intTypePromotion=3

GIÁO TRÌNH ĐỘC HỌC MÔI TRƯỜNG - CHƯƠNG 4

Chia sẻ: Nguyễn Nhi | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:28

0
162
lượt xem
78
download

GIÁO TRÌNH ĐỘC HỌC MÔI TRƯỜNG - CHƯƠNG 4

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tài liệu tham khảo giáo trình độc học môi trường - Chương 4 Độc học của một số tác nhân gây ô nhiễm môi trường

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: GIÁO TRÌNH ĐỘC HỌC MÔI TRƯỜNG - CHƯƠNG 4

  1. CHƯƠNG 4 ð C H C C A M T S TÁC NHÂN GÂY Ô NHI M MÔI TRƯ NG 4.1. ð c h c c a m t s tác nhân hoá h c 4.1.1. ð c h c c a m t s kim lo i n ng 1- ð c h c c a Thu ngân a) Gi i thi u chung Th y ngân là kim lo i màu tr ng b c, ñông ñ c -40℃, sôi 357℃. Có trong qu ng Cinabre v i hàm lư ng vào kho ng 0.1-4%. Th y ngân ñư c dùng làm: sơn ch ng th m, ch t xúc tác, ch t ăn mòn, thu c t y giun, thu c , b t màu, thu c n , thu c BVTV. Th y ngân phát sinh ra ngoài môi trư ng ch y u do ho t ñ ng khai khoáng qu ng ch y u là qu ng Cu, Pb; nư c th i công nghi p, nư c th i sinh ho t, nư c r rác; rác th i công nghi p. b. Tác ñ ng gây h i - H p th : Kh năng h p th ph thu c vào d ng t n t i c a th y ngân + Hơi th y ngân: d h p th qua ñư ng hô h p + Methyl th y ngân: d h p th qua da, tiêu hóa, hô h p + Mu i th y ngân, th y ngân l ng: khó h p th , th y ng n h p th qua ñư ng tiêu hóa ñào th i ngay ra ngoài theo ñư ng phân. - Tích t và ñào th i: + Tuy n bài ti t chính c a th y ngân là ñư ng phân th i, ngoài ra còn ñư c bài ti t ra qua tuy n m hôi, tuy n nư c b t, tuy n s a và m truy n cho con qua nhau thai. + Cơ quan tích t : Th y ngân vào cơ th cư trú nhi u trong máu, trong t bào th m kinh c a não, trong th n và trong các mô m . SH S Enzyme + 2+ Hg Enzyme Hg SH S - Chuy n hóa: 2 giai ño n + Trong các mô h p ch t c a th y ngân b oxy hóa thành Hg2+ + Hg2+ liên k t v i các protein c a máu và c a các mô Tác d ng v i g c SH c a protein làm bi n tính protein gây m t ho t tính c a các enzyme và làm r i lo n ch c năng c a protein. 63
  2. - Bi u hi n nhi m ñ c: + Bi u hi n ñ c tính c p tính: ho, khó th , th g p, s t bu n nôn, hôn mê, ñau d dày và co th t vùng ng c. Trư ng h p n ng s d n ñ n t vong. + Bi u hi n c a ñ c tính mãn tính: Vàng da do suy y u ch c năng c a gan, r i lo n tiêu hóa do suy y u ho t tính c a men tiêu hóa, protein ni u, viêm l i do lư ng Hg th i ra qua tuy n nư c b t tích ñ ng chân răng, các b nh liên quan ñ n não và h th n kinh như ñau ñ u, r i lo n th n kinh d n ñ n nói l p rung tay, m t c m giác, nói l p b p, co gi t…và có th b teo v ti u não. c. Gi i ñ c: S d ng BAL (Dimecapto 2,3 propanol, ch t này có ái l c m nh v i Hg2+, tác d ng v i Hg2+ và gi i phóng enzyme ra kh i liên k t v i Hg2+. 2- ð c h c c a Chì a. Gi i thi u chung Trong t nhiên chì có nhi u trong các qu ng chì như là PbS, PbCO3 và PbSO4. Các h p ch t thư ng g p c a chì: - Mu i chì PbSO4, PbCO3, PbS, PbCrO3, PbCl2 thư ng d ng b t, làm sơn và b t màu - Oxit chì: PbO: ñi n c c trong acqui, pin; Pb3O4 d ng b t ñ dùng làm ch t màu pha sơn - Pb(OH)2: d ng b t tr ng ít tan trong nư c - Các h p ch t metyl, etyl chì: ñư c dùng làm ch t ch ng n trong xăng - Chì Stearat: dùng trong công nghi p ch bi n ch t d o Chì ch y u phát sinh do ho t ñ ng khai khoáng và luy n kim, khói th i c a các phương ti n giao thông s d ng xăng có pha chì, ch t th i và nư c th i c a m t s ngành công nghi p có s d ng chì. b. Tác d ng ñ c c a chì - H p th : + Chì vô cơ: khó h p th , 10% lư ng chì vô cơ ăn ph i ñư c h p th , t c ñ h p th ñ c ch t chì ph thu c vào n ng ñ c a kim lo i có trong ñư ng ru t. + Hơi, khói, b i chì: d thâm nh p qua ñư ng hô h p ñi vào cơ th . + Chì h u cơ: d h p th qua da, tiêu hóa và hô h p - ðào th i và tích t : + ðào th i: chì ch y u ñư c ñào th i qua ñư ng phân, th n; ngoài ra còn ñư c ñào th i qua ñư ng hơi th , m hôi, s a m . + Tích t : trong huy t tương, trong các mô và ph n l n là thay th Canxi tích t trong xương. 64
  3. - Chuy n hóa: Chì cũng như kim lo i khác có kh năng tác d ng v i g c SH c a protein gây bi n tính protein. SH S Enzyme + 2+ Pb Enzyme Pb SH S Chì tác d ng v i ALA (axit delta aminolevuni), ngăn c n s t o thành c a prophobilinogen nguyên li u t ng h p nên h ng c u t ALA. Chính vì v y chì có trong máu kìm hãm s t h p máu, làm ch m quá trình tu n hoàn c a h ng c u gây b nh thi u máu. ALA Prophobilinogen Hemoglobin Pb2+ - Bi u hi n nhi m ñ c: + Nhi m ñ c c p tính: táo bón, nôn m a, ñau b ng trên, tr y tim m ch, trong trư ng h p n ng có th d n ñ n t vong. + Nhi m ñ c mãn tính: Bi u hi n ban ñ u là m t ng , bi ng ăn, chân răng có vi n ñen, nư c b t có v tanh c a kim lo i. Trư ng h p nhi m ñ c n ng s b thi u máu, viêm não tr em, viêm th n mãn tính. M t s tr em b d t t b m sinh như b não ch m phát tri n, h ng th n do m ti p xúc v i chì khi mang thai. c. Gi i ñ c: S d ng EDTA (axit etylen Damin Tetra Acetic) t o ph c b n v ng v i chì, ngăn c n quá trình ion hóa t o ra Pb2+. 3- ð c h c c a Asen a. Gi i thi u chung Asen có nhi u trong qu ng kim lo i màu, các lo i qu ng than và có trong m ch nư c ng m. H p ch t Asen t n t i dư i các d ng sau: - H p ch t vô cơ ch a trong các qu ng như là As2S3, FeAsS, As2O3 - Mu i c a asen bao g m d ng mu i asenat và asenic - Asen h u cơ ñư c dung làm vũ khí và thu c tr sâu như là ClCH=CH-AsCl, (C6H5)2AsCl, (C6H5)2AsCN 65
