intTypePromotion=3

GIÁO TRÌNH ĐỘC HỌC MÔI TRƯỜNG - CHƯƠNG 2

Chia sẻ: Nguyễn Nhi | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:29

0
147
lượt xem
59
download

GIÁO TRÌNH ĐỘC HỌC MÔI TRƯỜNG - CHƯƠNG 2

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tài liệu tham khảo giáo trình độc học môi trường - Chương 2 Nguyên lý của độc học

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: GIÁO TRÌNH ĐỘC HỌC MÔI TRƯỜNG - CHƯƠNG 2

  1. CHƯƠNG 2 NGUYÊN LÝ C A ð C H C 2.1. Các nguyên t c chung trong nghiên c u ñ c h c 2.1.1. Hai kh năng gây tác ñ ng c a ñ c ch t. - ð c ch t tác ñ ng tr c ti p lên cơ th s ng và gây h i ñ n cơ th s ng. - ð c ch t tác ñ ng gây h i gián ti p lên cơ th s ng. 2.1.2. ð c h c nghiên c u d a trên hi u ng dư i t vong và trên t vong - Hi u ng trên t vong: Hi u ng trên t vong là li u lư ng c a ñ c ch t môi trư ng ñ ñ cho cơ th s ng ñó ch t. M c ñích nghiên c u d a trên hi u ng trên t vong: ñưa ra các gi i h n c n thi t ñ ñ ra các tiêu chu n môi trư ng. - Hi u ng dư i t vong: Hi u ng dư i t vong là li u lư ng c a ñ c ch t ñ ñ phát hi n nh ng nh hư ng có h i mà không làm cho cơ th s ng ñó b ch t. M c ñích c a nghiên c u d a trên hi u ng dư i t vong: ñánh giá ñư c kh năng thích nghi và s c ñ kháng c a cơ th s ng ñ i v i môi trư ng. 2.1.3. ð c h c nghiên c u s tương tác gi a các ñ c ch t ð c h c môi trư ng không nghiên c u tác d ng c a ñ c ch t m t cách ñ c l p mà nghiên c u ñ t trong m i quan h tương tác gi a các ñ c ch t. - Tương tác h p l c: ðư c th hi n khi cơ th s ng h p th hai hay nhi u ch t ñ c. Tác d ng t ng c a các ch t này l n hơn t ng tác d ng c a các ch t c ng l i. Ví d như tương tác gi a amiang và khói thu c là tương tác h p l c. Nguy cơ b ung thư ph i c a ngư i làm vi c v i amiăng tăng lên 5 l n, ngư i hút thu c lá tăng lên 11 l n nhưng ñ i v i ngư i v a hút thu c lá v a làm vi c v i amiang thì tăng lên ñ n 55 l n so v i ngư i bình thư ng. - Tương tác ti m n: M t ch t khi ñơn ñ c ñi vào cơ th thì không gây ph n ng cho cơ th , nhưng khi có m t ch t khác trong cơ th thì tính ñ c c a ch t ñó tăng lên. Ví d tương tác gi a izopropanol và CCl4 là tương tác ti m n. Izopropanol không ñ c ñ i v i chu t, nhưng dư i tác d ng c a CCl4 thì tính ñ c c a nó s tăng lên r t nhi u. - Tương tác ñ i kháng: + ð i kháng hóa h c: M t ñ c ch t s làm m t ñ c tính c a ch t khác qua ph n ng hóa h c v i ch t ñó. Ví d tương tác gi a EDTA và kim lo i là tương tác hóa 17
  2. h c. EDTA ph n ng t o ph c v i kim lo i, làm cho kim lo i không có kh năng liên k t v i nhóm –SH c a protein gây bi n tính protein. + ð i kháng c nh tranh: Ph n ng ñ i kháng c nh tranh là ph n ng mà ñó ch t c nh tranh và ch t ñ i kháng tác ñ ng lên cùng m t ch t ti p nh n. ð c ch t ñ i kháng c nh tranh làm chuy n d ch ch t khác ra kh i v trí nhi m ñ c. Ví d tương tác gi a Oxy và CO là tương tác ñ i kháng c nh tranh. CO tác d ng v i Hemoglobin (Hb) ngăn c n v n chuy n O2 trong máu, nhưng khi n ng ñ O2 cao thì O2 s ñ y ñư c CO ra kh i Hb ñưa v tr ng thái bình thư ng. HbO2+ CO→HbCO + O2 HbCO + O2→Hb.O2+CO O2 có th ñ y CO ra kh i v trí nhi m ñ c nên ta g i tương tác này là tương tác ñ i kháng không c nh tranh. + ð i kháng không c nh tranh: Ch t ñ i kháng c n tr tác ñ ng có h i c a ñ c ch t nào ñó b ng cách n i k t các thành ph n có liên quan t i ñ c ch t A ch không liên k t tr c ti p v i ñ c ch t A. Ví d tương tác gi a atropin và các ch t c ch enzyme acetylcholinesterase là tương tác ñ i kháng không c nh tranh. Atropin làm gi m ñ c tính c a các ch t c ch enzyme acetylcholin-esterase (enzyme phân gi i acetylcholin) b ng cách không tác d ng tr c ti p lên enzyme ñó mà tác d ng lên receptor c a acetylcholin. + ð i kháng chuy n v : ð i kháng chuy n v là ñ i kháng t o nên khi có s chuy n ñ i dư c ñ ng h c c a ñ c ch t làm cho ñ c ch t có th ti n t i d ng ñ c hơn. Ví d m t s ch t sau khi qua chuy n hóa c a h enzyme có trong gan t o thành ch t ñ c hơn ñ i v i cơ th . 2.2. Phương th c ñ c ch t ñi vào cơ th 2.2.1. Quá trình h p th a) H p th H p th là quá trình th m qua màng t bào xâm nh p vào máu c a các ch t. Ngoài ra s v n chuy n c a ñ c ch t t máu vào trong các mô cũng ñư c g i là s h p th . Thư ng m t ñ c ch t ñi qua màng theo b n cách sau: - H p th th ñ ng: H p th th ñ ng là quá trình h p th x y ra do s chênh l ch n ng ñ c a ñ c ch t phía trong và phía ngoài màng sinh h c. ð c ch t ñi t nơi có n ng ñ cao ñ n nơi có n ng ñ th p. ð c ch t có kh năng h p th th ñ ng qua màng t bào bao g m ñ c ch t có kh i lư ng phân t nh tan trong nư c và ñ c ch t tan t t trong m . ð c ch t có kh i lư ng phân t nh h p th qua màng t bào nh các kênh v n chuy n ion có trên màng. Ngư c l i ñ c ch t tan t t trong m h p th qua màng nh l p phospho 18
  3. lipid c a màng t bào. Các d ng ion thư ng ít có kh năng ñi qua màng t bào do ñ hòa tan c a chúng trong lipid th p. Ph n l n ñ c ch t ñi vào cơ th theo con ñư ng h p th th ñ ng. T l ñ c ch t h p th vào cơ th ph thu c vào gradient n ng ñ và tính ưa béo c a ñ c ch t ñó. - H p th ch ñ ng H p th ch ñ ng là cơ ch v n chuy n các ch t b ng cách s d ng năng lư ng c a t bào. Chính vì v y mà có th v n chuy n ñ c ch t t nơi có n ng ñ th p ñ n nơi có n ng ñ cao. C u trúc, hình th , kích thư c và ñi n tích là nh ng y u t quan tr ng quy t ñ nh ái l c c a m t phân t ñ i v i m t ch t t i. ð i v i nh ng ch t có ñ c tính tương t nhau thư ng x y ra hi n tư ng kìm hãm c nh tranh. - H p th nh các ch t mang H p th nh các ch t mang là cơ ch v n chuy n ñ c ch t vào trong t bào nh các ch t mang c a t bào. Các ch t liên k t v i ch t mang ñi vào trong t bào, ñây các ch t ñư c gi i phóng và ch t mang ti p t c v n chuy n ph n t ch t khác ñi qua màng t bào. - N i th m bào Bao g m ki u h p th các ti u ph n d ng r n theo cơ ch th c bào và h p th các ti u ph n d ng l ng dư i d ng u ng bào. H th ng v n chuy n này ñư c dùng khi bài ti t các ch t ñ c có trong máu các túi ph i và m ng lư i n i mô cũng như h p th m t s ñ c ch t qua thành ru t. b) H p th qua da Nhìn chung da có tính th m không cao, do ñó t o nên m t hàng rào ngăn c n ñ c ch t ngoài môi trư ng xâm nh p vào cơ th qua da. Tuy nhiên m t s ñ c ch t có kh năng h p th qua da. ð c ch t dây dính trên da có th có các ph n ng sau: ph n ng v i b m t da gây viêm da sơ phát, h p th qua da gây ph n ng v i protein gây c m ng da, ho c h p th qua da ñi vào máu. ð c ch t h p th qua da ph n l n là qua l p t bào bi u bì da và m t ph n qua các tuy n bã nh n, tuy n m hôi, qua các túi nang c a lông. - H p th ñ c ch t qua t bào bi u bì da: ð c ch t ñư c h p th qua bi u bì da theo cơ ch khu ch tán th ñ ng. Ch t ñ c h p th qua da qua l p t bào bi u bì da qua 2 pha: + H p th qua l p s ng: l p bì có nhi m v ngăn ch n s xâm nh p c a ñ c ch t vào cơ th s ng. H p th qua l p này mang tính ch n l c, ch cho phép nh ng ch t phân c c có kh i lư ng phân t nh khu ch tán qua l p protein và ch t không phân c c tan t t trong m khu ch tán qua l p lipid. 19
  4. + H p th qua l p chân bì: h p th qua l p chân bì không có tính ch n l c, ph n l n các ch t có kh năng qua l p s ng ñ u ñư c h p th qua l p chân bì. - H p th qua tuy n bã nh n, tuy n m hôi, qua các túi nang c a lông: Kh năng h p th ñ c ch t qua các tuy n bã nh n, tuy n m hôi và qua các túi nang c a lông th p do các tuy n này ch chi m kho ng 1% b m t cơ th . Ch y u cho các ñ c ch t phân c c có kh i lư ng phân t nh ñi qua. - Y u t nh hư ng ñ n kh năng h p th qua da c a ñ c ch t Có nhi u y u t nh hư ng ñ n h p th ñ c ch t qua da như: c u trúc hóa h c c a ñ c ch t, y u t môi trư ng, ñ dày m ng c a da, t c ñ dòng máu c a huy t thanh. + Kh năng h p th qua da ph thu c vào tính ch t v t lý, hóa h c c a các ch t. Các h p ch t h u cơ không phân c c tan t t trong m d dàng h p th qua da. ð c ch t tan t t trong nư c, ion thư ng khó h p th qua da. ð c ch t có tính ăn mòn s tác d ng tr c ti p lên da gây t n thương l p t bào bi u bì da và t o ñi u ki n thu n l i cho ñ c ch t khác h p th qua da. + Nh ng vùng da khác nhau trong cơ th thư ng có kh n năng h p th ñ c ch t khác nhau. Vùng da lòng bàn tay, bàn chân là nh ng khu v c khó h p th ñ c ch t so v i vùng da khác. + T c ñ di chuy n ñ c ch t t l p bi u bì vào h tu n hoàn máu ph thu c t c ñ dòng máu. T c ñ v n chuy n c a dòng máu càng cao thì kh năng h p th càng cao. + Thông thư ng thay ñ i y u t môi trư ng cũng thay ñ i kh năng v n chuy n ñ c ch t qua da. Ví d như kh năng v n chuy n c a ñ c ch t tăng khi ñ m c a da gi m. c) H p th qua ñư ng hô h p ð c ch t có trong không khí theo khí th vào mũi, ñ n ph qu n, khí qu n qua các ph nang vào h tu n hoàn máu. Ph nang ph i có b m t ti p xúc l n và có lưu lư ng máu cao nên ph n l n ñ c ch t ñư c h p th t i ph nang. ð i v i các ñ c ch t khác nhau thì kh năng h p th qua ñư ng hô h p là khác nhau. - ð i v i ñ c ch t là các ch t khí và hơi: Các ch t khí sau khi qua ñư ng hô h p tích ñ ng trong ñư ng hô h p gây b ng rát ñư ng hô h p ho c qua ph i ñi vào máu. Kh năng h p th qua ñư ng hô h p vào máu ph thu c vào kh năng hòa tan trong máu c a ñ c ch t. Khí càng d hòa tan trong máu thì h p th s y ra càng nhanh. Khác v i h p th ñ c ch t qua da, các ch t khí, hơi là ch t phân c c tan t t trong nư c d dàng h p th qua ñư ng hô h p ñi vào máu. - ð i v i ñ c ch t là các h t: Kh năng h p th ñ c ch t ph thu c vào kích thư c c a các h t. 20
  5. + Các h t có kích thư c l n hơn 5 m, thư ng ch gây tác ñ ng ñ n ñư ng hô h p trên. + Các h t có kích thư c t 5 m ñ n 1 m, có th ñ n màng ph i và các mao m ch trên ph i. + Các h t nh hơn 1 m, có th ñ n ñư c màng ph i và th m qua màng ñi vào h tu n hoàn. + Các ch t ñ c qua ñư ng hô h p ñư c h p th vào máu r i phân b ñ n các cơ quan não, th n trư c khi qua gan. Y u t nh hư ng ñ n quá trình h p th Kh năng h p th ñ c ch t qua ñư ng hô h p không ch ph thu c vào tính ch t c a ñ c ch t mà còn ph thu c vào các y u t khác như : n ng ñ ch t ñ c trong không khí th tích hô h p m i phút, t c ñ v n chuy n c a dòng máu,…Lư ng ñ c ch t h p th l n khi n ng ñ ñ c ch t cao, th tích hô h p l n và t c ñ v n chuy n c a dòng máu nhanh. d) H p th qua ñư ng tiêu hoá ða ph n ñ c ch t qua ñư ng tiêu hóa ñi vào cơ th ngư i ch y u là thông qua các lo i th c ph m và nư c u ng b nhi m ch t ñ c. Ngoài ra các ch t ñ c dính trên da ñưa vào mi ng ho c các ch t ñ c có trong không khí vào mi ng qua cơ ch thanh l c c a ñư ng hô h p. Các ch t sau khi qua mi ng, ñư c ñưa ñ n th c qu n r i ñ n d dày. d dày, các ch t ñư c chuy n hoá nh d ch d dày và v n chuy n ñ n ru t. H p th ñ c ch t qua ñư ng tiêu hóa vào máu ñư c th c hi n trên su t ñư ng tiêu hóa, nhưng ch y u x y ra ru t non và d dày. Ph n không ñư c h p th ñư c th i ra ngoài theo ñư ng phân. ð c ch t sau khi qua ñư ng tiêu hóa thư ng ñư c ñưa vào gan trư c khi ñ n h tu n hoàn. Chính vì ñư c chuy n hóa trong gan và d dày nên ñ c tính c a ñ c ch t thư ng gi m ñi r t nhi u. - H p th ñ c ch t qua thành ru t non Ph n l n ñ c ch t ñư c ñưa vào máu qua thành ru t non. H p th ñ c ch t qua thành ru t ñư c th c hi n b i nhi u cơ ch khác nhau tùy theo tính ch t c a ñ c ch t. + ð c ch t không phân c c d tan trong m d dàng h p th qua thành ru t theo cơ ch h p th th ñ ng. + ð c ch t phân c c, có kích thư c phân t nh h p th th ñ ng qua thành ru t tương t như các h p ch t d tan trong m + ð c ch t có c u trúc g n gi ng v i các ch t dinh dư ng: qua h th ng h p th ñ c bi t ñi vào máu. 21
  6. pH nh hư ng ñ n kh năng ion hóa c a ñ c ch t, nên cũng nh hư ng ñ n kh năng h p th ñ c ch t qua thành ru t. Thông thư ng môi trư ng ru t non là môi trư ng bazơ y u, nên các bazơ y u khó b ion hóa trong môi trư ng ru t non d h p th hơn so v i các axit y u. - H p th ñ c ch t qua d dày D dày là vùng h p th ñáng chú ý ñ c bi t là ñ i v i các axit y u. ð c ch t là các axit h u cơ y u khó b ion hóa trong d ch d dày (pH=2) nên d dàng ñư c h p th qua thành d dày ñi vào máu. Ngoài ra các ñ c ch t d tan trong m , ñ c ch t phân c c có kích thư c nh h p th th ñ ng qua thành d dày. 2.2.2. Quá trình phân b Các ch t sau khi h p th qua ba ñư ng: hô h p, tiêu hoá và da, ñi vào h tu n hoàn máu và ñư c v n chuy n trong vòng tu n hoàn máu b ng nhi u cách khác nhau: - Hòa tan trong huy t tương: ch t ñi n gi i, ch t khí, hơi tan t t trong nư c. - H p th trên b m t h ng c u ho c g n v i thành ph n c a h ng c u và các protein khác trong huy t tương. Ph n l n các ñ c ch t liên k t thu n ngh ch v i albumin trong máu. M t s ñ c ch t liên k t v i hemoglobin và các protein khác trong máu gây h i cho h t o máu. - Các ch t có kh i lư ng phân t l n sau khi b thu phân t o thành d ng keo n m trong máu. Ch t ñ c phân b trong máu ñư c phân b vào các mô c a các cơ quan khác nhau trong cơ th , nh h tu n hoàn. Lư ng ñ c ch t v n chuy n ñ n các t bào c a các cơ quan ph thu c vào vào lư ng máu lưu chuy n ñ n và ñ c ñi m c a các cơ quan ñó. a) Phân b ñ c ch t trong gan và th n: Gan và th n là 2 cơ quan lưu gi ñ c ch t ch y u trong cơ th . Ngư i ta th y r ng n ng ñ ñ c ch t tích lũy trong các cơ quan này r t l n. Ví d , n ng ñ c a Pb trong gan l n hơn 50 l n so v i trong máu sau khi u ng 30 phút. ð c ch t ñi vào gan và th n ch y u theo cơ ch h p th ch ñ ng b i các protein có kh năng c ñ nh ñ c ch t ñ c bi t. Ví d như metalothionein là protein c ñ nh cadimi gan cũng như th n. Gan và th n có kh năng tích lũy các ñ c ch t khác nhau: gan thư ng lưu gi các ñ c ch t có tính ưa m . Ngư c l i th n thư ng lưu gi các ñ c ch t có tính ưa nư c. b) Phân b ñ c ch t trong xương Xương cũng là vùng lưu gi các ñ c ch t . Các ch t phân b trong xương và v 22
  7. não thư ng là các ch t có ái l c v i mô xương như các cation Ca, Ba, St, Ra, Be và các anion như F-. Ph n ng tích lu ñ c ch t trong xương là ph n ng thay th gi a ch t ñ c có m t trong ch t l ng gi a các khe v i các thành ph n c a xương. Ví d như ion OH- có th b thay th b i ion F- và ion Ca2+ thư ng b thay th b i ion Pb, St. ð c ch t tích lũy trong xương t n lưu r t lâu và r t khó ñào th i. c) Phân b ñ c ch t trong m Các mô m là nơi tích gi m nh các h p ch t hòa tan ñư c trong ch t béo như các dung môi h u cơ, các khí trơ, h p ch t h u cơ clo, dioxin,…ð c ch t tích lũy trong m b ng cách hoà tan trong m ho c liên k t v i các axit béo. ð c ch t tích lũy trong các mô m thư ng r t khó ñào th i t n lưu r t lâu trong cơ th . d) Phân b ñ c ch t vào nhau thai: ð c ch t phân b vào nhau thai ch y u b ng cơ ch khu ch tán th ñ ng. Hàng rào máu – nhau c n tr s v n chuy n các ch t ñ c và b o v cho nhau các bào thai. Các ch t ñ c phân b vào nhau thai ch y u là các ch t h u cơ ưa m có kh năng hòa tan trong l p lipid ñi qua hàng rào máu nhau. e) Phân b ñ c ch t vào não: ð c ch t t máu vào não b ngăn c n b i hàng rào máu ñ nh v thành mao m ch như hàng rào máu não. S xâm nh p c a các ñ c ch t vào trong não ph thu c vào ñ hoà tan c a chúng trong ch t béo. ð c ch t càng d hoà tan trong ch t béo d dàng h p th vào não. Ngư c l i các d n xu t vô cơ không hòa tan ñư c trong ch t béo khó ñ n não. f) Phân b vào các cơ quan ñ c hi u khác Các ch t có ái l c v i m t s cơ quan thông thư ng khư trú các cơ quan ñ c hi u. Ví d : iode h p th vào tuy n t y, uran trong th n, digitaline trong tim. Ngoài ra các ch t hòa tan trong d ch th , như: các cation Na+, K+, Li+ và m t s anion như Cl-, Br-, F-, rư u etylic phân b khá ñ ng ñ u trong cơ th . 2.2.3. Quá trình chuy n hóa ñ c ch t t i các cơ quan trong cơ th Sau khi ñ c ch t phân b ñ n các cơ quan c a cơ th , ñây ñ c ch t ch u tác ñ ng c a nh ng chuy n hóa sinh h c khác nhau. M c ñích c a chuy n hóa là nh m gi m ñ c tính c a ñ c ch t và bi n ñ i ñ c ch t thành ch t d ñào th i ñ bài xu t chúng ra ngoài cơ th . 23
  8. Chuy n hóa ñ c ch t ñư c th c hi n h u h t các mô, các cơ quan trong cơ th nhưng ch y u là gan. M t ch t ñ c ñư c chuy n hóa cơ quan khác nhau thì có th cho ra nh ng d n xu t chuy n hóa không gi ng nhau. Enzyme tham gia chuy n hóa ñ c ch t t p trung ch y u ty th và ti u th c a t bào. Các enzyme này thông thư ng ñư c t ng h p ra ngay sau khi ñ c ch t xâm nh p vào t bào. Thông thư ng quá trình chuy n hóa ñ c ch t bi n ñ i ñ c ch t t ch t không phân c c khó ñào th i thành ch t phân c c tan t t trong nư c và d ñào th i. Các ch t ñ c có th ch u nhi u ki u chuy n hóa sinh h c khác nhau do ñó t o ra nh ng h p ch t không gi ng nhau. Các ph n ng trao ñ i thư ng là ph n ng chu i và có s ch ng chéo v i các ph n ng trao ñ i ch t bình thư ng. Qúa trình chuy n hóa là m t quá trình không hoàn h o. Ph n l n ph n ng chuy n hóa bi n ñ i ñ c ch t t d ng ñ c sang d ng không ñ c ho c d ng ít ñ c hơn. Hay nói cách khác ñ c ch t ñã ñư c kh ñ c nh chuy n hóa trong cơ th . Tuy nhiên chuy n hóa ch t ñ c có th bi n ñ i ñ c ch t thành d ng có ho t tính m nh, ñ c hơn so v i ch t ban ñ u. Trong trư ng h p này ñ c ch t ñã ñư c ho t hóa sinh h c nh các ph n ng sinh h c. ð c ch t (A) D n xu t Enzyme Giai ño n 1 ðào th i phân c c D n xu t ñ c ch t (B) D n xu t ñ c Giai ño n 2 Gây thương t n các phân t sinh Ph c ch t d h c (AND, protein, lipid,…) ñào th i (BC) T n thương, ch t t bào ðào th i Sinh d ng, ñ t bi n, ung thư, quái thai, t n thương cơ quan, t vong. Hình 2.1: Sơ ñ chuy n hóa sinh h c ñ c ch t trong cơ th Quá trình chuy n hóa ch u nh hư ng c a nhi u y u t : ñ tu i, di truy n, dinh dư ng, y u t môi trư ng ngoài, và các ñ c ch t môi trư ng khác. 24
  9. Thông thư ng cơ th chuy n hóa ñ c ch t thông qua 2 giai ño n. Sơ ñ chuy n hóa chung như sau: a) Ph n ng giai ño n 1: Ph n ng giai ño n m t là ph n ng chuy n hoá các ch t thành các d n xu t, v i các nhóm ch c năng thích h p cho ph n ng giai ño n hai. Ph n ng giai ño n m t thư ng bao g m 3 lo i ph n ng: Ph n ng oxy hóa, ph n ng kh và ph n ng th y phân. 1- Ph n ng oxy hoá Ph n ng oxy hóa là d ng thông thư ng nh t trong các ph n ng chuy n hoá ñ c ch t. Ph n ng oxy hóa có vai trò sát nh p oxy c a không khí và các d n xu t c a ñ c ch t. R t nhi u ñ c ch t như hydrocacbon m ch th ng, vòng, hydrocacbon có nhân thơm, h p ch t c a lưu huỳnh, h p ch t c a nitơ, h p ch t c a phospho,…b oxy hóa sau khi vào cơ th . Hình 2.2 : Sơ ñ oxy hóa chuy n hóa ñ c ch t Các enzyme tham gia ph n ng oxy hóa phân b trong các t bào ñ c bi t có nhi u trong t bào gan. Enzyme này xúc tác cho ph n ng oxy hóa ñ c ch t t o ra các g c t do là d n xu t ñ c ch t có ho t tính m nh và kh oxy t o g c O2., g c . OH r t ho t ñ ng và có ñ c tính cao. Ví d như các d n xu t c a epoxyd, d n . . xu t N-hydroxy, g c t do c a h p ch t clo, g c t do OH , NO , là các d n xu t có tính ñ c m nh gây ñ t bi n gen, ung thư và gây ho i t . Các g c t do này n u không ñư c kh ph n ng giai ño n 2 s ph n ng v i các thành ph n c a cơ th gây h i ñ n cơ th s ng. Vì v y trong trư ng h p 25
  10. ph n ng oxy hóa x y ra quá m nh và thư ng xuyên s d n ñ n tình tr ng stress oxy hóa làm cho cơ th b suy như c và d nhi m b nh. B ng 2.1: M t s d n xu t c a ñ c ch t có ñ c tính m nh ð c ch t Ch t chuy n hóa ð c tính Aflatoxin B1 Aflatoxin-2,3-epoxyd Ung thư gan Benzen T n thương t y xương, ung thư, Các h p ch t Các epoxyd ñ c t bào thơm ña vòng Cacbon tetra G c t do Triclometan Ho i t và ung thư gan clorua Cloruaform Phosgen Ho i t gan và th n Metanol Formandehyd Tác ñ ng võng m c Nitrat Nitrit Tăng methemoglobin trong máu Nitrit Nitrosamin Ung thư gan, ung thư ph i Parathion Paraxon Tê li t th n kinh ð c ch t sau khi vào cơ th s b oxy hóa theo các ph n ng sau: Ph n ng oxy hóa rư u nh enzyme dehydrogenase - Rư u sau khi vào cơ th s ñư c nhanh chóng oxy hóa t o thành aldehid và aldehid nhanh chóng b oxy hóa t o thành axit. Axit này ti p t c ñư c oxy hóa ñ n s n ph m cu i cùng là CO2 và H2O và t o năng lư ng cho cơ th . Tuy nhhiên u ng rư u thư ng xuyên s d n ñ n làm gi m ch c năng gi i ñ c c a men gan d n ñ n gan nhi m m , xơ gan và ung thư gan. M t khác còn gây thi u oxy lên não làm cho não không ho t ñ ng bình thư ng. Oxy hóa alcol b c 1 ho c b c 2 ñư c xúc tác b i enzyme alcol dehydrogenase, oxy hóa aldehyd b i aldehiddehydrogenase. Các enzyme này ch y u phân b trong gan và n m trong t bào ch t. Ho t tính c a enzyme này ph thu c vào nhi u vào ch ñ ăn u ng, ch ñ ăn u ng thi u protein s làm gi m ho t tính c a enzyme. Ph n ng oxy hóa rư u: CH3CH2OH→CH3CHO CH3CHO→CH3COOH→Chu trình Creb→CO2 + H2O Aldehyd là s n ph m trung gian có tính ñ c m nh, thông thư ng aldehid ñư c oxy hóa ngay, trong trư ng h p lư ng rư u quá nhi u aldehid ñư c t o thành s gây ñ c cho cơ th . - Ph n ng oxy hóa nh các enzyme cytocrom-P450 26
  11. Enzyme Cytocrom P450 có nhi u trong gan và d ch ru t non. Có kh năng oxy hóa các h p ch t tan trong lipid, nhưng không oxy hóa ñư c các h p ch t không tan trong lipid. Enzyme này s d ng nhân s t ñ oxy hóa các ch t và không có tính ñ c hi u cao. Enzyme cytocrom P450 tham gia xúc tác m t s ph n ng sau: Hydroxyl hóa RH→ROH N-Hydroxyl hóa RNH2→RNH-OH Epoxyd hóa O Deakyl hóa R1-O-CH2R2→R1OH Oxy hóa sulfit R1-S-R2→R1-SO-R2 desunfua R-CH=S → R-CH=O Dehalogen Ar-F → Ar-OH Deamin hóa oxy hóa RCH2CHNH2CH3 → RCH2COCH3 2- Ph n ng kh : Ph n ng kh ñ c ch t thư ng ít x y ra hơn so v i ph n ng oxy hóa ñ c ch t. Các ñ c ch t tham gia ph n ng kh khi vào cơ th bao g m các d n xu t diazo, h p ch t cơ clo, h p ch t nitro,… Enzyme tham gia ph n ng kh là các enzyme reductase có nhi u trong ti u th . Ngoài ra ph n ng kh ñ c ch t còn ñư c th c hi n b i các vi khu n ñư ng ru t. Trái v i ph n ng oxy hóa ñ c ch t, ph n ng kh thư ng t o ra nh ng d n xu t khó ñào th i và có tính ñ c m nh. Ví d m t vài ph n ng kh hay g p + Kh diazo R-N=N-R → 2RNH2 + Kh clo . R-CCl3→R-CCl2 → RCHCl2 3- Ph n ng thu phân: 27
  12. ð c ch t là các este, amid, các h p ch t cao phân t sau khi vào cơ th s b th y phân thành các ñơn phân t . Nh ng enzyme tham gia ph n ng th y phân như: esterase và amidase, protease, glucosidase,…có nhi u trong máu, gan và ph n hòa tan c a t bào. Có 3 lo i ph n ng th y phân: + Th y phân este nh enzyme esterase R-COOR’ → RCOOH + R’OH + Th y phân Amid nh enzyme amidase R-NH-CO-R’→ RNH2 + R’COOH + Th y phân ñư ng Các enzyme th y phân glucoside như glucosidase, NAD glycosidase, c t liên k t glucoside t o nên các ñư ng ñơn. b) Ph n ng giai ño n 2 Các ph n ng giai ño n hai là ph n ng gi a các d n xu t ñ c t o ra trong giai ño n m t v i các ch t có trong cơ th , ñ t o ra các ch t không ñ c và d ñào th i ra ngoài cơ th . 1- Các ph n ng liên h p v i d n xu t ñ c ch t - Ph n ng liên h p v i glucuronic: Ph n ng liên h p v i gucuronic là ph n ng quan tr ng nh t trong quá trình bài ti t ñ c ch t qua gan-m t và th n. Enzyme xúc tác cho glucoronic liên h p là enzyme UDP-glucuronyl transferase n m ti u th c a gan. Ph c ch t ñư c t o thành r t d ñào th i và ch y u ñư c ñào th i qua ñư ng m t và m t ph n qua ñư ng nư c ti u. Ph n ng liên h p v i glucuronic: UDPGA+X→X-glucuronic + UDP UDPGA:uridindiphosphat glucuronic acid. X: ch t có kh năng liên h p v i axit glucuronic. X có th là: + Phenol và d n xu t c a phenol + Alcaloid ,các steroid + Acid m ch th ng, acid có nhân thơm + Amin m ch th ng, amin có nhân thơm + Nh ng d n xu t c a lưu huỳnh X-glucuronic: ph c ch t t o thành v i glucuronic có tính axit, và ion hóa pH sinh lý c a cơ th . - Liên h p v i acid sulfuric: Nh ng ch t tham gia liên h p v i axit sulfuric bao g m các d n xu t c a phenol, ho c m t s rư u c a carbuahydro m ch th ng, m ch nhánh. 28
  13. S n ph m t o thành là các este c a axit sulfuric, d tan trong nư c và d dàng ñư c ñào th i qua m t và th n ñ c bi t là ñào th i qua nư c ti u. Ví d ph n ng liên k t v i acid sulfuric C6H5OH + H2SO4 → H-SO4-C6H5 + H2O - Liên h p v i acid acetic Nh ng ch t tham gia ph n ng v i acid acetic có ch c amin b c nh t như histamin, acid amin, mà không ph i là acid amin sinh lý; các hydrazin, hydrazid; các sulfonamid, có th ph n ng v i acetic acid. Ví d ph n ng liên k t v i acid acetic H H + CH3COOH N -SO2NH2 N -SO2NH2 H CH3-C=O Các sulfonamid sau khi liên h p v i axit acetic, s t o thành nh ng tinh th s c c nh gây t n thương cho ñư ng ti t ni u. - Ph n ng liên h p v i glutathione ðây là ph n ng ñóng vai trò quan tr ng trong quá trình gi m ñ c tính c a các d n xu t c a ñ c ch t. Ph n ng này ñư c xúc tác b i enzyme glutation-s-transferease và cofactor là glutathione. Ch t liên h p v i glutation là các d n xu t có ñ c tính m nh như epoxyd và các d n xu t c a clo. Các ph c ch t t o thành sau ph n ng thư ng b n, ít ñ c và d ñào th i. Ví d ph n ng liên h p v i glutathione OH Br SG 2- Các ph n ng ch ng oxy hóa Vitamin E . . Lipid-OO Vitamin C Vitamin C Lipid-OOH . O Hình 2.3: Ph n ng ch ng oxy hóa c a vitamin E, C 29
  14. Ph n ng ch ng oxy hóa ñóng vai trò làm gi m tác ñ ng c a các g c t do t o ra trong quá trình oxy hóa ñ c ch t giai ño n 1. Ph n ng ch ng oxy hóa trong t bào ñư c th c hi n b i các enzyme ch ng oxy hóa và vitamin như vitamin E, vitamin C. - Ph n ng ch ng oxy hóa nh vitamin E, vitamin C Vitamin E có nhi m v ngăn c n ph n ng peroxi hóa lipid b ng cách ph n ng v i các g c t do lipidOO.. Ph n ng ñư c bi u di n như hình dư i. G c t do ascrobat (vitamin C) ñư c t o thành sau ph n ng s b kh b i glutathione ho c enzyme vitamin C reductase. - Ph n ng ch ng oxy hóa nh enzyme superoxide dismutase (SOD), enzyme Catalase và enzyme Glutathione peroxidase. + Enzyme SOD là enzyme có nhân Zn-Cu có nhi u trong t bào ch t và có nhân Mn có nhi u trong mitochondria; có nhi m v làm gi m n ng ñ c a ion superoxide trong t bào. Enzyme này tham gia xúc tác ph n ng sau: . 2O2 - + 2H+ → O2 + H2O2 + Enzyme catalase là m t hem protein, xúc tác cho ph n ng chuy n hóa kh ñ c hydroperoxide. Ph n ng như sau: 2H2O2 → O2 + 2H2O + Enzyme glutathione peroxidase là protein có ch a nhân selen và có vai trò tương t như enzyme catalase. Ph n ng kh hydroperoxide như sau: H2O2 + 2glutathione (GSH) →glutathione disulfide (GSSG) + H2O * Nh n xét: - Ph n ng giai ño n hai ñóng m t vai trò quan tr ng trong quá trình lo i b ñ c ch t trong cơ th . - S n ph m t o thành trong ph n ng giai ño n 2 thông thư ng phân c c d tan, d ñào th i và ít ñ c. Nhưng trong m t s trư ng h p, các ph c ch t t o thành l i có tính ñ c m nh hơn. Ví d như các d n xu t N-hydroxyl, khi liên h p v i axit sulfuric và axit acetic, t o ra ph c ch t không b n, có tác d ng gây ñ t bi n gen và ung thư. - Trong trư ng h p n ng ñ c a các ch t t o thành giai ño n 1 quá l n, vư t quá kh năng kh ñ c c a cơ th , các d n xu t này s tác ñ ng t do v i các ch t có trong t bào, gây ñ c cho t bào c a cơ th s ng. 2.2.4. Quá trình ñào th i Tích t và ñào th i ch t ñ c luôn luôn di n ra song song trong cơ th s ng. N u quá trình tích t chi m ưu th hơn quá trình ñào th i, thì ñ c ch t có xu hư ng tích lũy trong cơ th , và lư ng tích t s ñư c tăng d n theo th i gian ti p xúc v i ch t ñ c. N u qúa trình ñào th i chi m ưu th thì lư ng ch t ñ c vào cơ th h u 30
  15. h t ñư c ñào th i ra ngoài cơ th , không gây ñ c ti m tàng như các ñ c ch t d gây tích t sinh h c. Ch t ñ c ñào th i ra ngoài cơ th có th b ng cách ñào th i dư i tác ñ ng c a con ngư i như gây nôn, r a ru t, l c máu,…ho c ñào th i theo cơ ch t nhiên. ñây chúng ta ch y u tìm hi u kh năng ñào th i ñ c ch t c a cơ th theo cơ ch t nhiên. Cơ th ñào th i ch t ñ c theo cơ ch t nhiên qua nhi u ñư ng khác nhau như qua gan, th n, ph i, tuy n m hôi, da,…Trong ñó ñào th i ñ c ch t qua ñư ng gan - m t và ñào th i ñ c ch t qua th n là hai ñư ng bài ti t chính trong cơ th . a) ðào th i qua th n và ñư ng nư c ti u: Các ch t ñ c sau khi ñư c chuy n hóa thành các ch t d tan, ñư c l c qua th n, qua các b ph n c a th n như sau: ti u c u, khu ch tán qua ng th ñ ng, ñào th i qua ng ch ñ ng vào bàng quang và ñư c th i ra ngoài theo nư c ti u. Các ch t phân c c d hòa tan trong nư c như: các cation, anion vô cơ, các anion h u cơ. b) ðào th i qua ñư ng tiêu hóa Các ch t h p th qua màng ru t ñư c chuy n hóa trong gan, hòa tan trong m t, ñi vào ru t và ñào th i ra ngoài theo ñư ng phân. Các ch t ch y u ñư c ñào th i qua ñư ng m t: các nhóm ch t phân c c có kh i lư ng phân t l n hơn 300Da. Kh năng ñào th i ñ c ch t qua th n ph thu c vào kh năng hòa tan c a ch t ñó trong m t và trong máu. ð c ch t bài xu t qua m t thư ng không h p th tr l i vào máu. Nhưng trong m t vài trư ng h p có th b h p th tr l i. Ví d như các ch t ñã liên k t v i glucuronic có th b th y phân b i h vi sinh v t ñư ng ru t và ñư c tái h p th tr l i. c) ðào th i qua ñư ng hô h p ð i v i các h t thông thư ng ñư c ñào th i theo ñư ng h t hơi ho c theo cơ ch thanh l c ñi vào mi ng. ð i v i các khí thư ng ñư c ñào th i qua khí th . Khí ñ c ñư c ñào th i theo cơ ch khu ch tán th ñ ng. Ch t ñ c ñư c ñào th i theo khí th khi áp su t riêng ph n c a chúng trong khí th l n hơn áp su t ngoài không khí. Kh năng ñào th i ph thu c vào ñ c tính c a ñ c ch t. Kho ng 90% các h p ch t như ete, cloroform, hydrocacbon, benzen ñư c ñào th i ra ngoài theo khí th . Ngư c l i ch m t ph n r t nh các h p ch t như aceton, anilin ñư c ñào th i ra ngoài qua khí th sau khi vào cơ th . d) ðào th i qua tuy n m hôi 31
  16. Nh ng ñ c ch t không b ion hoá và d hoà tan trong ch t béo, có kh năng ñư c ñào th i qua da, dư i d ng m hôi. Bài ti t ñ c ch t ñư c ch y u ñư c ti n hành theo cơ ch khu ch tán ñ c ch t. e) ðào th i qua tuy n s a và nhau thai Ph n sau khi sinh n , chuy n m t ph n l n các ch t tích t trong cơ th cho con qua nhau thai và qua s a m . Th y ngân, asen, dung môi h u cơ, thu c b o v th c v t, dioxin, …là nh ng ñ c ch t ñư c ñào th i qua tuy n s a và nhau thai. f) ðào th i qua nư c b t: Các kim lo i n ng thư ng ñư c ñào th i qua tuy n nư c b t. Nh ng ngư i b nhi m ñ c kim lo i n ng hay xu t hi n m t vi n ñen kim lo i trên chân răng, gây viêm l i. g) ðào th i qua các ñư ng khác Ngoài các ñư ng trên, ch t ñ c còn ñư c ñào th i qua s ñư ng khác như qua lông, tóc, móng, … Kim lo i n ng thư ng tích lũy móng làm cho móng dòn và d g y. 2.2.5. Quá trình tích t Qúa trình tích t là quá trình s n ph m chuy n hóa c a ch t ñ c ñư c gi l i trong các b ph n cơ quan c a cơ th . Khi n ng ñ có trong cơ th lên ñ n m t ngư ng nào ñó s tác ñ ng lên cơ th s ng và gây bi n ñ i các quá trình sinh lý sinh hóa c a cơ th . a) Y u t nh hư ng ñ n kh năng tích t sinh h c - Ph thu c vào kh năng tan trong m và nư c c a ñ c ch t. - Ph thu c vào kh năng chuy n hóa c a ñ c ch t. - Ph thu c vào ái l c v i m t s cơ quan.. - Quá trình tích t còn ph thu c vào gi ng, loài, tu i, gi i tính, tình tr ng s c kh e. - Ph thu c vào th i gian và li u lư ng ti p xúc. b) Phương trình ñ ng h c mô t quá trình tích lũy sinh h c T c ñ bi n ñ i n ng ñ ñ c ch t trong môi trư ng sinh v t: (1) dCb/dt=k1Cm-k2Cb Cb: N ng ñ ñ c ch t trong cơ th s ng Cm: N ng ñ ñ c ch t môi trư ng trong môi trư ng nghiên c u k1: h ng s t c ñ h p th ñ c ch t vào cơ th k2: h ng s t c ñ ñào th i ñ c ch t kh i cơ th . 32
  17. Do n ng ñ ñ c ch t trong môi trư ng r t l n so v i n ng ñ h p th ñ c ch t và có th xem như n ng ñ này thay ñ i không ñáng k trong th i gian t. Lúc ñó coi Cm là h ng s , gi i phương trình (1) ta ñư c n ng ñ ñ c ch t trong cơ th s ng ñư c tính theo công th c (2): k (2) C b = 1 C m (1 − e − k t ) 2 k2 * Khi quá trình h p th và ñào th i ñ t tr ng thái cân b ng: k1Cm-k2Cb=0 (3) k1/k2=Cb/Cm =BCF (4) BCF: H s tích t sinh h c (bio-concentration-factor). H s BCF càng l n thì kh năng tích t sinh h c càng l n H s BCF ph thu c vào h s phân ly Kow. V i: (5) lgBCF=n.lgKow+ b n,b: h s th c nghi m, ph thu c vào ñ c tính c a ñ c ch t môi trư ng và sinh v t h p th . Kow: h s phân ly trong h dung môi octanol-nư c. Ch tiêu Kow là m t trong nh ng ch tiêu ñư c dùng ñ ñánh giá ñ an toàn c a các ñ c ch t môi trư ng ñ c trưng cho kh năng tích t sinh h c c a ñ c ch t. lgKow1: ñ c ch t thu c d ng ưa m , d gây tích t sinh h c. * Khi ch m d t ti p xúc v i ñ c ch t có trong môi trư ng: Lúc ñó ta có: K1Cm=0 (6) dCb/dt=-k2Cb Gi i phương trình ta ñư c: Cb=Cb0 e-k2t (7) Khi lư ng ñ c ch t trong cơ th gi m ñi m t n a, Lúc ñó: Cb=1/2Cb0, t=T1/2 Thay vào phương trình trên ta ñư c th i gian bán phân h y T1/2 s là: (8) T1/2=0,693/k2 2.3. Tác ñ ng c a ñ c ch t ñ n cơ th s ng 2.3.1. Các d ng tác ñ ng c a ñ c ch t a) Tác ñ ng c c b và tác ñ ng h th ng - Tác d ng ñ c c c b Tác ñ ng gây t n thương tr c ti p ñ n ñi m ti p xúc v i cơ th . Tác ñ ng này thư ng liên quan ñ n s phá h y các t bào s ng nói chung. - Tác d ng ñ c h th ng 33
  18. Tác d ng ñ c h th ng là k t qu c a tác d ng c a ch t ñ c sau khi ch t ñ c ñư c h p th và ñư c phân ph i trong các b ph n khác nhau c a cơ th . ða ph n các phân t ñ c gây tác d ng ch y u ñ n m t ho c m t s cơ quan trong cơ th . b) Tác d ng ñ c t c th i và tác d ng ñ c ch m - Tác d ng ñ c t c th i: Tác d ng ñ c x y ra ngay sau khi ñ c ch t h p th vào cơ th - Tác d ng ñ c ch m Tác d ng ñ c x y ra sau m t th i gian dài ñ c ch t tích t trong cơ th . c) Tác d ng ñ c hình thái và tác d ng ñ c ch c năng - Tác d ng ñ c hình thái Tác d ng ñ c hình thái là tác d ng ñ c d n ñ n m t s thay ñ i hình thái c a mô th y ñư c trên kính hi m vi. Các tác d ng ñ c hình thái thư ng là b t thu n ngh ch. - Tác d ng ñ c ch c năng Tác d ng ñ c ch c năng là tác d ng ñ c hóa sinh, là nh ng tác d ng ñ c không làm thay ñ i hình thái bên ngoài. Tác d ng ñ c ch c năng thư ng có tính thu n ngh ch. d) D ng và ñ c ng - D ng Ph n ng d ng là ph n ng mi n d ch không thông thư ng khi cơ th ti p xúc v i các d nguyên như ph n hoa, h t b i nh , n c côn trùng, m t s dư c ph m, th c ph m. Các ñáp ng này thư ng gi i phóng ra histamin, heparin, serotonin, các ch t hóa h c trung gian gây nên các ph n ng d ng khác nhau. Các tri u ch ng có th g p ph i là phát ban, nôn m a, ñau b ng, a ch y, khó th , n i m ñay… - ð c ng Ph n ng ñ c ng là ph n ng nh y c m không bình thư ng có ngu n g c di truy n trư c m t ph n t ch t ñ c. 2.3.2. Ph n ng sơ c p Ph n ng sơ c p là ph n ng x y ra t i v trí ban ñ u ti p xúc v i ñ c ch t, làm thay ñ i c u trúc và t n thương ch c năng c a cơ quan ti p xúc. Ví d : Ph n ng hydrat hóa gây b ng rát da, khi ti p xúc v i các axit m nh hay bazơ m nh. Ph n ng liên k t v i Hemoglobin (Hb) trong máu c a CO 34
  19. Hb.O2 + CO → Hb.CO + O2 là các ph n ng sơ c p. Bi u hi n c a ph n ng sơ c p thông thư ng là bi u hi n c a nhi m ñ c c p tính. 2.3.3. Ph n ng sinh h c Ph n ng sinh h c là ph n ng c a ch t ñ c gây ra ñ i v i t ng cơ quan trong cơ th d n ñ n bi u hi n sinh h c c a cơ th có nh ng bi n ñ i nh t ñ nh ho c gây t n thương các cơ quan. a) M t s ph n ng sinh h c - Ph n ng v i protein: Các ñ c ch t thư ng tác d ng t o liên k t ñ ng hóa tr v i các axit amin như histidin, cystein, lysin, tyrosin, tristophan, metionin c a protein Hình 2.4: Aflatoxin B1 là m t ñ c t n m m c r t ñ c, ñư c bi t ñ n như là ch t gây ñ t bi n gen. Aflatoxin B1 tác ñ ng lên ADN b ng cách t o liên k t ñ ng hóa tr v i bazơ nitơ guanin (G) gây t n thương ADN. . OH (R.) Axit béo không no . . Lipid Lipid-OO + Lipid →LipidOOH + . Lipid.. OO . Lipid + Lipid →Lipid-Lipid . . . LipidOO + Lipid →Lipid-OO-Lipid Lipid-OO RCHO (aldehyd), CHO-CH3-CHO Hình 2.5: Ph n ng peroxi hóa lipid 35
  20. gây bi n tính protein ho c tác ñ ng v i nhân kim lo i có trong protein làm m t ch c năng c a protein. Ví d như Pb và m t s kim lo i n ng khác tác d ng v i nhóm –SH c a protein. - Ph n ng v i axit nucleic : M t s ñ c ch t, d n xu t ñ c ch t ñ c có kh năng ph n ng t o liên k t ñ ng hóa tr , phi ñ ng hóa tr v i các axit nucleic. Các tác nhân ñ c này thư ng t n công vào v trí các base nitơ c a ADN. G c t do –OH t n công vào các bazơ nitơ c a AND gây t n thương ADN và t o ra các s n ph m chuy n hóa là các hydroxy. Ví d như hydroxy guanosine ñư c t o thành khi g c –OH t n công vào bazơ nitơ guanin. - Ph n ng peroxi hóa lipid Ph n ng peroxi hóa lipid c a axit béo không no là ph n ng x y ra thư ng xuyên khi cơ th b nhi m ñ c ch t. Do lipid là thành ph n c u t o chính c a màng t bào, nên peroxi hóa lipid s làm suy gi m ch c năng c a màng t bào. Ph n ng peroxi hóa lipid là ph n ng gi a các g c t do t o ra trong giai ño n 1 v i các axit béo không no c a lipid. S n ph m t o thành là các aldehyd, melondialdehyd, peroxidized lipid và các g c t do peroxy và O., các tác nhân có ho t tính m nh. Vitamin E có tác d ng ch ng oxy hóa lipid màng cũng như các lipid có trong máu. b) Các bi u hi n c a ph n ng sinh h c do tác ñ ng c a ñ c ch t - Gây t n thương ch c năng c a enzym và coenzym: M t s ñ c ch t có kh năng tác ñ ng tr c ti p v i các enzym ho c coenzym làm bi n ñ i c u trúc c a enzym ho c coenzym và k t qu là làm m t ho t tính c a enzym ñó. - Gây r i lo n quá trình chuy n hóa năng lư ng: ñ c ch t tác ñ ng ñ n các h p ch t trung gian trong quá trình chuy n hóa năng lư ng ho c làm m t ho t tính enzyme gây r i lo n quá trình chuy n hóa năng lư ng. - Tăng kh năng tích t m : M t s ch t ñ c ví d như nicotin có kh năng oxy hóa phân gi i các lipoprotein, các lipoprotein làm nhi m v v n chuy n colesteron và lipit trong h tu n hoàn máu, làm gi i phóng các colesteron este không tan và d dàng tích t trong thành m ch máu gây xơ c ng ñ ng m ch. Peroxi hóa lipid tăng tích t m trong cơ th . - Ngăn c n quá trình hô h p: m t s ñ c ch t oxy hóa hemoglobin thành methemoglobin là d ng hem protein không có kh năng liên k t v i oxy, ngăn c n quá trình hô h p. - Can thi p vào các quá trình ñi u hòa trung gian c a các hormon trong cơ th : m t s ñ c ch t khi ñi vào cơ th gây r i lo n quá trình ñi u hòa c a các hormon. Các ñ c ch t có tính ch t trên ñư c g i là ch t gây r i lo n n i ti t (ED). Hay nói cách khác ch t gây r i lo n n i ti t là nh ng ch t khi xâm nh p vào cơ th , tác 36

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản