l m chÕt s©u ®o tõ 40 – 50%, sau ®ã t¸c ®éng cña nã gi¶m. Muèn h¹n chÕ mËt ®é vËt h¹i trong tr−êng hîp mËt ®é thÊp th× cÇn th¶ mét l−îng vi sinh vËt ký sinh vao tù nhiªn. ë møc mËt ®é s©u h¹i t−¬ng ®èi thÊp (d−íi møc g©y bÖnh do vi sinh vËt) th× vai trß cña thiªn ®Þch chuyªn ho¸ cã kh¶ n¨ng ph¸t huy, tiªu diÖt nhiÒu c¸ thÓ s©u h¹i, dÉn ®Õn gi¶m mËt ®é chñng quÇn s©u h¹i. ë mËt ®é rÊt thÊp, vai trß ph¸t huy cña thiªn ®Þch ®a thùc cã hiÖu qu¶. Khi mËt ®é chñng quÇn t¨ng th× thiªn ®Þch ®a thùc ph¸t huy t¸c dông kh«ng cao. 3. mét sè m« h×nh vÒ biÕn ®éng sè l−îng s©u h¹i c©y trång M« h×nh l m« t¶ kh¸i qu¸t mét hiÖn t−îng n o ®ã cña thÕ giíi tù nhiªn ®Ó råi dù tÝnh vÒ hiÖn t−îng ®ã. Trong nh÷ng tr−êng hîp ®¬n gi¶n, m« h×nh cã thÓ thÓ hiÖn b»ng lêi. Tuy nhiªn, muèn cã m« h×nh tèt, th× m« h×nh cÇn ph¶i ®−îc x©y dùng chÆt chÏ theo thèng kª to¸n häc (tøc l cã c«ng thøc.. VÝ dô, ph−¬ng tr×nh to¸n häc biÓu thÞ sù biÕn ®æi sè l−îng cña quÇn thÓ c«n trïng, cho phÐp chóng ta dù tÝnh sè l−îng ®ã trong thêi ®iÓm x¸c ®Þnh. Nh− vËy, m« h×nh theo quan ®iÓm sinh vËt häc l cã lîi. §Æc biÖt khi chóng ta nghiªn cøu quÇn thÓ l c¸c lo i s©u h¹i, th× m« h×nh n y cßn cã thªm ý nghÜa kinh tÕ (Ph¹m B×nh QuyÒn (dÞch) 1969); (Odum 1978). Xö lý m« h×nh b»ng m¸y vi tÝnh, chóng ta nhËn ®−îc nh÷ng tÝnh chÊt cÇn x¸c ®Þnh khi thay ®æi c¸c th«ng sè cña m« h×nh, bæ sung th«ng sè míi hoÆc lo¹i bá nh÷ng th«ng sè cò. Nãi c¸ch kh¸c, “LËp” m« h×nh to¸n häc b»ng m¸y vi tÝnh cho phÐp chóng ta ho n thiÖn m« h×nh ®Õn gÇn møc lý t−ëng. Cuèi cïng m« h×nh l c«ng cô tæng hîp rÊt lîi h¹i m tÊt c¶ ®Òu thõa nhËn. Tõ cuèi thÕ kû XIX, khi thùc nghiÖm b¾t ®Çu sö dông c«n trïng ¨n c«n trïng trong phßng trõ s©u h¹i, th× nhiÒu nh khoa häc b¾t ®Çu ®Ó ý ®Õn quan hÖ gi÷a c¸c lo i dÞch h¹i víi c¸c lo i kÎ thï tù nhiªn cña dÞch h¹i. Nh÷ng ng−êi ñng hé quan ®iÓm n y chøng minh r»ng, nh÷ng nh©n tè kh«ng phô thuéc v o mËt ®é cña chñng quÇn chØ cã t¸c dông mét c¸ch ngÉu nhiªn. VÝ dô, hiÖn t−îng c¸c lo i sinh vËt bÞ chÕt rÐt nhiÒu trong mïa ®«ng do thêi tiÕt l¹nh qu¸. NÕu nh− chóng cã ý nghÜa quyÕt ®Þnh trong viÖc ®iÒu chØnh mËt ®é cña chñng quÇn, th× theo lý thuyÕt x¸c suÊt, sè Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..70
  8. l−îng cña chñng quÇn cã thÓ t¨ng lªn tíi v« h¹n hoÆc gi¶m xuèng tíi sè kh«ng. Hubert (1962) ® chØ ra r»ng, nh÷ng sù thay ®æi cña ®iÒu kiÖn thiªn v¨n kh«ng thÓ coi l c¬ së ®Ó gi¶i thÝch sù biÕn ®éng sè l−îng cña c¸c lo i sinh vËt nãi chung v c«n trïng nãi riªng. §a sè nh÷ng nh c«n trïng häc cè g¾ng lo¹i trõ c¸c nh©n tè m«i tr−êng kh«ng phô thuéc mËt ®é. Hä cho r»ng, kÎ thï tù nhiªn cña c¸c lo i sinh vËt l m h¹i ®ãng mét vai trß v« cïng quan träng. Thùc vËy, së dÜ thu ®−îc nh÷ng th nh tùu to lín trong lÜnh vùc ®Êu tranh sinh häc chèng c«n trïng ph¸ h¹i c©y trång n«ng nghiÖp l do ® dïng nh÷ng lo i ¨n thÞt c«n trïng chuyªn ho¸. §iÒu n y ®−îc htÓ hiÖn qua m« h×nh vÒ biÕn ®éng sè l−îng cña mét lo i b¾t måi v vËt måi cña Lotka-Voterra d−íi ®©y. H×nh … : Sù dao ®éng mËt ®é cña lo i b¾t måi v vËt måi theo thêi gian (m« h×nh cña Lotks-Volterra.. : VËt måi; - - - - : VËt ¨n måi. MÆc dï nh÷ng m« h×nh to¸n häc tr−íc ®©y vÒ biÕn ®éng sè l−îng cña chñng quÇn cßn ch−a ®−îc ho n thiªn, nh−ng c ng vÒ sau n y, quan niÖm cña Lotka kh«ng nh÷ng kh«ng bÞ mai mét, m cßn ®−îc ¸p dông réng r i d−íi d¹ng ® ®−îc söa ®æi v bæ sung. C¸c m« h×nh to¸n häc c ng trë nªn phøc t¹p h¬n khi muèn tr×nh b y c¸c ¶nh h−ëng kÕt hîp cña nhiÒu nh©n tè kh¸c nhau, nhÊt l khi cã c¶ nh÷ng nh©n tè t¸c ®éng do con ng−êi. NhiÒu nh©n tè cña m«i tr−êng ®ång thêi t¸c ®éng lªn chñng quÇn theo nh÷ng ®Æc tÝnh riªng cña m×nh. VÝ du, nhiÖt ®é cao, cã thÓ ¶nh h−ëng trùc tiÕp tíi c«n trïng, ®ång thêi l¹i gi¸n tiÕp ¶nh h−ëng th«ng qua c©y trång tíi tèc ®é ph¸t triÓn cña c«n trïng. Do sù qu¸ phøc t¹p cña nh÷ng m« h×nh to¸n häc liªn hîp vÒ biÕn ®éng sè l−îng cña chñng quÇn, nªn ® xuÊt hiÖn mét khuynh h−íng míi l x©y dùng nh÷ng m« h×nh to¸n häc ®¬n gi¶n ®Ó cã thÓ sö dông ®−îc. Tuy nhiªn, v× cho r»ng tÇm quan träng cña tÊt c¶ c¸c nh©n tè kh«ng gièng nhau, cho nªn cã nh÷ng ý kiÕn ®Ì nghÞ x©y dùng c¸c m« h×nh ®¬n gi¶n, dùa trªn c¬ së chØ ph©n tÝch nh÷ng nh©n tè chñ ®¹o. V× vËy, nhiÒu m« h×nh vÒ quan hÖ gi÷a vËt ký sinh – vËt chñ, vËt ¨n thÞt – vËt måi ® ra ®êi, t−ng tù nh− m« h×nh cña Lotka-Voltera ® nªu ë trªn. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..71
  9. mét sè m« h×nh thÓ hiÖn mèi liªn quan gi÷a biÕn ®éng 4. mËt ®é s©u h¹i chÝnh víi giai ®o¹n sinh tr−ëng cña c©y trång vµ víi c«n trïng ký sinh 4.1. M« h×nh vÒ mèi t−¬ng quan gi÷a mËt ®é s©u cuèn l¸ ®Ëu t−¬ng víi giai ®o¹n sinh tr−ëng cña c©y ®Ëu t−¬ng XuÊt ph¸t tõ nh÷ng mèi quan hÖ ®èi kh¸ng gi÷a c©y trång víi s©u h¹i, gi÷a s©u h¹i víi thiªn ®Þch cña chóng, chóng ta cã thÓ x©y dùng nh÷ng m« h×nh t−¬ng quan vÒ sù biÕn ®éng sè l−îng cña nh÷ng lo i sinh vËt n y. VÝ dô, khi x©y dùng ®−êng biÓu diÔn vÒ biÕn ®éng sè l−îng cña s©u cuèn l¸ ®Ëu t−¬ng víi giai ®o¹n sinh tr−ëng cña c©y ®Ëu t−¬ng (th«ng qua sè ng y sau gieo), còng nh− t−¬ng quan gi÷a mËt ®é s©u cuèn l¸ ®Ëu t−¬ng víi tû lÖ ký sinh trªn chóng, theo sè liÖu ®iÒu tra vô hÌ-thu trong c¸c n¨m 1996 – 1998 t¹i vïng H Néi, chóng t«i thÊy: MÆc dï mËt ®é cña s©u cuèn l¸ ®Ëu t−¬ng lu«n thay ®æi theo tõng lÇn ®iÒu tra, lóc lªn lóc xuèng theo løa, theo ®iÒu kiÖn thøc ¨n v ®iÒu kiÖn thêi tiÕt, song chóng vÉn cã sù t−¬ng thuËn. Ph−¬ng tr×nh t−¬ng quan ®−îc thÓ hiÖn l mét ph−¬ng tr×nh bËc nhÊt d¹ng håi quy tuyÕn tÝnh. Së dÜ ph−¬ng tr×nh t−¬ng quan gi÷a 2 ®¹i l−îng n y rÊt chÆt (r = 0.87), mËt ®é s©u cuèn l¸ t¨ng theo chiÒu t¨ng cña sè ng y sau gieo, l v× mét sè nguyªn nh©n c¬ b¶n sau: (1) §iÒu kiÖn thêi tiÕt cña vô hÌ – thu rÊt thuËn lîi cho c©y ®Ëu t−¬ng sinh tr−ëng ph¸t triÓn v ®ã còng l ®iÒu kiÖn rÊt tèt cho s©u cuèn l¸ ®Ëu t−¬ng tån t¹i ph¸t triÓn. V o ®Ëu vô, khi c©y ®Ëu t−¬ng míi cã 2 l¸ ®¬n ®Õn 1 – 2 l¸ kÐp, s©u cuèn l¸ ® xuÊt hiÖn víi mËt ®é ban ®Çu cßn thÊp, do võa míi chu chuyÓn tõ nh÷ng lo¹i c©y trång l ®Ëu, ®ç, l¹c tõ vô xu©n hÌ sang. (2) Nhê sù tÝch luü mËt ®é theo thêi gian v sù thuËn lîi cña ®iÒu kiÖn thøc ¨n ng y mét nhiÒu, nªn mËt ®é s©u cuèn l¸ t¨ng lªn theo chiÒu t¨ng cña giai ®o¹n sinh tr−ëng cña c©y ®Ëu t−¬ng. (3) S©u cuèn l¸ ®Ëu t−¬ng ¨n ®−îc c¶ thøc ¨n l l¸ ®Ëu t−¬ng khi ® gi . M§ s©u (c/m2) (Y) 9 8 Y = 0.0773x R2 = 0.7621, r = 0.87 7 6 5 4 3 2 1 0 0 10 20 30 40 50 60 70 80 90 DAS: Sè ng y sau gieo (X) Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..72
  10. H×nh . Quan hÖ gi÷a mËt ®é s©u cuèn l¸ ®Ëu t−¬ng víi giai ®o¹n sinh tr−ëng cña c©y vô hÌ-thu 1996-1998 t¹i vïng H Néi. 4.2. M« h×nh vÒ mèi t−¬ng quan gi÷a mËt ®é s©u cuèn l¸ ®Ëu t−¬ng víi c«n trïng ký sinh chóng Trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, ®iÒu m ng−êi n«ng d©n v c¸c nh khoa häc quan t©m nhÊt l mèi quan hÖ gi÷a c¸c lo i s©u h¹i víi thiªn ®Þch cña chóng. Sù t−¬ng quan n y cÇn ph¶i ®−îc x©y dùng trªn quan ®iÓm m« h×nh ho¸ b»ng ph−¬ng tr×nh t−¬ng quan sè l−îng. Nh÷ng lo i c«n trïng ký sinh chuyªn tÝnh th−êng cã mèi t−¬ng quan rÊt chÆt víi lo i s©u h¹i l vËt chñ. V× vËy, ®Ó biÕt ®−îc vai trß cña nh÷ng lo i c«n trïng cã Ých n y, chóng ta x©y dùng m« h×nh t−¬ng quan ®Ó l m c¬ së cho c«ng t¸c dù tÝnh dù b¸o sù ph¸t triÓn cña c¸c lo i s©u h¹i. KÕt qu¶ nghiªn cøu trong nh÷ng n¨m 1996 – 1998 cña t¸c gi¶ §Æng ThÞ Dung (1999) vÒ sù t−¬ng quan n y ®−îc thÓ hiÖn ë ph−¬ng tr×nh Y = 3,7951x + 9,1722 víi hÖ sè t−¬ng quan r = 0,88. §©y l mét ph−¬ng tr×nh thÓ hiÖn mèi t−¬ng quan rÊt chÆt gi÷a s©u cuèn l¸ ®Ëu t−¬ng víi c«n trïng ký sinh nã (lo i Trathala flavo-orbitalis). Ph−¬ng tr×nh t−¬ng quan gi÷a mËt ®é s©u cuèn l¸ v tû lÖ ký sinh nãi lªn r»ng, c«n trïng ký sinh cã kh¶ n¨ng ®iÒu ho sè l−îng cña quÇn thÓ s©u cuèn l¸. T−¬ng tù, chóng ta còng cã thÓ x©y dùng c¸c m« h×nh t−¬ng quan gi÷a c¸c lo i s©u h¹i kh¸c víi c¸c lo i c«n trïng ký sinh kh¸c. Nh÷ng m« h×nh n y cã thÓ ®−îc x©y dùng d−íi d¹ng ph−¬ng tr×nh t−¬ng quan hoÆc d−íi d¹ng ®å thÞ ®−êng biÓu diÔn. Sù biÕn ®éng sè l−îng cña s©u h¹i c©y trång v kÎ thï tù nhiªn cña chóng rÊt phøc t¹p, phô thuéc v o nhiÒu yÕu tè (v« sinh, h÷u sinh, tÝnh tr¹ng di truyÒn). Song trong nh÷ng ®iÒu kiÖn thêi tiÕt æn ®Þnh, th× yÕu tè h÷u sinh gi÷ vai trß chñ ®¹o, trong ®ã c¸c lo i kÎ thï tù nhiªn gi÷a vÞ trÝ quyÕt ®Þnh sù thay ®æi sè l−îng cña chñng quÇn s©u h¹i. ViÖc x©y dùng m« h×nh vÒ biÕn ®éng sè l−îng cña c¸c lo i s©u h¹i chÝnh d−íi t¸c ®éng cña c¸c yÕu tè tù nhiªn cã ý nghÜa rÊt lín trong c«ng t¸c b¶o vÖ thùc vËt. Nã gióp chóng ta dù tÝnh sù ph¸t sinh ph¸t triÓn cña c¸c lo i s©u h¹i, l m c¬ së cho viÖc lùa chän nh÷ng biÖn ph¸p thÝch hîp trong phßng chèng s©u h¹i, b¶o vÖ m«i sinh v søc khoÎ con ng−êi. M« h×nh vÒ sù t−¬ng quan gi÷a mËt ®é c¸c lo i s©u h¹i víi nh©n tè ®iÒu ho l c«n trïng ký sinh chóng phï hîp víi quan ®iÓm cña Volterra, Lotka, Chitty v mét sè nh khoa häc kh¸c. C©u hái «n tËp: C©u 1. Tr×nh b y ng¾n gän ph−¬ng ph¸p thèng kÕ to¸n häc trong nghiªn cøu biÕn ®éng quÇn thÓ dÞch h¹i c©y trång n«ng nghiÖp. C©u 2. Tr×nh b y ng¾n gän ph−¬ng ph¸p m« h×nh hãa trong nghiªn cøu biÕn ®éng quÇn thÓ dÞch h¹i c©y trång n«ng nghiÖp. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..73
  11. Ch−¬ng 6. BiÕn ®éng sè l−îng cña dÞch h¹i chÝnh trªn c©y l−¬ng thùc 1. DÞch h¹i lóa 1.1. Kh¸i qu¸t t×nh h×nh dÞch h¹i lóa ë c¸c tØnh phÝa B¾c, qua ®iÒu tra c¬ b¶n (1967-1968) ® x¸c ®Þnh cã 88 lo i s©u h¹i trªn c©y lóa trong tæng sè 461 lo i c«n trïng cã mÆt trªn c©y lóa. ¥ phÝa Nam(1977-1979) ® ph¸t hiÖn cã 78 lo i s©u h¹i lóa. N¨m 1995 theo b¸o c¸o tæng kÕt cña Côc BVTV th× trªn c©y lóa trong c¶ n−íc cã nh÷ng lo i dÞch h¹i chñ yÕu g©y thiÖt h¹i ®¸ng kÓ tíi n¨ng suÊt lóa sau ®©y: RÇy n©u, s©u cuèn l¸ nhá, ®ôc th©n hai chÊm, bä xÝt d i, s©u n¨n, s©u phao, bÖnh ®¹o «n, kh« v»n, b¹c l¸, èc b−u v ng v chuét h¹i Nh÷ng s©u h¹i phæ biÕn ë nhiÒu vïng v th−êng gÆp trªn ruéng lóa nh−ng Ýt khi g©y ra thiÖt h¹i ®¸ng kÓ nh−: s©u phao, s©u ®o xanh, s©u ®ôc th©n 5 v¹ch ®Çu ®en, bä xÝt gai, bä xÝt xanh, bÖnh lóa von, bÖnh ®en lÐp h¹t lóa, bÖnh hoa cóc. Nh÷ng dÞch h¹i cã thÊy trªn c©y lóa nh−ng ch−a hoÆc Ýt g©y h¹i ®¸ng kÓ ®èi víi lóa. ThÝ dô b−ím m¾t r¾n n©u, bä xÝt n©u viÒn tr¾ng, bä rÇy xanh lín, bÖnh ®èm n©u, bÖnh tiªm löa 1.2. BiÕn ®éng sè l−îng, tû lÖ h¹i cña mét sè lo i dÞch h¹i chÝnh trªn c©y lóa. 1.2.1. S©u ®ôc th©n lóa hai chÊm (Schoenobius incertellus) 1.2.1.1 C¸c vô dÞch ® x¶y ra: Tr−íc n¨m 1961 thiÖt h¹i do s©u ®ôc th©n hai chÊm g©y ra biÕn ®éng tõ 3-20%, sau n¨m 1962 t¸c h¹i cña l i s©u n y ® gi¶m N¨m 1984 s©u ®ôc th©n ® g©y h¹i nÆng trªn diÖn tÝch 1 triÖu ha lóa ë c¸c tØnh miÒn B¾c v khu 4 S©u ®ôc th©n lóa vÉn l dÞch h¹i h ng ®Çu trong vßng 20 n¨m l¹i ®©y. Tuy ®øng vÒ mÆt diÖn tÝch g©y h¹i xÕp thø 6 nh−ng diÖn tÝch mÊt tr¾ng xÕp thø 2 sau cuèn l¸ lóa Theo sè liÖu thèng kª cña Côc BVTV th× diÖn tÝch lóa bÞ h¹i do s©u ®ôc th©n g©y ra tõ n¨m 1999-2003 trong c¶ n−íc l 265132.6 ha (miÒn B¾c l 183304,8 ha; miÒn Nam l 18827.8 ha., trong ®ã diÖn tÝch bÞ h¹i nÆng l 23144.2 ha, diÖn tÝch mÊt tr¾ng l 245,2 ha DiÖn tÝch lóa bÞ s©u ®ôc th©n h¹i trong vô mïa ë miÒn B¾c cao gÇn gÊp 4 lÇn vô §«ng xu©n. Trong khÝ ®ã miÒn Nam th× ng−îc l¹i diÖn tÝch lóa bÞ h¹i ë vô ®«ng xu©n gÊp h¬n 3 lÇn vô mïa 1.2.1.2. Quy luËt diÔn biÕn Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..74
  12. Trong mét n¨m s©u th−êng cã 6-7 løa s©u. Løa 1: B−ím ré ®Çu th¸ng 3 d−¬ng lÞch; Løa 2: B−ím ré cuèi th¸ng 4 ®Çu th¸ng 5; Løa 3: B−ím ré ®Çu th¸ng 6 ®Õn gi÷a th¸ng 7 (th−êng ph¸t sinh nhiÒu); Løa 4: Ph¸t sinh v o gi÷a th¸ng 7 tíi cuèi th¸ng 7;Løa 5: §Çu th¸ng 9 ®Õn gi÷a th¸ng 9 (th−êng ph¸t sinh nhiÒu); Løa 6: §Çu th¸ng 10 ®Õn ®Çu th¸ng 11. Løa 7: tõ ®Çu th¸ng 12 - gi÷a th¸ng 1 (Sím cã thÓ cuèi th¸ng 11, muén cã thÓ cuèi th¸ng 12 ®Çu th¸ng 1). Trong 7 løa s©u nãi trªn, løa 2, 3, 5, 6 cã ý nghÜa lín ®èi víi s¶n xuÊt. Løa 2 l løa cuèi trong vô chiªm xu©n v còng l løa s©u quan träng nhÊt vÒ mÆt sè l−îng, møc ®é g©y h¹i v l nguån s©u chuyÓn tõ vô chiªm xu©n sang vô mïa. Løa 3 l løa ®Çu tiªn trong vô mïa, th−êng tËp trung ph¸ trªn m¹ mïa nhÊt l m¹ mïa sím. §©y l løa s©u b¾c cÇu tõ lóa chiªm xu©n, qua lóa mïa. Løa 5 l løa g©y h¹i quan träng ®èi víi lóa mïa cÊy sím ®ang l m ®ßng trç b«ng. Løa 6 l løa g©y h¹i nÆng cho lóa mïa ®¹i tr ®ang trç nhÊt l trªn lóa nÕp, t¸m. + Trong c¸c vô lóa chiªm, xu©n, hÌ thu, mïa, s©u ®ôc th©n lóa b−ím 2 chÊm ph¸ h¹i nÆng trªn lóa hÌ thu, lóa mïa h¬n lóa chiªm xu©n. Vô chiªm, vô xu©n gieo cÊy muén thêi vô th−êng bÞ s©u ®ôc th©n h¹i nÆng h¬n chÝnh vô. Vô mïa, trªn c¸c ch©n ruéng gieo cÊy sím lóa bÞ s©u h¹i nÆng h¬n c¸c ch©n ruéng gieo cÊy ®¹i tr v muén. §èi víi m¹ chiªm gieo sím cã tû lÖ s©u h¹i cao h¬n c¸c tr kh¸c. + C¸c gièng lóa hiÖn nay ®ang ®−îc trång trong s¶n xuÊt ch−a cã mét gièng lóa n o kh«ng bÞ s©u ®ôc th©n lóa b−ím 2 chÊm ph¸ h¹i. Th−êng nh÷ng gièng to b«ng, chÞu phÊn tèt, b¶n l¸ réng, xanh ®Ëm v gi u dinh d−ìng, tû lÖ h¹i cao h¬n. + Cïng mét gièng lóa, giai ®o¹n ®Î nh¸nh ré, l m ®ßng - trç gÆp løa s©u ra ré th× møc ®é bÞ h¹i cã kh¶ n¨ng lín h¬n so víi c¸c giai ®o¹n sinh tr−ëng kh¸c. Th−êng mËt ®é s©u v tû lÖ h¹i cao khi lóa trç. + Lóa bãn nhiÒu ph©n (nhÊt l bãn ph©n ®¹m kh«ng c©n ®èi) l¸ v th©n lóa mÒm l−ít, m u xanh ®¹m, rËm r¹p l ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho sù ph¸t sinh ph¸ h¹i nÆng cña s©u ®ôc th©n. + NhiÖt ®é c¸c th¸ng trong n¨m cã ¶nh h−ëng lín ®Õn qui luËt ph¸t sinh g©y h¹i cña s©u ®ôc th©n b−ím 2 chÊm. Tõ th¸ng 11 ®Õn th¸ng 3, nhiÖt ®é trung b×nh ë miÒn B¾c n−íc ta thÊp dÇn (tõ 24 -130C). kh«ng thÝch hîp cho sù sinh tr−ëng, ph¸t dôc cña s©u ®ôc th©n, s©u ph¸t sinh Ýt, g©y h¹i kh«ng ®¸ng kÓ cho lóa. Sang th¸ng 4 - 5 - 10 nhiÖt ®é trung b×nh cao dÇn (tõ 23 - 300C). thÝch hîp cho s©u ph¸t sinh ph¸t triÓn nªn s©u th−êng g©y h¹i nÆng cho lóa (cuèi vô chiªm xu©n v vô mïa).. + Møc ®é v qui luËt g©y h¹i cña s©u ®ôc th©n lóa b−ím 2 chÊm cßn chÞu ¶nh h−ëng cña yÕu tè thiªn ®Þch. Râ nÐt nhÊt l giai ®o¹n trøng cña s©u th−êng bÞ ong ký sinh. C¸c æ trøng s©u ®ôc th©n b−ím 2 chÊm bÞ ký sinh trong vô ®«ng xu©n (th¸ng 11 - 12) trung b×nh 83%, v cuèi chiªm Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..75
  13. xu©n ®Çu mïa (th¸ng 4 - 5) trung b×nh 55%. Sè qu¶ trøng bÞ ký sinh cña 2 thêi ®iÓm kÓ trªn trung b×nh 68% v 35%. 1.2.1.3. Ph−¬ng ph¸p DTDB Qui luËt ph¸t sinh g©y h¹i cña s©u ®ôc th©n b−ím 2 chÊm trªn ®ång ruéng l mét qu¸ tr×nh chu chuyÓn nèi tiÕp nhau gi÷a c¸c løa. S©u cña løa sau l tõ nguån cña løa tr−íc chuyÓn ®Õn. Tuy vËy ®èi víi s©u ®ôc th©n lóa b−ím 2 chÊm cÇn chó ý nguån s©u cña løa 1 h ng n¨m: S©u cña løa n y do 2 nguån chuyÓn ®Õn, nguån thø 1 l do nh÷ng s©u cña løa cuèi n¨m tr−íc (løa 5 hoÆc 6, 7) qua ®«ng trong gèc ra hoÆc r¹ tíi th¸ng 3 n¨m sau ho¸ nhéng, vò ho¸ t¹o nªn; nguån thø 2 l do mét bé phËn s©u cña løa cuèi n¨m (løa 5 hoÆc 6, 7) vÉn tiÕp tôc sinh tr−ëng ph¸t triÓn (tèc ®é ph¸t triÓn chËm v× nhiÖt ®é thÊp v thøc ¨n h¹n chÕ) råi cïng víi nguån thø 1 t¹o ra løa s©u thø 1 trong n¨m sau. Dù b¸o s©u ®ôc th©n hai chÊm quan träng nhÊt l dù b¸o ®−îc thêi gian ph¸t sinh cña løa b−ím thø nhÊt trong n¨m. L ch×a kho¸ tõ ®ã tÝnh ra thêi ®iÓm ph¸t sinh cña c¸c løa b−ím tiÕp theo. §Ó dù b¸o løa b−ím ®Çu tiªn ph¸t sinh chñ yÕu ng−êi ta dùa v o diÔn biÕn nhiÖt ®é kh«ng khÝ cña c¸c th¸ng 12, 1, 2 (chñ yÕu l dùa v o tæng sè ng y trong 3 th¸ng cã nhiÖt ®é trung b×nh ng y > 150C). KÕt hîp víi viÖc theo dâi t×nh h×nh løa cuèi n¨m ®ang qua ®«ng v ®èt ®Ìn th−êng xuyªn v o th¸ng 2 v 3. VËn dông nh÷ng t i liÖu ® tæng kÕt nhiÒu n¨m ®Ó s¬ bé dù b¸o b−ím cña løa s©u thø nhÊt ra sím, muén, trung b×nh. Løa thø 1, cã thÓ ra sím hoÆc muén phô thuéc ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é cña c¸c th¸ng 12, 1, 2 ë c¸c vïng kh¸c nhau. ë vïng §ång b»ng v khu 4 cò løa 1 cã thÓ ra sím h¬m so víi c¸c vïng nói - Trung du (kho¶ng tõ 15 - 20 ng y). Løa thø 6 hoÆc 7, ng−îc l¹i ë vïng Trung du - MiÒn nói cã thÓ kÕt thóc sím h¬n. Sau ®ã sö dông sè liÖu thêi gian 1 løa s©u, hay kho¶ng c¸ch thêi gian ph¸t sinh gi÷a 2 løa ®Ó dù b¸o thêi gian ph¸t sinh cña c¸c løa tiÕp theo. 1.2.1.4. Biªn ph¸p ng¨n chÆn, phßng chèng dÞch s©u ®ôc th©n hai chÊm : C y lËt gèc r¹ sím ngay sau mçi vô lóa ®Ó diÖt s©u v nhéng tån t¹i trong r¹ v gèc r¹ Thu nhÆt gèc r¹ trªn c¸c ruéng l m c©y vô ®«ng sau vô lóa mïa v sö lý diÖt s©u trong gèc r¹ §iÒu chØnh thêi vô cÊy hîp lý hoÆc cÊy gièng ng¾n ng y®Ó lóa trç sím tr−íc khi c¸c ®ît b−ím ra ré Phun thuèc khi mËt ®é dÞch h¹i tíi ng−ìng (®Î nh¸nh mËt ®é o,8- 1,2 æ trøng/m2; b¾t ®Çu trç 0,4-0,2 æ trøng/ m2; Trç 50%: 0,4-0,6 æ/m2) Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..76
  14. Phun thuèc c¨n cø v o thêi gian lóa tr« v thêi kú tr−ëng th nh 2 chÊm ra ré b»ng thuèc Padan, Diazinon, Regent 800WG 1.2.2. S©u cuèn l¸ lo¹i nhá (Cnaphalocrocis medinalis G.) 1.2.2.1. C¸c vô dÞch ® x¶y ra S©u cuèn l¸ lóa lo¹i nhá g©y h¹i phæ biÕn trªn ®ång ruéng ë tÊt c¶ c¸c vïng trång lóa. N¨m 1968, nhiÒu tØnh trªn miÒn B¾c ® bÞ s©u cuèn l¸ ph¸ h¹i rÊt nÆng: ë B¾c Th¸i cã 6832 ha lóa bÞ h¹i, ë NghÖ An cã 80% diÖn tÝch lóa bÞ h¹i, ë Qu¶ng ninh tuy cã tæ chøc phßng trõ tèt nh−ng tû lÖ % l¸ bÞ h¹i 30 - 40% (th¸ng 7/1963, s©u cuèn l¸ lóa h¹i lóa con g¸i, l¸ lóa bÞ h¹i tr¾ng xo¸ c¸nh ®ång, tû lÖ l¸ bÞ h¹i 80 - 90% t¹i tØnh H t©y cò), s©u n y còng nh− mét sè s©u h¹i lóa kh¸c tuy ®−îc phßng trõ tÝch cùc h¬n so víi tr−íc ®©y song trong ®iÒu kiÖn th©m canh, gièng lóa míi ng y c ng nhiÒu nhÊt l c¸c gièng b¶n l¸ réng, ph m ¨n, s©u n y cã nhiÒu ®iÒu kiÖn thuËn lîi ®Ó g©y t¸c h¹i lín, chÝnh v× vËy nã vÉn l mét lo i s©u h¹i lóa quan träng. Theo b¸o cña Côc BVTVn¨m 1990-1991 dÞch s©u cuèn l¸ nhá h¹i nÆng trªn c¶ n−íc; n¨m 2001 s©u cuèn l¸ nhá h¹i 855 000 ha lóa ë B¾c Bé DiÖn tÝch bÞ h¹i v bÞ h¹i nÆng do s©u cuèn l¸ nhá liªn tôc t¨ng v t¨ng ë møc rÊt cao. DiÖn tÝch bÞ mÊt tr¾ng do laßi s©u n y g©y ra l cao nhÊt trong 9 lo i g©y h¹i, tuy nhiªn kh«ng theo xu thÕ t¨ng liªn tôc Theo sè liÖu thèng kª cña Côc BVTV th× diÖn tÝch lóa bÞ h¹i do s©u cuèn l¸ nhá g©y ra tõ n¨m 1999-2003 l cao nhÊt trong c¶ n−íc l 938643ha (miÒn B¾c l 706974 ha; miÒn Nam l 231669 ha., trong ®ã diÖn tÝch bÞ h¹i nÆng l 182950,8 ha, diÖn tÝch mÊt tr¾ng l 272,25 ha §iÓm ®¸ng lo ng¹i l mÆc dï ® cã nhiÒu nç lùc to lín trong c¶ n−íc trong viÖc ¸p dông IPM nh−ng møc ®é g©y h¹i cña s©u cuèn l¸ nhá kh«ng gi¶m m cã xu thÕ t¨ng, n¨m sau cao h¬n n¨m tr−íc 1.2.2.2. Quy luËt diÔn biÕn YÕu tè thêi tiÕt cã ¶nh h−ëng ®Õn thêi gian xuÊt hiÖn, ®Î trøng cña tr−ëng th nh v mËt ®é s©u non g©y h¹i trªn ®ång ruéng. Nãi chung nhiÖt ®é tõ 25 - 290C v Èm ®é trªn 80% l ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho s©u n y ph¸t sinh g©y h¹i, ®Æc biÖt trong ®iÒu kiÖn cã m−a n¾ng xen kÏ. NÕu trong ph¹m vi nhiÖt ®é nãi trªn, trêi kh«ng m−a hoÆc Ýt m−a th× l−îng trøng cña ng i ®Î ra gi¶m râ rÖt. Gièng lóa nÕp v c¸c gièng lóa lai th−êng bÞ h¹i nÆng h¬n c¸c gièng lóa kh¸c Trong c¸c giai ®o¹n sinh tr−ëng cña lóa ®Òu cã kh¶ n¨ng bÞ s©u n y ph¸ h¹i, song møc ®é bÞ h¹i râ rÖt th−êng v o lóc lóa ®øng c¸i- l m ®ßng. Lóa bÞ h¹i nÆng cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn sù ph¸t triÓn cña giÐ lóa v h¹t lóa. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..77
  15. n¨ng suÊt lóa cã thÓ bÞ gi¶m tíi 60% (Phong Ch©u, VÜnh Phó, vô Xu©n 1984) + S©u cuèn l¸ lóa lo¹i nhá th−êng bÞ mét s« thiªn ®Þch, ®Æc biÖt ë giai ®o¹n trøng, cã thÓ bÞ ong m¾t ®á ký sinh. ë giai ®o¹n s©u non bÞ mét lo i ong (ch−a x¸c ®Þnh tªn khoa häc. ký sinh víi tû lÖ cao (tõ 80 - 100%). Ngo i ra cã thÓ bÞ mét sè lo i c«n trïng kh¸c b¾t ¨n nh− chuån chuån, Carabidae, Staphilinidae v Neuroptera. + H ng n¨m, s©u cuèn l¸ lóa lo¹i nhá cã thÓ ph¸t sinh 6 løa, trong ®ã løa thø 1 (tõ th¸ng 4 - 5) v løa 4 - 5 (tõ th¸ng 8 - 10) l nh÷ng løa g©y h¹i ®¸ng kÓ. (Riªng vïng khu 4 cò v o th¸ng 11 s©u cã thÓ ph¸ m¹nh trªn m¹ chiªm). 1.2.2.3. Ph−¬ng ph¸p Dù tÝnh dù b¸o: KÕt hîp gi÷a ®èt ®Ìn bÉy tr−ëng th nh v ®iÒu tra tiÕn ®é ph¸t dôc cña s©u cuèn l¸ ngo i ®ång ®Ó dù b¸o dÞch s©u cuèn l¸: Chän ruéng ®¹i diÖn cho c¸c gièng, ch©n ®Êt, nÒn ph©n v thêi vô cÊy kh¸c nhau. mçi ruéng ®iÒu tra 5 ®iÓm chÐo gãc, mçi ®iÓm ®iÒu tra 1 m2. §Õm sè tr−ëng th nh, s©u non v nhéng cã trªn mÐt vu«ng ®ã ®Ó x¸c ®Þnh mËt ®é s©u (con/ m2) v tuæi s©u chñ yÕu. §Õm sè bao l¸, sè l¸ ®iÒu tra ®Ó tÝnh tû lÖ thiÖt h¹i (%) Trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®é cao, Èm ®é thÊp h¬n kÐo d i nh−ng vÉn cã nh÷ng trËn m−a nhá xen kÏ, th−êng x¶y ra dÞch s©u cuèn l¸ nhá. NhiÖt ®é trung b×nh tuÇn hay th¸ng cao h¬n b×nh th−êng kho¶ng 2-30C. L−îng m−a tôt kho¶ng 50%, nÕu ®Æc ®iÓm n y r¬i v o c¸c thêi gian sau:Th¸ng 3- DÞch s©u sÏ x¶y ra v o th¸ng 4; Th¸ng 6- 7 th× dÞch s©u sÏ x¶y ra v o cuèi th¸ng 7 – 8; th¸ng 8 th× dÞch s©u sÏ x¶y ra v o cuèi th¸ng 9. 1.2.2.4. BiÖn ph¸p phßng ngõa v dËp dÞch DiÖt trõ cá d¹i quanh bê ruéng, lau sËy ë c¸c m−¬ng m¸ng, ao hå l n¬i s©u c− tró cuèi vô mïa sang ®Çu xu©n. Tõ ®ã, s©u sÏ di chuyÓn qua ruéng lóa g©y h¹i. ¸p dông c¸c biÖn ph¸p canh t¸c thÝch hîp (cÊy d y võa ph¶i, bãn ph©n c©n ®èi v hîp lý, kh«ng bãn ®¹m qu¸ muén lóc lóa s¾p trç. B¶o vÖ c¸c lo i thiªn ®Þch Khi s©u cuèn l¸ khi ph¸t sinh ré cã thÓ sö dông l−îc ch¶i s©u hoÆc c nh tre ®Ó ch¶i tung l¸ (kÕt hîp víi r¾c v o vïng rÔ Regent 0.3G lóc lóa ®Î nh¸nh). diÖt s©u non khi mËt ®é s©u ë giai ®o¹n ®ßng- trç ®¹t 6-9 s©u non/m2. Thêi gian b−ím ré cã thÓ dïng bÉy ®Ìn ®Ó diÖt. 1.2.3.Bä xÝt d i h¹i lóa (Leptocorisa varicornis F.). 1.2.3.1. C¸c vô dÞch cña bä xÝt d i Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..78
  16. Bä xÝt d i g©y h¹i nhiÒu nhÊt l ë c¸c tØnh MiÒn nói. H ng n¨m ë tØnh B¾c Th¸i, bä xÝt ph¸ h¹i m¹nh nhÊt v o th¸ng 5, 6, 7 v 9, 10 trªn c¸c ch©n lóa xu©n, thu v lóa mïa, mËt ®é trung b×nh tõ 10 - 200 con/m2. ë HTX Tiªn TiÕn (huyÖn §Þnh Ho¸) cã 54 mÉu chiªm tr¨ng bÞ bä xÝt ph¸ l m gi¶m tõ 4 - 50% n¨ng suÊt. N¨m 1964, ë §¹i §ång, §Ò Th¸m, Quèc Kh¸nh (huyÖn Tr ng §Þnh) mËt ®é bä xÝt cã tõ 7 - 10 con/b«ng l m cho h¹t bÞ lÐp v th©m ®en. DÞch bä xÝt x¶y ra v o n¨m 1986-1987 t¹i 3 tØnh NghÖ An, H TÜnh v Thanh hãa Trong n¨m 1997 Theo sè liÖu thèng kª cña Côc BVTV th× diÖn tÝch lóa bÞ h¹i do bä xÝt d i g©y ra trong c¶ n−íc l 167 000 ha (miÒn B¾c l 113000 ha; miÒn Nam l 54000 ha., trong ®ã diÖn tÝch bÞ h¹i nÆng l 5200ha, diÖn tÝch bÞ mÊt tr¾ng l 5 ha Trong n¨m 1999 Theo sè liÖu thèng kª cña Côc BVTV th× diÖn tÝch lóa bÞ h¹i do bä xÝt d i g©y ra trong c¶ n−íc l 124959 ha (miÒn B¾c l 44070 ha; miÒn Nam l 80889 ha., trong ®ã diÖn tÝch bÞ h¹i nÆng l 1797 ha. Trong n¨m 2000 Theo sè liÖu thèng kª cña Côc BVTV th× diÖn tÝch lóa bÞ h¹i do bä xÝt d i g©y ra trong c¶ n−íc l 109292 ha (miÒn B¾c l 64765 ha; miÒn Nam l 44527 ha., trong ®ã diÖn tÝch bÞ h¹i nÆng l 48807 ha. 1.2.3.2. DiÕn biÕn cña bä xÝt d i Bä xÝt d i ph¸t sinh g©y h¹i cã liªn quan víi nhiÒu yÕu tè sinh th¸i. MËt ®é bä xÝt h«i ë nh÷ng khu ®ång gÇn rõng nhiÒu h¬n ë nh÷ng ®ång gÇn ®åi gß, v xa rõng. Bä xÝt ph¸ h¹i nhiÒu trªn gièng lóa nÕp h¬n c¸c gièng lóa tÎ, ë thêi kú lóa ch¾c xanh bÞ h¹i nÆng h¬n thêi kú lóa ngËm s÷a. H ng n¨m ë miÒn B¾c, sau khi gÆt lóa chiªm xu©n, bä xÝt cã thÓ chuyÓn sang c− tró ë c¸c c©y cá nh− cá l«ng, lau sËy. V o th¸ng 8 cã thÓ c− tró trªn cá lång vùc trong ruéng lóa råi chuyÓn sang ph¸ lóa mïa sím lóa mïa ®¹i tr tõ giai ®o¹n lóa trç vÒ sau. Tíi mïa ®«ng (tõ th¸ng 12 - th¸ng 1,2) bä xÝt h«i qua ®«ng ë d¹ng tr−ëng th nh (tû lÖ % bä xÝt tr−ëng th nh c¸i cao h¬n ®ùc.. N¬i qua ®«ng cã thÓ ë trªn cá cã h¹t ven rõng, trong v−ên, ë ruéng m u cã nhiÒu cá, trªn th¶m môc, èng tre nøa trong rõng. Bä xÝt ph¸ h¹i trong c¶ vô chiªm xu©n v vô mïa, vô hÌ thu tõ khi c©y lóa b¾t ®Çu træ b«ng cho ®Õn lóc thu ho¹ch. Thêi gian ph¸ h¹i nÆng tõ gi÷a th¸ng 4 ®Õn gi÷a th¸ng 5 trong vô chiªm v gi÷a th¸ng 9 ®Õn ®Çu th¸ng 10 trong vô mïa. C¸c tr lóa trç sím hoÆc chÝn muén vÒ cuèi vô th−êng bÞ bä xÝt tËp trung ph¸ h¹i nÆng, n¨ng suÊt bÞ gi¶m nhiÒu. Bä xÝt d i cã tËp tÝnh tr¸nh nãng v l¹nh, th−êng co côm qua ®«ngv hÌ sau c¸c vô thu ho¹ch lóa, tËp trung ë b×a rõng hay ë quanh l ng Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình D ch h c và B o v th c v t……………….……..79
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2