  4. Asen ñư c s d ng làm thu c tr sâu, di t c , di t n m, ch bi n thu c nhu m, sà phòng, có trong các h p kim v i m c ñích tăng ñ c ng và ñ ch u nhi t. Asen phát sinh ra ngoài môi trư ng do ho t ñ ng khai khoáng và nghi n l c qu ng, ph th i trong s n xu t công nghi p, s d ng phân bón có ch a Asen, và s d ng ngu n nư c ng m có ch a asen. b. Tác d ng ñ c c a asen - H p th : Asen ñư c h p th qua ñư ng hô h p, ñư ng tiêu hóa và qua da. Trong ñó ph n l n ñư c h p th qua ñư ng tiêu hóa. - Tích t và ñào th i: Asen ch y u ñư c bài ti t qua th n, nư c ti u và qua tóc, móng tay. Asen tích t trong cơ th ch y u trong các mô, trong cơ. - Chuy n hóa: Hơn 95% Asen ñi vào trong máu liên k t v i Hemoglobin. Tác d ng v i protein làm ñông t protein và m t ho t tính c a enzyme. SH O S Enzyme + As- O- Enzyme As-O- SH S O CH-S CH-SH CH2 O As-O- CH2 + CHS As- O- CHSH (CH3)2 O (CH3)2 C-O C-O Ngăn c n quá trình t ng h p ATP (Acetenoxyl Triphotphat) là ch t sinh năng lư ng cho t bào. AsO3 tác d ng v i glyceraldehyt 3 photphat ngăn c n quá trình t o ra ATP. - Bi u hi n nhi m ñ c + Nhi m ñ c c p tính: T n thương m nh h tiêu hóa, r i lo n th n kinh, khi n ng ñ gây nhi m lên t i 60 mg/l thì có th gây ch t. 66
  5. + Nhi m ñ c mãn tính: Ti p xúc v i Asen li u lư ng th p s gây viêm da, nhi m s c t da, móng chân ñen d g y r ng. Th i gian nhi m ñ c kéo dài s gây ung thư da, ung thư bàng quan và ung thư ph i. 4- ð c h c c a Cadimi a) Gi i thi u chung Trong t nhiên Cd có l n trong qu ng k m. Cd ñư c dùng ch y u làm c c c a pin ñi n, là ch t t o màu và t o ñ c ng cho nh a, men. Các h p ch t thư ng g p c a Cadimi: CdO, CdS, CdCO3, Cd(OH)2 Ngu n gây ô nhi m chính: - Ho t ñ ng c a núi l a - Do ho t ñ ng khai thác m kim lo i và luy n kim - Ch t ph th i c a các ngành công nghi p ch bi n và s n xu t nh ng s n ph m có s d ng Cd như nh a, men, pin ñi n. - Quá trình thiêu h y nh ng v t b ng nh a, pin và quá trình ñ t cháy các nhiên li u hóa th ch. - S d ng r ng rãi phân photphat có l n Cd d n ñ n gây ô nhi m Cd trên ñ t nông nghi p. - Bùn c a c ng rãnh ch a nư c th i sinh ho t và nư c th i công nghi p. b) Tác ñ ng gây h i - H p th : Cadimi ch y u ñư c h p th qua ñư ng tiêu hóa. Kh năng h p th ph thu c vào hàm lư ng Fe trong cơ th . Thi u h t s t s làm tăng kh năng h p th Cd vào cơ th . Th c ph m ch a hàm lư ng Cd l n: n m (>10mg/kg), loài nhuy n th (
  6. S S 2+ 2+ Cd2+ Zn2+ Enzym Enzym Zn Cd + + e e S S Kho ng 80 ñ n 90% Cadimi trong cơ th n m d ng ph c ch t Cadimi- otynin, là ph c ch t r t ñ c h i ñ i v i h th n kinh. - Bi u hi n nhi m ñ c + Tri u ch ng nhi m ñ c c p tính: Ti p xúc qua ñư ng tiêu hóa: nư c b t ti t ra nhi u, bu n nôn và nôn m a liên t c, ch y máu, choáng váng và ng t. Ti p xúc qua ñư ng hô h p là t c ng c kèm theo khó th . Sau giai ño n này thì s chuy n sang giai ño n chán ăn, bu n nôn, m t m i, ñau ñ u, ñi ngoài. + Tri u ch ng nhi m ñ c mãn tính: nhuy n xương, tràn khí, suy th n, suy gan, protein ni u. 4.1.2. ð c h c c a m t s dung môi h u cơ 1- benzen (C6H6) a) Gi i thi u chung: Benzen là m t hydrocacbon thơm, ch t l ng không màu, d bay hơi, dung môi hòa tan ñư c nhi u ch t như m , cao su, vecni, da s i, v i len v.vv. Benzen là m t nguyên li u quan tr ng trong s n xu t công nghi p, tuy nhiên do benzen có ñ c tính cao nên m t s nư c ñã có lu t c m s d ng benzen. R t nhi u công vi c mà công nhân ph i ti p xúc tr c ti p v i benzen như s n xu t d u m , than ñá; công nghi p hóa ch t, công nghi p s n xu t sơn, vecni, men, m c in; công nghi p d t, thu c da, s n xu t v i s i, len,… b) Tác ñ ng c a benzen - H p th Benzen h p th vào cơ th qua ñư ng hô h p, qua ñư ng th c ph m và qua da. Do tính ch t d bay hơi và t n ñ ng nơi th p nên benzen ch y u ñư c h p th qua ñư ng hô h p. Ti p xúc benzen qua da và qua ñư ng hô h p thư ng ñ c hơn so v i qua ñư ng tiêu hóa. - Chuy n hóa Benzen vào cơ th ñư c oxy hóa b i enzyme Cyp450 t o ra các d n xu t epoxyd có tính ñ c r t cao. D n xu t này nhanh chóng ñư c chuy n hóa thành các h p ch t c a phenol. Các d n xu t t o thành s tác ph c v i glutathione, axit sulfuric, axit cluronid là ph c ch t d tan d ñào th i. D n xu t epoxyd n u không ñư c kh ñ c s d dàng k t h p v i protein gây r i lo n ch c năng c a protein, và k t h p v i axit nucleic gây xáo tr n ADN. 68
  7. - Tích t và ñào th i Benzen ch y u ñư c ñào th i qua ñư ng nư c ti u và qua khí th . Kho ng 40% benzen ñi vào cơ th ñào th i ngay sau khi vào cơ th , m t ph n ñư c chuy n hóa ñào th i qua ñư ng nư c ti u. Benzen ñư c ñào th i nhanh sau khi thâm nh p vào cơ th , tuy nhiên m t khi benzen tích lũy vào các mô ñ c bi t là mô m c a các cơ quan như t y xương, não, gan, …thì r t khó ñào th i. - Bi u hi n nhi m ñ c + Bi u hi n nhi m ñ c c p tính: Khi ti p xúc li u cao gây ñ c c p tính suy gi m h th n kinh gây nh c ñ u, chóng m t, khó th và d n ñ n r i lo n tiêu hóa, kém ăn, xung huy t niêm m c mi ng, r i lo n huy t h c, thi u máu. + Bi u hi n nhi m ñ c mãn tính: Bi u hi n nhi m ñ c xu t hi n mu n, thư ng sau 20 tháng. Nh ng tri u ch ng do nhi m ñ c mãn tính là gây r i lo n ñư ng tiêu hóa, gây r i lo n nhi m s c th b ch c u d n ñ n b nh b ch c u, gây ñ t bi n gen và ung thư. 2- Toluen (C6H5CH3) a) Gi i thi u chung Toluen là ch t l ng, d cháy, ít bay hơi hơn benzen và hòa tan ñư c trong nhi u ch t. Toluen ñư c s d ng r ng rãi trong công nghi p s n xu t sơn, nh a thông, kéo, s n xu t cao su, tráng k m. b) Tác ñ ng c a ñ c ch t - Phương th c ñi vào cơ th Toluen h p th vào cơ th ngư i qua ñư ng hô h p và qua da, vì tính d tan trong m nên toluen tích t l i trong các mô m ñ c bi t là tích t trong gan gây nhi m m gan và xơ gan. Toluen vào cơ th ñư c chuy n hóa nh enzyme Cyp450, sau ñó ñư c chuy n hóa thành các mu i tan ñào th i ra ngoài cơ th . Toluen h p th qua ñư ng hô h p s nhanh chóng ñi lên não gây ñ c h th n kinh, ñ c bi t là th n kinh trung ương. - Bi u hi n nhi m ñ c + Nhi m ñ c c p tính: Khi b nhi m trên 100mg/kg thì s b hoa m t, ñau ñ u, choáng váng, co gi t và hôn mê. + Nhi m ñ c mãn tính: N u hít Toluen thư ng xuyên thì s xu t hi n nh ng tri u ch ng như nh c ñ u, chán ăn, xanh xao, thi u máu, tu n hoàn máu không bình thư ng. Trư ng h p n ng s gây th n th và m t trí nh . 69
  8. 3- Carbontetracholoride (CCl4) a) Ngu n g c: Dung môi h u cơ dùng ñ d p t t l a và làm s ch, khô ñ dùng trong gia ñình và trong công nghi p. b) Tác ñ ng c a ñ c ch t Phương th c ñi vào cơ th : Ch t này ñi vào cơ th ch y u qua ñư ng hô h p, d dàng tích t trong mô m , m t n a lư ng h p th ñư c chuy n hóa ñào th i ra ngoài. Tetrachloride h p th qua ñư ng hô h p thư ng tích t trong th n và tác ñ ng lên th n, h p th qua ñư ng tiêu hóa thư ng tích t trong gan và tác ñ ng lên gan. CCl4 trong cơ th d dàng tác d ng v i các enzyme trong cơ th t o ra g c t do CCl3+ làm tăng tính ki m trong cơ th và làm m t ho t tính enzyme. G c CCl3+ gây ñ c c c m nh cho t bào. Bi u hi n nhi m ñ c: tác ñ ng lên h th n kinh và gan. Ngư i ti p xúc v i lo i dung môi này hay b rùng mình, chóng m t và ñau ñ u. N u ti p xúc lâu s nh hư ng t i gan d n t i vàng da và có th ch t. 4-Methylene chloride (CH2Cl2) a) Gi i thi u chung: Methylene là ch t l ng không màu, có nhi t ñ sôi th p (40oC), d hóa hơi, ít tan trong nư c tan t t trong rư u, ete, aceton và cloroform. ðư c s d ng trong s n xu t fim xenlulo accetate và trong sơn, cao su; làm s ch các thi t b ; dùng ñ chi t tinh d u hublong, chi t cafein,… b) Tác ñ ng gây h i - Phương th c ñi vào cơ th : Methylen chloride ñi vào cơ th qua da và ñư ng hô h p, trong ñó ch y u là qua ñư ng hô h p. Khi vào cơ th ch t này s ñư c chuy n hóa nh h enzyme Cyp450 thành CO2. Ch t trung gian c a quá trình chuy n hóa này là cacbon monoxide tác d ng v i Hemoglobin trong máu gây ñ c h hô h p. Methylene chloride nhanh chóng ñư c ñào th i ra ngoài sau khi ñi vào cơ th . ðư ng ñào th i ch y u là qua khí th và qua nư c ti u. - Bi u hi n nhi m ñ c: Methylen chloride là ch t ñ c th n kinh, có tính ch t gây mê. Ti p xúc v i n ng ñ ppm thì ngư i ti p xúc trong tình tr ng ng . N u ti p xúc v i n ng ñ cao hơn s gây m t trí nh . Bi u hi n c a nhi m ñ c bu n nôn, khó th , ho, t c ng c,…và có th t vong khi n ng ñ ñ c ch t cao. 70
  9. 5- Carbon disulfide (CS2) Ngu n g c: Carbon disulfide là dung môi hòa tan cao su và ñư c s d ng trong s n xu t s i tơ nhân t o và làm ch t trung gian ñ s n xu t photpho. Phương th c ñi vào cơ th : Carbon disulfide ñi vào cơ th ch y u qua ñư ng hô h p (kho ng 90%) và m t ph n h p th qua da. Khi vào trong cơ th ch t này tác d ng v i các amino axit, protein trong máu và trong các mô. S n ph m chuy n hóa c a disulfide k t h p v i men cytochrome P450 làm gi m kh năng chuy n hóa ch t ñ c c a men này. Tác ñ ng: Nh ng bi u hi n khi nhi m ñ c CS2 là m t trí nh , gây r i lo n tâm th n, d t c gi n, m t ng , h tu n hoàn máu b suy y u gây ra b nh tim. 4.1.3. ð c h c c a ch t h u cơ t n lưu khó phân h y PoPs POPs là nh ng h p ch t h u cơ thơm ña vòng có g n nhóm th clo, là nh ng h p ch t h u cơ khó phân h y sinh h c, hóa h c, quang h c t n ñ ng lâu ngày trong t nhiên gây ô nhi m môi trư ng. ð c ñi m chung c a POPs là khó phân h y, khó bay hơi và khu ch tán trong không khí, ít tan trong nư c tan t t trong m và có ñ c tính r t cao. Trong môi trư ng có t i hàng nghìn POPs trong ñó m t s h p ch t h u cơ khó phân h y tiêu bi u là dioxin, furan, PCB, DDT. 1- Dioxin và furan a) Tính ch t hóa h c Dioxin và furan có công th c c u t o như hình v , tùy vào s lư ng và v trí nhóm th Clo khác nhau mà có các ñ ng phân khác nhau. Dioxin có 75 ñ ng phân, trong nh ng ñ ng phân ñó thì ñ ng phân 2,3,7,8-PCDD c a Dioxin là có tính ñ c m nh nh t. Furan có 135 ñ ng phân, trong ñó 2,3,7,8-PCDF là ñ ng phân có tính ñ c m nh nh t. O O Cl Cl Cl Cl Cl Cl O O Công th c c u t o chung c a dioxin ð ng phân 2,3,7,8 PCDD (bao g m 75 ñ ng phân) Công th c c u t o chung ca polychloronated Cl Cl dibenzen furan, bao g m 135 ñ ng phân O 71
  10. M c ñ ñ c c a Dioxin ñư c tính b ng h s ñ c tương ñương Toxicity Evaquatence factor (TEF). ð ñ c c a ñ ng phân 2,3,7,8-PCDD tương ñương v i giá tr TEF= 1 b) Ngu n g c phát sinh Dioxin là ch t ñ c nhân t o do con ngư i không ch ý ch t o ra. Dioxin phát sinh t các ngu n sau: - Phát sinh trong quá trình s n xu t thu c di t c và các h p ch t clo h u cơ khác, là s n ph m ph c a qúa trình s n xu t này. - Phát sinh do quá trình ñ t cháy nhiên li u, cháy r ng, thiêu h y rác th i và t ngu n khí th i c a các phương ti n giao thông. c) Phân b c a dioxin - Trong khí quy n dioxin và furan t n t i dư i d ng hơi ho c bám vào các h t b i. - Trong ñ a quy n liên k t v i các ch t ô nhi m h u cơ khác có trong ñ t - Trong th y quy n, dioxin và furan ít tan trong nư c mà ch y u có ñáy bùn, tr m tích bi n. - Sinh quy n, dioxin và furan t n t i trong các mô m c a ñ ng v t, th c v t. Qua chu i th c ăn tích t l i trong cơ th con ngư i. - Dioxin còn có nhi u trong m t s s n ph m th c ph m rau qu , th t và s n ph m s a. d) ð c tính c a dioxin H p th : Dioxin h p th vào cơ th qua ñư ng tiêu hóa do ăn ph i th c ph m có ch a dioxin như s a, th t, m t s loài cá và qua ñư ng hô h p do hít th khói th i có ch a dioxin. Kho ng 90% dioxin h p th vào cơ th ngư i qua ñư ng th c ph m. Nh ng h p ch t có ít nhóm th clo thì d dàng h p th qua chu i th c ăn t th c v t sang ñ ng v t hơn Phân b : Do tính ch t d tan trong m c a dioxin nên d dàng th m qua màng ru t và ph i ñi vào h tu n hoàn máu. Th i gian lưu trong máu c a dioxin không lâu, máu s ñưa dioxin ñ n các mô m c a các cơ quan trong cơ th . Chuy n hóa: M t ph n dioxin và furan ñư c chuy n hóa b i men gan, oxy hóa c t vòng v trí nhóm th clo 1,6. S n ph m chuy n hóa là nh ng ch t d tan hơn và ñư c ñào th i qua ñư ng nư c ti u. Dioxin trong t bào t o ph c v i AhR (Aryl hydrocabon Receptor) t o ph c h p dioxin-AhR-ARNT gây ra các tác ñ ng sau: - Tác ñ ng lên ADN, làm r i lo n quá trình sinh t ng h p c a m t s protein như protein s a ch a l i sai ADN, các protein ñi u ch nh quá trình sinh trư ng và 72
  11. phát tri n c a t bào, enzyme tham gia chuy n hóa ch t ñ c giai ño n 1 và 2 d n ñ n tăng kh năng gây ñ t bi n gen và ung thư c a các tác nhân môi trư ng. - Liên k t v i th th ER (estrogen receptor), th th hocmon sinh d c n làm r i lo n các ch c năng sinh s n; tăng kh năng ung thư bu ng tr ng, ung thư t cung, ung thư vú; gây bi n ñ i gi i tính. - Suy gi m h mi n d ch c a cơ th , tăng kh năng nhi m vi khu n và virut gây b nh c a cơ th . Ph c c a ñ ng phân dioxin v i th th AhR càng b n thì ñ ñ c c a ñ ng phân ñó càng cao. Tích t và ñào th i: Khi lư ng dioxin vào trong cơ th th p thì dioxin ch y u ñư c tích t trong các mô m . Nhưng khi n ng ñ có trong cơ th cao nó s tích t trong gan và liên k t b n v ng v i các protein có trong gan. Dioxin ñào th i r t ch m, th i gian bán phân h y kéo dài vài năm, vài ch c cho ñ n hơn 100 năm. Dioxin ph n nh ñào th i qua ñư ng nư c ti u, ch y u ñào th i qua s a m và qua ñư ng m truy n cho con. Các tri u ch ng khi b nhi m ñ c dioxin - Các b nh trên da: nh ng ngư i b nhi m PCDD s b n i m n tr ng cá, m n b ñen và l loét. - Gây ñ c trên m t: Gây ñ , phù k t m c, viêm m ng m t, giác m c. - Gây xu t huy t: ch y máu ñư ng tiêu hóa - T n thương gan: Qua các d u hi u lâm sàng và ch tiêu men gan các nhà khoa h c cho r ng gan là cơ quan b dioxin gây t n thương trư c nh t. - S y thai, quái thai và r i lo n nhi m s c th : T l x y thai và sinh con quái thai các vùng b nhi m dioxin là r t cao. - Gây ung thư: dioxin là tác nhân gây ung thư nh t là ung thư gan. Dioxin Vi t nam Ch t ñ c màu da cam là thu c di t c ñư c M s d ng ñ tàn phá r ng Vi t nam trong chi n tranh. Lư ng thu c di t c M r i kho ng 76,9 tri u t n bao g m thu c di t c 2,4-D và 2,4,5-T và hàm lư ng nh t p ch t dioxin vào kho ng 360 kg. Hi n nay v n còn nhi u vùng b ô nhi m dioxin n ng ñư c coi là ñi m nóng ví d như vùng dân cư phía nam Biên Hòa và sân bay Biên Hòa, sân bay ðà N ng, sân bay Phú L c, A Lư i. H u qu do ch t ñ c này ñ l i r t l n và lâu dài. Sau 30 năm k t thúc chi n tranh nhưng h u qu c a dioxin v n chưa ñư c kh c ph c - Theo s li u ñi u tra 478.893 c u chi n binh thì có ñ n 28.817 c u chi n binh tham gia nh ng chi n trư ng b r i ch t ñ c màu da cam b nhi m dioxin. 73
  12. - T l sinh con d t t b m sinh và x y thai các vùng b nhi m dioxin cao g p 3 ñ n 4 l n nh ng vùng khác không b nhi m. - các t nh tây nguyên có t l n n nhân ch t ñ c hóa h c cao, chi m kho ng 0,8 ñ n 3% dân s toàn t nh, KomTum: 3,6%; Gia Lai 1,3%, Daclack: 0,7%. - nh hư ng c a dioxin r t lâu dài, hi n nay Vi t nam d t t b m sinh v n còn xu t hi n th h con cháu F3. 2- PCBs a) Tính ch t và ngu n g c phát sinh PCBs là h p ch t clo hóa c a h p ch t biphenyl, tùy theo s lư ng và v trí nhóm th c a clo mà có kho ng 209 ñ ng phân c a PCBs. Công th c c u t o chung Cl Cl c a PCB, 209 ñ ng phân PCBs Có tính b n nhi t, cách ñi n, khó hóa hơi, ít tan trong nư c tan t t trong d u, dung môi không phân c c và trong mô m ñ ng th c v t. PCBs phân h y b i ph n ng quang hóa, phân h y y m khí ho c hi u khí b i vi sinh v t. Tuy v y quá trình phân h y x y ra r t ch m. PCBs phân h y hoàn toàn nhi t ñ cao, nhưng trong trư ng h p thiêu h y nhi t ñ th p s t o ra s n ph m cháy không hoàn toàn c a PCBs là dioxin và furan. PCBs ñư c s d ng r ng rãi trong nhi u ngành công nghi p, như là s d ng làm ch t cách ñi n, làm ch t l ng truy n nhi t, ch t ph gia, keo dính. b) Phương th c ñi vào cơ th . H p th : PCBs ch y u h p th qua chu i th c ph m. Kho ng 97% PCBs ñi vào cơ th t th c ph m, 3,4% hô h p t không khí và 0,04% t nư c. Phân b : Sau khi vào h tu n hoàn máu, PCBs ñư c h tu n hoàn máu v n chuy n ñ n các mô và cơ quan trong cơ th . Chuy n hóa: M t s ñ ng phân PCBs có kh năng liên k t v i th th AhR gi ng như dioxin làm r i lo n ch c năng sinh s n và bi n ñ i gi i tính. PCBs ñư c chuy n hóa b i các enzym P450 trong men gan theo ki u chuy n hóa d ng MC và d ng PB. ð ng phân chuy n hóa d ng MC thì có tính ñ c l n ngư c l i ñ ng phân chuy n hóa d ng PB có tính ñ c kém hơn. 74
  13. Tích t và ñào th i: cũng như các h p ch t h u cơ khó phân h y khác PCBs r t khó ñào th i. PCBs sau khi vào cơ th tích t trong gan, da, ru t và m t ít trong não. a) Tác ñ ng ñ i v i cơ th Nhi m ñ c c p tính: sưng mi m t, ñ i màu móng tay, bu n nôn m t m i. Li u lư ng gây ch t ñ i v i cá heo là: LC50=2,74mg/l Nhi m ñ c mãn tính: gi m cân, suy gi m mi n d ch, ñau ñ u, bu n nôn, m t m i suy như c th n kinh. Trư ng h p n ng gây ung thư da, r i lo n kh năng sinh s n, bi n ñ i gi i tính. 3- DDT a) Tính ch t và ngu n g c phát sinh Nhà hóa h c Pon Herman ñã ñư c t ng gi i Noben v vi c phát hi n ra ch t DDT. DDT là ch t có ph tác ñ ng r ng tiêu di t sâu b nh, mu i mang vi trùng s t rét, vi khu n gây b nh thương hàn v.v.. DDT b n v m t hóa h c và có ñ c tính c p tính r t th p ñ i v i ñ ng v t máu nóng và con ngư i. Trái l i lư ng DDT tích t lâu ngày gây ñ c h th n kinh, nh hư ng ñ n s c kh e sinh s n. Hi n nay DDT ñã b c m m t s nư c nhưng v n ñư c s d ng m t s nư c ñang phát tri n. DDT là ch t có màu xám, ít tan trong nư c ñư c s d ng làm thu c b o v th c v t , các di t mu i và các côn trùng gây h i khác. DDT phát sinh trong quá trình s n xu t và s d ng. Công th c c u t o c a DDT -CH- Cl CCl3 b) Phương th c ñi vào cơ th H p th : DDT ñư c h p th vào cơ th qua chu i th c ph m, qua da và ñư ng hô h p khi ti p xúc tr c ti p v i thu c di t tr sâu b . Phân b : DDT sau khi vào trong máu s ñư c v n chuy n ñ n các cơ quan và tích t l i trong các mô m c a các cơ quan. Chuy n hóa: Oxy hóa b i mengan nhưng r t ch m. Liên k t v i th th ER ho t ñ ng như m t hocmon sinh d c n gây bi n ñ i gi i tính các cơ th ñ c. Tác ñ ng lên h th n kinh ngo i biên, ngăn c n s v n chuy n ion, làm ch m qúa trình tái phân c c. 75
  14. Tích t và ñào th i: DDT ñào th i r t kém, DDT tích t nhi u trong gan và vách ngăn não và trong s a. b) Bi u hi n nhi m ñ c + Nhi m ñ c c p tính: Trư ng h p nh gây chóng m t, nh c ñ u, bu n nôn. Trư ng h p n ng gây r i lo n ñi u khi n, và có th d n ñ n t vong. +Nhi m ñ c mãn tính Nh : Sút cân, kém ăn, cơ b p y u, thi u máu và th n kinh có bi u hi n căng th ng. N ng: suy gi m h mi n d ch; ung thư gan d dày, ph i, th n, gi m b ch huy t và ung thư máu; r i lo n th n kinh; gây mù m t; nh hư ng ñ n s c kh e sinh s n như gi m sút tinh trùng, sinh con quái thai, bi n ñ i gi i tính. 4- PHAs (polycylic aromatic hydrocacbons) a) Gi i thi u chung Các h p ch t PAHs có nhi u trong than ñá, d u m , có trong các s n ph m cháy, s n ph m chuy n hóa c a th c v t và vi sinh v t. Ngu n PAHs gây ô nhi m môi trư ng không khí, ñ t nư cch y u là do quá trình khai thác than ñá, d u m , ñ t cháy nhiên li u… PAHs thư ng t n t i dư i d ng h n h p các h p ch t, ít t n t i dư i d ng ñơn ch t. Các h p ch t PAHs thư ng t n t i tr ng thái r n nhi t ñ thư ng, khó hóa hơi và có ñi m sôi cao. Các h p ch t PAHs ít tan trong nư c, tan t t trong m , có t s tan Pcow thư ng cao kho ng t 3,24 ñ n 6,75. PAHs có trong ñ t, nư c, không khí, cơ th sinh v t và trong th c ph m. Ngu n ô nhi m PAHs trong không khí ch y u là khói th i c a quá trình ñ t cháy nhiên li u. Ô nhi m ñ t và nư c là do s c tràn d u, rò r trong quá trình s d ng , s n xu t và t các bãi chôn l p. Do tính ch t d tan trong m mà PAHs d dàng tích t trong có th sinh v t và chuy n t cơ th này sang cơ th khác qua chu i th c ăn. Trong th c ph m PAHs ch y u có trong các s n ph m s a, tr ng, th t, ñ ng v t nhuy n th , cá và m t s rau qu , h t b) Phương th c ñi vào cơ th - H p th : H p th qua ñư ng hô h p, qua da và qua ñư ng th c ph m. Do tính ch t d tan trong m mà các h p ch t này d dàng h p th qua da. PHAs có trong không khí theo hơi th vào cơ th qua ñư ng hô h p. H p th qua ñư ng ăn u ng ch y u là ăn ph i các th c ph m ho c ngu n nư c b nhi m. Thành ph n và tính ch t c a th c ph m nh hư ng l n ñ n kh năng h p th PAHs vào cơ th s ng. 76
  15. - Phân b H p ch t PAHs sau khi ñi vào cơ th vào h tu n hoàn máu, m t ph n ñư c h p th vào máu và ph n còn l i ñư c v n chuy n ñ n các cơ quan trong cơ th . Nư c có th gi m b t kh năng h p th PAHs trong máu, trái l i lư ng d u có trong th c ph m làm tăng kh năng h p th PAHs vào máu. - Chuy n hóa Chuy n hóa các h p ch t PAHs ch y u x y ra trong gan, thành m ch máu và trong ru t non. Trong ñó t c ñ chuy n hóa trong thành m ch máu thư ng nh hơn r t nhi u so v i chuy n hóa trong gan. T c ñ chuy n hóa và kh năng t o s n ph m chuy n hóa ph thu c vào thu c, các ch t ô nhi m, m t s ch t có trong rau qu như polychlorinated biphenyls, gastric hormones…Nh ng h p ch t này có kh năng liên k t v i enzym chuy n hóa thúc ñ y ho c kìm hãm quá trình chuy n hóa PAHs. Các h p ch t PAHs cũng có kh năng tác d ng v i enzym và gây nh hư ng ñ n quá trình chuy n hóa Chuy n hóa PAHs có hai giai ño n + Giai ño n 1: giai ño n này ñư c th c hi n b i enzyme mixed function oxidase (MFO) và epoxydohydrase (EH) t o ra các s n ph m chuy n hóa là các d ng idols và epoxides. + Giai ño n 2: các s n ph m chuy n hóa c a giai ño n 1 là nh ng ch t có ho t tính m nh tham gia các ph n ng sau: Liên k t v i glucuronic acid, glutathione t o thành các ch t d tan và ñư c ñào th i qua ñư ng nư c ti u. Liên k t v i ADN và protein gây ñ t bi n gen và bi n tính protein c) Bi u hi n nhi m ñ c + Suy gi m h mi n d ch: M t s h p ch t PAHs gây ñ c h mi n d ch như nh hư ng ñ n t y, t bào b ch huy t, lách. Trong ñó benzopyrene, 3-methylchlanthrene và 7,12 dimethylbenz anthracene có tính ñ c mi n d ch cao, nh hư ng ñ n s phân bào c a t bào T. + nh hư ng ñ n kh năng sinh s n như sinh con quái thai, x y thai, gi m kh năng sinh s n. Nguyên nhân là do nh ng s n ph m chuy n hóa có ho t tính m nh ñư c h p th qua nhau thai và ñi vào bào thai gây nh hư ng tr c ti p ñ n s phát tri n c a thai nhi. Ngoài ra các tác nhân này còn gây ñ c cho bu ng tr ng. + ð t bi n gen: Kh năng gây ñ t bi n gen c a m t s PAHs ñư c nh n th y trong c các thí nghi m invitro và invivo. M t vài PAHs còn gây ra s bi n ñ i hình thái t bào, sai khác nhi m s c th , t ng h p ADN không mong mu n. + Gây ung thư: Nhi u nghiên c u cho th y các h p ch t PAHs có kh năng gây ung thư. Kh năng gây ung thư c a PHAs ph thu c vào: ðư ng h p th : kh năng gây ung thư c a PAHs h p th qua mi ng thư ng nh hơn so v i khi ñư c h p th qua da. 77
  16. Lư ng h p th : Lư ng h p th càng l n thì kh năng gây ung thư càng cao. ð c tính sinh h c c a cơ th sinh v t. Kh năng gây ung thư nh ng cơ th tr thư ng cao hơn là nh ng cơ th l n tu i. ð c tính c a các h p ch t PAHs: Nh ng h p ch t có ít hơn 4 vòng thơm tr nh ng ch t có ch a nhóm th methyl như 9,10 dimethylanthracene và 1,2,3,4 tetramethylphenanthrene thư ng không có tác d ng gây ung thư hay có tác d ng y u. Nh ng h p ch t có năm vòng thư ng có tác d ng gây ung thư m nh. H u h t nh ng h p ch t có 6 vòng ñ u có tác d ng gây ung thư. H p ch t 7 vòng thư ng không có kh năng gây ung thư. 4.2. ð c h c c a m t s tác nhân sinh h c 4.2.1. ð c h c c a m t s ñ ng v t ð c t do ñ ng v t ti t ra ñư c chia thành 4 nhóm chính: ñ c t có tính axit cao, ñ c t có tính ki m cao, ñ c t có hàm lư ng vitamin cao, ñ c t protein ñ c. M t s ñ ng v t và côn trùng có ch a ch t ñ c như là: 1- Nh a cóc ð c t có trong cóc không t p trung th t mà t p trung gan, ru t, tr ng. Tuy n ti t nh a ñ c c a cóc n m trong nh ng v t s n sùi trên da cóc. Ch t ñ c ch y u có trong nh a cóc là bufotoxin. Nh a cóc tác ñ ng lên tim, làm tim ñ p ch m và ng ng h n. Nh a cóc dính vào da gây r p da, l loét, n u ñ nh a giây vào m t s b xưng ñau và v t n thương. Nguy hi m nh t là ch t ñ c vào máu. 2- N c r n R n là loài bò sát không chân, nhóm máu l nh. M c ñ ñ c c a n c r n ph thu c vào t ng lo i r n và tr ng thái c a r n. Ví d ñ ñ c c a r n l c vipera ch b ng 1/20 ñ ñ c c a n c r n h mang. N c ñ c c a r n nh y hơn khi r n trong tr ng thái nh n ăn kéo dài và khi r n l t xác. Ch t ñ c chính c a n c r n g m hai lo i: - Ch t ñ c h th n kinh h y ho i ch c năng c a h hô h p và d n ñ n cái ch t do ng ng hô h p. - Ch t ñ c máu làm ñông, tan máu và phá h y thành m ch máu, ngoài ra còn t o ra nh ng r i lo n do viêm t i ch . 3- ð c t c a ong N c ong là m t ch t l ng sánh, không màu, thành ph n hóa h c r t ph c t p g m anbumin, ch t m , h p ch t h u cơ phân t lư ng th p, các axit amin, axit nucleic, glutamic, treonin. 78
  17. Melitin là ch t ñ c ch a trong n c ong, b n v ng v i axit, d tan trong ki m. Vì v y khi b ong chích thì thư ng bôi vôi ñ gi i ñ c. Melitin làm tan h ng c u, co các cơ trơn, h huy t áp, phong b th n kinh trung ương. 4- Nh n góa ph áo ñen Nh n góa ph áo ñen s ng vùng nhi t ñ i, trong ñ ng g , c , nhà hoang, b i r m. ð c c a nh n nguy hi m hơn n c r n, nhưng lư ng ch t ñ c m i l n c n bơm vào cơ th nh nên không gây ch t. Các tri u ch ng khi nhi m ñ c lo i ñ c này là ñau nh , tái nh t, sưng sau ñó ñau vùng ng c, b ng, bu n nôn ñ nư c dãi và ra m hôi. 5- Bò c p Bò c p s ng Brazin, Châu Phi và Vi t nam. M t s lo i bò c p có ch a ch t ñ c như là titytus bahiensis và T. serralatus. Ch t ñ c tác d ng lên h th n kinh Trong trư ng h p nh thì th y ng a, hơi ñau. Trư ng h p n ng thì gây co th t c , b n ch n n i d n, tăng ho c h huy t áp và tâm th n. 6- ð ng v t nhuy n th v c ng ð ng v t nhuy n th như trai, sò có th phát sinh ñ c ch t trong nh ng tháng nóng. ð c t này thư ng gây tê cơ b p. Các tri u ch ng hay g p là tê li t hô h p, ng a môi, m t, mũi. 6- Cá nóc M t s cá bi n nhi t ñ i như cá kéo, cá nóc có ch a ch t ñ c. Cá nóc phân b vùng bi n nhi t ñ i c a Vi t nam. ð c t c a cá nóc bao g m các ch t ciguatoxin tan trong ch t béo, ciguaterin tan trong nư c và aminopehydroquinazolin. Nh ng ñ c t này t p trung trong gan, ru t và cơ b ng. ð c bi t tính ñ c c a loài cá này tăng m nh trong mùa ñ tr ng. Các tri u ch ng nhi m ñ c cá nóc là tê li t cơ th , ngưng tr h tu n hoàn và hô h p. Ng ñ c cá xu t hi n sau khi ăn t 2 ñ n 24 gi , kho ng 60% s ngư i b nhi m ñ c cá nóc b t vong. 4.2.2. ð c h c c a m t s th c v t Th c v t ti t ra ñ c t là ñ thích nghi v i ñi u ki n môi trư ng, c nh tranh sinh t n v i nh ng loài th c v t khác và là vũ khí ñ tr ng l i côn trùng và các loài sâu b nh. Các ch t ñ c có th phân b m t s b ph n c a cây ho c toàn thân cây. 79
  18. a) M t s ñ c t có trong th c v t Alkaloid Alkaloid gây ñ c h th n kinh, t n thương gan có th d n ñ n ung thư gan, nh hư ng ñ n s phát tri n c a thai nhi. Pyrrolizidine alkaoid: gây h i cho gan. Solanum alkaloid có trong khoai tây làm m t ho t tính c a các enzym chuy n hóa ch t ñ c, tác ñ ng lên enzyme AchE gây ñ c h th n kinh. Lupin alkaloid: ch t có v ñ ng gây ñ c tính c p tính. Iso quinoline, carboline alkaloid: gây ñ c h th n kinh. Glucozid M t s glucoside ho c s n ph m chuy n hóa c a glucoside có trong th c v t gây ñ c cho ñ ng v t và ngư i. Favaglycoside: gây tan máu Thioglycoside: gi i phóng ra ch t ñ c thyrotoxic Cianoglycoside: t n công não, tuy n giáp, tuy n t y. Aglycon: là ch t sinh ung thư, gây bi n ñ i gen, ch t ñ c h th n kinh, Các protien ñ c M t s protein ñ c có trong cây, liên k t v i t bào làm r i lo n ch c năng t bào, và làm m t ho t tính c a enzym proteinase gây nh ng nh hư ng như là ch m phát tri n ñ ng v t, nh hư ng ñ n s c kh e c a ngư i, nh hư ng ñ n quá trình tiêu hóa protein. M t s protein gây ñáp ng mi n d ch m nh m Lactin liên k t v i h n c u gây vón c c máu. Amino axit không có trong protein Amino axit không có trong protein có ch a nhi u trong th c v t. M t s amino axit trong lo i này gây h i cho h th n kinh, gan, th n và m t s b ph n khác. β -Amino propionitrile (BAPN): ngăn ch n ho t ñ ng c a enzyme là enzym quan tr ng trong quá trình phát tri n xương và collagen. Ptaquiloside: gây ung thư b ng ñái, b nh b ch c u, xu t huy t b) M t s cây có ch a ñ c t có Vi t nam: 1- Dây cam th o (aburus precatorius): Thu c h cánh bư m, dây leo, mình nh . Trong h t có ch a protein ñ c là abrin (C12H14N2O2) 2- Mù u: Trong v , thân cây và r có ch a nhi u ñ c ch t xyanhydric và saponin. 3- Cây c ñ u: 80
  19. Thu c h cánh bư m, cây dây leo có c hoa tím nh t m c hoang nhi u vùng c a nư c ta. Ch t ñ c ch a nhi u trong qu và h t. Ch t ñ c có ch a trong c ñ u là tephrosin, rotenon và pachyrhizon gây bu n nôn, choáng váng, tê toàn thân và có th d n ñ n t vong 4- Cây thu c lá: ð c ch t ch y u ch a trong cây thu c lá là nicotin và m t s ch t khác ñ ng phân c a nicotin như là nicotenlin, nicotilin, myosmin. Nicotin là ch t có v n ng cay, mùi h c d tan trong nư c và dung môi h u cơ. Nicotin làm tăng b nh tim m ch và gây ung thư. 5- Cây thu c phi n: Là thu c ñ c lo i gây nghi n. Có ch a các axit meconic, axit tactric, axit xitric, mocphin… 6- Cây th u d u: Trong h t th u d u có ch a rici và abrin là nh ng albumin ñơn gi n là nguyên nhân gây dính k t và xu t huy t các t bào máu, gây t n thương ñ n t bào khác và gây b t n ñ nh nhi t. Tri u ch ng ng ñ c thư ng th y là nôn m a, tiêu ch y, máu huy t không lưu thông. Bi u hi n c p tính xu t hi n sau 2 gi bu n nôn, rát mi ng, tiêu ch y, ñau b ng, ngư i u o i, xu t huy t màng lư i, b nh v máu, co gi t và ch t sau 12 ngày. Tri u ch ng mãn tính do hít th b i b h t th u d u là viêm da, viêm mũi c và m t. 7- Cây d a: Ng ñ c do d a là do m t lo i n m ñ c candida tropicalis s ng kí sinh trong m t d a. Ng ñ c x y ra khi ăn d a chưa c t s ch m t hay ăn qu b d p nát ch t ñ c ñã nhi m vào trong ph n th t c a qu . Tri u ch ng ng ñ c là da n i m n ng a, ñau b ng, tiêu ch y, m ch nhanh, huy t áp h , khó th , ph i ran. 8- Cây cau: Ch t ñ c arecoline ch y u t p trung h t cau. Tri u ch ng ng ñ c là a ch y, nôn m a, co gi t, khó th , th l c kém. 9- Cây s n Ng ñ c s n là do hàm lư ng Cianua có ch a nhi u trong v và chóp c , nh t là nh ng ch b t n thương. Ng ñ c do ch t này có nh ng tri u ch ng như sau: tr ng thái s ng s , tê li t dây th n kinh âm thanh, co gi t và gây hôn mê. 10- Cây xoan: Thân th ng, lá nh , hoa tím và có v ñ ng. Cây xoan m c nhi u trên các vùng c a nư c ta. 81
  20. Thành ph n hóa h c c a các ch t ch y u có trong cây xoan là lo i ancaloit có v ñ ng, t p trung v , lá, r , q a. Tri u ch ng lâm sàng do nhi m ñ c là bu n nôn, choáng váng, không mu n ăn, m t ñ , y u m t, tê li t toàn thân. 4.2.3. ð c h c c a m t s vi sinh v t a) Vi khu n ð c t c a vi khu n ñư c phân làm hai lo i ngo i ñ c t và n i ñ c t . + Ngo i ñ c t : là nh ng ch t hóa h c ñư c vi sinh v t t ng h p trong t bào và ñư c t bào th i ra ngoài môi trư ng. Ngo i ñ c t thư ng là protein, d dàng m t ho t tính và d phân h y b i nhi t. + N i ñ c t : là nh ng ch t có trong t bào, nh ng ch t này ch gi i phóng ra ngoài khi t bào b phân h y. N i ñ c t thư ng là nh ng ch t có c u trúc ph c t p ví d như các phospholipit, lipopolysaccharit. Vi khu n gây b nh cho cơ th theo các cơ ch sau: M t s vi khu n gây b nh là do ti t ñ c t ng m vào cơ th , ho c bám vào m t bi u mô mà không xâm nh p vào cơ th . M t s vi khu n xâm nh p vào cơ th nhưng không sinh ñ c t , chúng gây b nh b ng cách sinh s n và gây b nh lý mi n d ch. Ph n l n vi khu n rơi vào gi a hai lo i trên t c là v a xâm nh p c c b , v a ti t ra ñ c t ho c enzyme phá h y các mô. b) M t s vi khu n gây b nh thư ng g p 1- E.coli E. coli là tr c khu n gram âm, không t o bào t , hô h p y m khí tùy ti n. E. coli thư ng có m t trong các th c ph m b nhi m phân. Kh năng gây b nh c a E. coli r t ña d ng có th gây t i ti u l t nh t, ti u ra máu, ti u ñau, ti u ra m ph n . E. coli còn gây viêm màng não, nhi m trùng máu và là nguyên nhân chính c a b nh tiêu ch y. 2- Staphylococcus Staphylococcus là lo i c u khu n gram dương, hô h p y m khí tùy ti n, không di ñ ng, không t o bào t . Chúng t o ra ñ c t enterotoxin, có tính ñ c như sau: - Các lo i ngo i ñ c t có th gây ch t, gây ho i t da, có kh năng phân h y h ng c u, gây ng ñ c cho nhi u lo i t bào. - ð c t gây tróc v y: loài ñ c t này n m trong bi u bì t o n t ph ng ngoài da. - ð c t gây s c: lo i ñ c t này gây s t, s c và v t ñ ngòai da. - ð c t ru t: các lo i ñ c t ru t b n nhi t. Tri u ch ng do ñ c t này sinh ra là gây ói m a. - Các ñ c t có tính kháng nguyên như peptidoglycan, axit teichonic, protein A 82

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản