intTypePromotion=3

Giáo trình Lí luận văn học - Phần tác phẩm văn học (Lê Tiến Dũng)

Chia sẻ: Nguyễn Thị Bích Ngọc | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:124

0
261
lượt xem
91
download

Giáo trình Lí luận văn học - Phần tác phẩm văn học (Lê Tiến Dũng)

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Giáo trình Lí luận văn học phần tác phẩm văn học này được Lê Tiến Dũng biên soạn gồm ba phần chính. Phần thứ nhất gồm 2 chương giúp người học biết tác phẩm văn học là một chỉnh thể nghệ thuật độc đáo, nội dung và hình thức của tác phẩm văn học như thế nào. Phần thứ hai nêu lên các yếu tố của chỉnh thể tác phẩm như văn bản ngôn từ, lời văn nghệ thuật, nhân vật trong tác phẩm, chi tiết, tình tiết - truyện, cốt truyện, kết cấu của tác phẩm văn học, đề tài, chủ đề, tư tưởng và ý nghĩa của tác phẩm văn học. Phần cuối cùng là loại thể của tác phẩm văn học gồm tác phẩm trữ tình, tác phẩm tự sự và kịch bản văn học.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình Lí luận văn học - Phần tác phẩm văn học (Lê Tiến Dũng)

  1. LEÂ TIEÁN DUÕNG GIAÙO TRÌNH LÍ LUAÄN VAÊN HOÏC PHAÀN TAÙC PHAÅM VAÊN HOÏC NHAØ XUAÁT BAÛN ÑAÏI HOÏC QUOÁC GIA THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH 2002
  2. Phaàn thöù nhaát : TAÙC PHAÅM VAÊN HOÏC - CHÆNH THEÅ TRUNG TAÂM CUÛA HOAÏT ÑOÄNG VAÊN HOÏC Chöông moät: TAÙC PHAÅM VAÊN HOÏC LAØ MOÄT CHÆNH THEÅ NGHEÄ THUAÄT ÑOÄC ÑAÙO I. TAÙC PHAÅM VAÊN HOÏC LAØ CHÆNH THEÅ TRUNG TAÂM CUÛA HOAÏT ÑOÄNG VAÊN HOÏC 1. Vaên hoïc cuõng nhö ngheä thuaät noùi chung toàn taïi thoâng qua taùc phaåm. Khoâng theå noùi ñeán ngheä thuaät hoäi hoïa, ngheä thuaät aâm nhaïc, ngheä thuaät saân khaáu neáu nhö khoâng coù nhöõng böùc tranh, nhöõng baûn nhaïc, nhöõng vôû dieãn... Cuõng vaäy, khoâng theå noùi ñeán vaên hoïc neáu khoâng coù nhöõng baøi thô, nhöõng truyeän ngaén, nhöõng tieåu thuyeát...... Taùc phaåm vaên hoïc laø teá baøo cuûa ñôøi soáng vaên hoïc. Noù khoâng chæ laø keát quaû saùng taïo cuûa nhaø vaên maø coøn laø ñoái töôïng tieáp nhaän cuûa baïn ñoïc, ñoái töôïng khaûo saùt cuûa nghieân cöùu vaên hoïc, ñoái töôïng phaân tích cuûa giaûng daïy vaên hoïc. So vôùi caùc chænh theå vaên hoïc khaùc thì chænh theå taùc phaåm laø chænh theå trung taâm. Bôûi leõ khoâng coù noù thì caùc chænh theå khaùc maát heát yù nghóa, thaäm chí khoâng coù lí do toàn taïi. Vaên hoïc theå hieän cuoäc soáng baèng hình töôïng. Nhöng hình töôïng vaên hoïc maõi maõi chæ laø yù ñoà, chæ laø yù töôûng trong yù thöùc cuûa nhaø vaên neáu nhö khoâng coù taùc phaåm. Nhöõng caûm xuùc, nhöõng suy nghó cuûa nhaø vaên veà con ngöôøi, veà cuoäc ñôøi duø coù maõnh lieät, saâu saéc ñeán ñaâu cuõng trôû neân voâ nghóa neáu khoâng coù taùc phaåm. Taùc phaåm vaên hoïc laøm cho hình töôïng vaên hoïc coù hình haøi, dieän maïo, noù laøm cho yù töôûng cuûa nhaø vaên khoâng chæ laø yù töôûng maø trôû thaønh hieän thöïc tinh thaàn, töø ñoù coù theå tieáp nhaän ñöôïc. Nhaø vaên laø ngöôøi saùng taïo ra taùc phaåm, nhöng ñeán löôït mình chính taùc phaåm laïi laø "chöùng minh thö" xaùc nhaän tö caùch nhaø vaên. Khoâng theå goïi moät ai ñoù laø nhaø vaên khi khoâng coù taùc phaåm. Nguyeãn Du baát töû laø vì Truyeän Kieàu cuûa oâng baát töû chöù khoâng phaûi ngöôïc laïi. Neáu gaït Truyeän Kieàu vaø caùc saùng taùc khaùc cuûa Nguyeãn Du ra khoûi vaên nghieäp cuûa oâng thì Nguyeãn Du vôùi tö caùch laø moät thi haøo lôùn cuûa daân toäc cuõng khoâng coøn toàn taïi. Cuõng vaäy, laøm neân chaân dung vaên hoïc cuûa Nguyeãn Khuyeán khoâng phaûi 1
  3. laø ôû nhöõng chöùc vuï "quan nhaø Nguyeãn" maø chính laø nhöõng baøi thô thaám noãi ñau theá söï, nhöõng baøi thô vieát khi "töïa goái oâm caàn" veà caûnh saéc noâng thoân Vieät Nam cuûa oâng. Hôn theá nöõa, taùc phaåm vaên hoïc cuõng ñònh vò caùc nhaø vaên trong lòch söû vaên hoïc. Caùc thöù vò trong vaên chöông khoâng theå caên cöù vaøo vò thöù ôû ngoaøi ñôøi maø phaûi caên cöù vaøo taùc phaåm. Tuoåi thoï vaên hoïc cuûa nhaø vaên phuï thuoäc vaøo tuoåi thoï cuûa taùc phaåm. Taùc phaåm cuûa nhaø vaên baát töû thì teân tuoåi hoï cuõng baát töû vaø ngöôïc laïi. Bieát bao "vaên só" ñaõ bieán maát khoûi kyù öùc nhaân loaïi vì taùc phaåm cuûa hoï chöa ñuû löu daáu vôùi thôøi gian. Taùc phaåm vaên hoïc cuõng laø yeáu toá laøm neân neàn vaên hoïc hay traøo löu vaên hoïc. Khoâng coù taùc phaåm thì khoâng coù traøo löu vaên hoïc hay neàn vaên hoïc. Söï höng thònh cuûa moät neàn vaên hoïc, söï thaêng traàm cuûa moät traøo löu vaên hoïc naøo ñoù ñeàu gaén vôùi söï höng thònh, söï thaêng traàm cuûa taùc phaåm. Thôøi ñaïi vaên hoïc Hi La röïc rôõ nhö vaäy bôûi vì ñoù laø thôøi ñaïi gaén vôùi bieát bao taùc phaåm baát huû nhö thaàn thoaïi, anh huøng ca, bi kòch... Chuùng ta cuõng khoâng theå goïi laø neàn vaên hoïc Vieät Nam neáu khoâng coù moät kho taøng phong phuù caùc taùc phaåm vaên hoïc, töø vaên hoïc daân gian ñeán vaên hoïc vieát, töø vaên hoïc coå caän ñeán vaên hoïc hieän ñaïi. ÔÛ phía khaùc, vôùi nghieân cöùu, pheâ bình, tieáp nhaän giaûng daïy vaên hoïc, taùc phaåm vaên hoïc cuõng giöõ vai troø trung taâm. Haàu nhö caùc ñaëc tröng, caùc thuoäc tính, baûn chaát cuûa vaên hoïc ñeàu ñöôïc tìm thaáy ôû taùc phaåm. Caùc quy luaät chung cuûa vaên hoïc maø lí luaän vaên hoïc, lòch söû vaên hoïc, pheâ bình vaên hoïc ruùt ra ñeàu xuaát phaùt töø taùc phaåm. Cuõng töø taùc phaåm maø nghieân cöùu veà nhaø vaên, baïn ñoïc, veà söï taùc ñoäng cuûa vaên hoïc ñoái vôùi ñôøi soáng xaõ hoäi. Cho neân coù theå noùi taùc phaåm vaên hoïc laø chænh theå trung taâm cuûa hoaït ñoäng vaên hoïc. Do vaäy vieäc tìm hieåu baûn chaát vaø caùc thuoäc tính cuûa taùc phaåm laø quan troïng vaø caàn thieát. 2. Lí luaän vaên hoïc töø xöa ñeán nay ôû ta cuõng nhö treân theá giôùi ñaõ coù nhieàu quan nieäm khaùc nhau veà taùc phaåm. Loaïi quan nieäm thöù nhaát haïn ñònh saùng taùc coù tính hình töôïng nhö thô, truyeän, kòch, kí... môùi laø taùc phaåm vaên hoïc. Theo quan nieäm naøy thì moät baøi thô, moät baøi ca. dao, moät truyeän ngaén, moät buùt kí, moät tieåu thuyeát... ñeàu laø taùc phaåm. Coøn caùc saùng taïo ngoân töø khaùc khoâng phaûi taùc phaåm. Quan nieäm thöù hai xem taát caû nhöõng saùng taùc ngoân töø coù tính chaát thaåm myõ ñeàu laø taùc phaåm vaên hoïc. Theo quan nieäm naøy thì khoâng chæ coù taùc phaåm nhö thô, truyeän, kòch môùi laø vaên hoïc, maø ngay caùc taùc phaåm chính luaän, haønh chính, trieát hoïc neáu coù tính ngheä thuaät ñeàu laø taùc phaåm vaên hoïc. Vôùi quan nieäm naøy caùc loaïi taùc phaåm nhö Thieân ñoâ Chieáu cuûa Lí 2
  4. Thaùi Toå, Thö duï Vöông Thoâng cuûa Nguyeãn Traõi, Lôøi keâu goïi toaøn quoác khaùng chieán cuûa Hoà Chí Minh... ñeàu laø nhöõng taùc phaåm vaên hoïc. Baèng chöùng laø caùc taùc phaåm keå treân ñaõ ñöôïc hoaëc laø ñöa vaøo caùc tuyeån taäp vaên hoïc, hoaëc laø giaûng daïy trong chöông trình vaên hoïc ôû baäc phoå thoâng. ÔÛ quan nieäm thöù nhaát moïi ngöôøi deã daøng nhaát trí. ÔÛ quan nieäm thöù hai khoâng phaûi moïi yù kieán ñeàu thoáng nhaát. Theo chuùng toâi, phaïm vi taùc phaåm vaên hoïc coù theå môû roäng, song khoâng phaûi laø voâ bôø beán. Roõ raøng laø moät soá taùc phaåm chính luaän coù tính ngheä thuaät cao cuõng coù theå ñöa vaøo phaïm truø taùc phaåm vaên hoïc. Cho neân trong vaên hoïc ñaõ töøng toàn taïi theå loaïi chính luaän ngheä thuaät (1). Vaán ñeà coøn laïi laø phaûi xaùc ñònh ñöôïc ôû möùc ñoä naøo laø chính luaän thuaàn tuùy, vaø ôû möùc ñoä naøo laø chính luaän ngheä thuaät. Ngoaøi ra coøn coù caùc quan nieäm khaùc nhö xem taùc phaåm vaên hoïc laø "böùc tranh ñôøi soáng", laïi coù quan nieäm xem taùc phaåm nhö laø "söï bieåu hieän noäi taâm". Laïi coù quan nieäm xem taùc phaåm nhö laø moät "caáu truùc ngoân ngöõ" hay laø moät "thoâng ñieäp", moät "kieåu lôøi noùi" v.v... Caùc quan nieäm naøy ñeàu coù nhöõng khía caïnh hôïp lí cuûa noù. Theo chuùng toâi, tröôùc heát taùc phaåm vaên hoïc laø nhöõng saùng taïo ngheä thuaät baèng ngoân töø. Taùc phaåm vaên hoïc coù theå laø moät baøi thô, moät truyeän ngaén, moät boä tieåu thuyeát hay moät buùt kí, moät phoùng söï, moät kòch baûn vaên hoïc... Taùc phaåm vaên hoïc coù theå daøi haøng ngaøn trang nhö moät boä tieåu thuyeát maø cuõng coù theå chæ moät vaøi caâu nhö moät baøi ca dao... Nhöng ñoù ñeàu laø nhöõng saùng taïo ngheä thuaät duø laø saùng taïo ngheä thuaät coù tính chaát taäp theå (trong vaên hoïc daân gian) hay saùng taïo ngheä thuaät coù tính chaát caù nhaân (nhö trong hoïc vieát). Saùng taïo ngheä thuaät naøy cuõng khaùc vôùi saùng taïo ngheä thuaät khaùc nhö hoäi hoïa, aâm nhaïc, ñieän aûnh... ôû choã noù ñöôïc taïo ra baèng ngoân töø. Cho neân coù ngöôøi ñaõ goïi taùc phaåm vaên hoïc laø taùc phaåm ngheä thuaät ngoân töø, cuõng nhö ñaõ töøng goïi vaên hoïc laø ngheä thuaät ngoân töø. Töø xöa ñeán nay taùc phaåm vaên hoïc ñaõ toàn taïi döôùi nhieàu daïng khaùc nhau. Coå xöa nhaát taùc phaåm vaên hoïc toàn taïi döôùi daïng nguyeân hôïp gaén lieàn vôùi leã hoäi, dieãn xöôùng hay vôùi caùc loaïi hình ngheä thuaät khaùc nhö trong vaên hoïc daân gian. Taùc phaåm vaên hoïc cuõng coù khi toàn taïi döôùi daïng pha taïp "vaên, trieát, söû baát phaân". Nhieàu taùc phaåm thuoäc loaïi naøy nhö caùc theå vaên haønh chính, hòch, caùo, chieáu, bieåu... ñaõ töøng ñöôïc xem laø nhöõng aùng vaên baát huû. Cuoái cuøng taùc phaåm vaên hoïc toàn taïi döôùi daïng ngheä thuaät ngoân töø thuaàn tuùy ôû thôøi kì phaùt trieån cao cuûa vaên hoïc. 3
  5. Taùc phaåm vaên hoïc laø moät chænh theå ngheä thuaät ñoäc ñaùo. Xem taùc phaåm vaên hoïc laø moät chænh theå nghóa laø xem noù nhö moät cô theå soáng troïn veïn, coù quaù trình. Tính chænh theå cuûa taùc phaåm ñöôïc theå hieän roõ trong quan heä vôùi nhaø vaên, vôùi baïn ñoïc, vôùi hieän thöïc vaø trong caáu truùc noäi taïi cuûa noù. Laø con ñeû cuûa nhaø vaên nhöng khi ra ñôøi taùc phaåm toàn taïi ñoäc laäp vôùi nhaø vaên. Noù coù theå "cheát" khi nhaø vaên coøn soáng. Noù coù theå "soáng", coù theå trôû thaønh baát töû caû khi nhaø vaên khoâng coøn nöõa. Ñeán vôùi baïn ñoïc taùc phaåm cuõng ñöôïc tieáp nhaän khaùc nhau. Caùc loaïi baïn ñoïc, caùc theá heä ñoäc giaû luoân luoân "ñoïc" noù theo quan nieäm cuûa mình, phaùt hieän ra nhöõng yù nghóa môùi meû, nhöng taùc phaåm khoâng maát baûn saéc, noù vaãn laø noù duø baïn ñoïc caét nghóa theo kieåu naøo ñi nöõa. Taùc phaåm vaên hoïc cho pheùp ta hình dung moät phaïm vi cuoäc soáng naøo ñoù ñeå lieân heä, nhöng noù khoâng "sao cheùp" cuoäc soáng. Truyeän Kieàu ñöôïc xem laø vieát veà nhöõng naêm "Gia Tónh trieàu Minh" maø ngöôøi ñoïc laïi caûm nhaän ñöôïc khoâng khí cuûa xaõ hoäi Vieät Nam ôû theá kyû XVIII. Hôn theá nöõa, ngöôøi ta nhaän ra ñoù laø ñôøi soáng cuûa nhöõng thôøi maø soá phaän cuûa con ngöôøi bò vuøi daäp. Taùc phaåm coù "cuoäc soáng" rieâng cuûa noù. Tính chænh theå cuûa taùc phaåm coøn theå hieän trong caáu truùc noäi taïi cuûa noù. Taùc phaåm chæ thöïc söï toàn taïi trong tính chænh theå. Neáu caét rôøi caùc ñôn vò ngoân töø, caùc yeáu toá taùc phaåm moät caùch rieâng bieät thì khoâng coøn taùc phaåm. Laø moät chænh theå ñöôïc taïo neân bôûi caùc yeáu toá, nhöng khoâng phaûi laø söï toång coäng caùc yeáu toá, maø caùc yeáu toá phaûi keát hôïp vôùi nhau theo moät quan heä naøo ñoù môùi thaønh taùc phaåm. Noùi taùc phaåm laø moät chænh theå laø nhaèm xaùc ñònh tính hoaøn chænh cuûa noù veà maët caáu truùc chöù khoâng phaûi ôû dung löôïng cuõng nhö phaïm vi phaûn aùnh. Coù taùc phaåm haøng ngaøn trang maø cuõng coù taùc phaåm chæ moät vaøi caâu. Coù taùc phaåm traûi chieàu daøi, chieàu roäng ra phaïm vi moät vuøng ñaát, moät ñaát nöôùc, moät thôøi ñaïi, nhöng cuõng coù taùc phaåm chæ keå veà moät phaïm vi nhoû beù, thaäm chí chæ moät noãi nieàm, moät suy tö. Coù taùc phaåm keå veà moät söï kieän, moät ñôøi ngöôøi moät caùch troïn veïn, nhöng cuõng coù taùc phaåm chæ keå laïi moät thôøi ñieåm, moät khoaûnh khaéc cuûa cuoäc soáng. Tính chænh theå cuûa taùc phaåm coøn quan troïng khoâng chæ ôû trong moái quan heä chænh theå - boä phaän maø noù coøn quan troïng ôû choã phaûi trong chænh theå thì noäi dung vaø hình thöùc ñích thöïc cuûa taùc phaåm môùi xuaát hieän vaø do ñoù môùi caét nghóa ñöôïc taùc phaåm. II. CAÁU TRUÙC CHÆNH THEÅ CUÛA TAÙC PHAÅM 4
  6. 1. Taùc phaåm vaên hoïc ñöôïc xem laø moät chænh theå ngheä thuaät. Vaäy nhöõng yeáu toá naøo ñaõ laøm neân chænh theå ñoù ? Lí luaän veà taùc phaåm thöôøng phaân tích chænh theå taùc phaåm treân hai bình dieän: quan heä giöõa yeáu toá vaø chænh theå; quan heä giöõa noäi dung vaø hình thöùc. Quan nieäm phoå bieán trong vieäc phaân tích caùc yeáu toá cuûa chænh theå taùc phaåm laø thöôøng chia caùc yeáu toá thaønh nhöõng "yeáu toá noäi dung" vaø "nhöõng yeáu toá hình thöùc". Ñieàu naøy daãn ñeán moät thöïc teá laø cuøng moät yeáu toá coù ngöôøi cho laø noäi dung, coù ngöôøi cho laø hình thöùc. Chaúng haïn trong caùc saùch lí luaän vaên hoïc cuûa ta thöôøng cho caùc yeáu toá nhö ñeà taøi, chuû ñeà, nhaân vaät, coát truyeän... laø noäi dung; coøn caùc yeáu toá nhö ngoân ngöõ, keát caáu, loaïi theå... laø hình thöùc (2). Coù ngöôøi laïi cho nhaân vaät, coát truyeän laø hình thöùc (3). Laïi coù ngöôøi cho caùc yeáu toá treân ñeàu coù noäi dung vaø hình thöùc cuûa noù (4). Neáu quan nieäm noäi dung cuûa taùc phaåm laø nhöõng gì ñöôïc ñeà caäp ñeán, coøn hình thöùc laø noäi dung ñoù ñaõ ñöôïc theå hieän nhö theá naøo thì caùc yeáu toá cuûa taùc phaåm nhö nhaân vaät, coát truyeän, ngoân ngöõ... ñeàu coù noäi dung vaø hình thöùc cuûa chuùng. Cho neân chæ neân xem ñoù laø nhöõng "yeáu toá" cuûa taùc phaåm maø khoâng nhaát thieát phaûi qui yeáu toá naøo laø yeáu toá noäi dung, yeáu toá naøo laø yeáu toá hình thöùc moät caùch maùy moùc. Vôùi tö caùch laø moät chænh theå, taùc phaåm goàm nhieàu yeáu toá hôïp thaønh. Nhöng söï hôïp thaønh naøy khoâng ñôn giaûn nhö laø söï toång coäng caùc yeáu toá, maø phaûi laø söï lieân keát theo nhöõng quan heä nhaát ñònh giöõa caùc yeáu toá vôùi nhau, giöõa caùc yeáu toá vôùi chænh theå. Chính söï lieân keát naøy taïo ra noäi dung môùi, hình thöùc môùi voán khoâng coù khi taùch rôøi caùc yeáu toá. Nhö vaäy taùc phaåm laø moät chænh theå ñöôïc hình thaønh treân cô sôû lieân keát caùc yeáu toá theo nhöõng quan heä nhaát ñònh. Nhöng maët khaùc, vôùi tö caùch chænh theå taùc phaåm cuõng trôû thaønh moät yeáu toá trong chænh theå roäng hôn laø HIEÄN THÖÏC - NHAØ VAÊN -TAÙC PHAÅM - BAÏN ÑOÏC - HIEÄN THÖÏC. Do vaäy, nghieân cöùu taùc phaåm khoâng chæ nghieân cöùu caùc yeáu toá noäi taïi cuûa noù maø coøn phaûi nghieân cöùu caùc yeáu toá lieân quan ñeán söï toàn tai vaø hình thaønh taùc phaåm nhö hieän thöïc, nhaø vaên, baïn ñoïc v.v... Coù nhö theá môùi coù ñaày ñuû ñieàu kieän ñeå khaùm phaù vaø nhaän thöùc taùc phaåm moät caùch ñuùng ñaén. 2. Do moãi taùc phaåm laø moät chænh theå ngheä thuaät ñoäc ñaùo khoâng laëp laïi, cho neân coù theå noùi coù bao nhieâu taùc phaåm thì coù baáy nhieâu chænh theå. Tuy vaäy caùc taùc phaåm vaên hoïc vaãn coù nhöõng ñaëc ñieåm chung trong toå chöùc 5
  7. taùc phaåm. Coù theå phaân tích caùc ñieåm chung ñoù qua caáu truùc chænh theå cuûa taùc phaåm vôùi caùc lôùp khaùc nhau. a. Tieáp xuùc vôùi taùc phaåm tröôùc heát phaûi ñoïc ñöôïc vaên baûn ngoân töø cuûa noù. Ngöôøi ta goïi ñoù laø lôùp ngoân töø hay laø lôùp vaên baûn. ÔÛ lôùp naøy taïo neân vaên baûn taùc phaåm laø ngoân töø ñaõ ñöôïc toå chöùc thaønh lôøi vaên ngheä thuaät. Vaên baûn ngoân töø toå chöùc taùc phaåm thaønh nhöõng phaàn nhö: chöông, hoài, tieát, ñoaïn trong truyeän; doøng thô, caâu thô, khoå thô, ñoaïn thô trong thô; lôùp, caûnh, maøn, hoài trong kòch... Vaên baûn taùc phaåm moät maët chòu söï quy ñònh cuûa quy luaät ngoân ngöõ noùi chung treân caùc bình dieän ngöõ aâm, ngöõ phaùp, töø vöïng, phong caùch; maët khaùc laïi chòu söï quy ñònh cuûa quy luaät loaïi theå (caùc loaïi theå khaùc nhau coù caùc vaên baûn khaùc nhau). Vaên baûn ngheä thuaät cuûa taùc phaåm cuõng bò chi phoái bôûi ñaëc ñieåm, ngheä thuaät cuûa chuû theå saùng taïo. Cho neân ngay töø vaên baûn ngöôøi ta ñaõ coù theå "ñoïc" ñöôïc gioïng vaên cuûa taùc giaû vaø vaên phong cuûa nhaø vaên. b. Qua vaên baûn ngoân töø ngöôøi ñoïc baét gaëp nhöõng caâu chuyeän, nhöõng caûm xuùc, tö töôûng, nhöõng con ngöôøi, caûnh vaät, saéc maøu, khoâng khí... Ñoù laø caû moät "böùc tranh ñôøi soáng" (Timofeev), moät theá giôùi nhö ta ñaõ gaëp ñaâu ñoù trong ñôøi, laïi nhö chöa gaëp bao giôø. Nhöng ñoù laø theá giôùi maø ngöôøi ñoïc coù theå töôûng töôïng vaø caûm nhaän ñöôïc duø laø theá giôùi hieän thöïc hay theá giôùi huyeàn aûo... Ngöôøi ta goïi lôùp naøy laø lôùp theá giôùi ngheä thuaät hay laø lôùp hình töôïng. Thaønh phaàn cuûa lôùp naøy bao goàm caùc yeáu toá taïo neân theá giôùi ngheä thuaät cuûa taùc phaåm nhö: nhaân vaät, chi tieát, truyeän, coát truyeän, khoâng gian, thôøi gian... Moãi nhaø vaên, moãi thôøi ñaïi vaên hoïc saùng taïo ra moät theá giôùi ngheä thuaät rieâng. Tieáp nhaän ñöôïc theá giôùi naøy laø cô sôû ñeå hieåu tö töôûng - ngheä thuaät cuûa taùc phaåm, caûm nhaän ñöôïc nhöõng gì nhaø vaên mieâu taû, kí thaùc cuõng nhö caùi nhìn, quan nieäm cuûa nhaø vaên veà con ngöôøi, cuoäc soáng. c. Theá giôùi hình töôïng ngheä thuaät cuûa taùc phaåm ñöôïc toå chöùc theo moät yù ñoà ngheä thuaät, moät quan nieäm ngheä thuaät nhaát ñònh taïo neân lôùp keát caáu cuûa taùc phaåm. Lôùp keát caáu naøy vöøa laø söï toå chöùc beân ngoaøi (boá cuïc vaên baûn), vöøa laø söï lieân keát beân trong giöõa caùc yeáu toá vôùi nhau, giöõa caùc yeáu toá vôùi chænh theå. Thaønh phaàn lôùp naøy bao goàm toaøn boä heä thoáng lieân keát vaên baûn, phöông thöùc toå chöùc caùc yeáu toá ngheä thuaät cuûa taùc phaåm töø boá cuïc chung cho ñeán caùch daãn chuyeän; töø caùch saép xeáp heä thoáng nhaân vaät cho tôùi caùch boá trí caùc söï kieän; töø caùch toå chöùc caûm xuùc, caáu töù cho tôùi 6
  8. vieäc löïa choïn ngoân töø; töø caùch löïa choïn haønh ñoäng cho tôùi caùch boäc loä xung ñoät v.v... Lôùp naøy phuï thuoäc vaøo ñaëc ñieåm loaïi theå vaø yù ñoà ngheä thuaät cuûa nhaø vaên d. Töø caùch toå chöùc, töø theá giôùi hình töôïng, töø heä thoáng ngoân töø toaùt leân yù nghóa chung nhaát. Ñoù laø lôùp yù nghóa cuûa taùc phaåm hay coøn goïi laø lôùp "chænh theå" hoaëc lôùp "trieát mó". ÔÛ lôùp naøy ngöôøi ñoïc nhaän ra tö töôûng, caûm höùng chuû ñeà, ñeà taøi... cuûa taùc phaåm. Noù cho pheùp ngöôøi ñoïc hieåu ñöôïc nhöõng gì maø taùc phaåm ñeà caäp, nhaø vaên göûi gaém, noù coù yù nghóa caét nghóa taùc phaåm treân bình dieän chung. Moâ hình hoùa caáu truùc taùc phaåm nhö treân cuõng nhö vieäc phaân taùch caùc yeáu toá hôïp thaønh heä thoáng chænh theå trong taùc phaåm laø moät söï tröøu xuaát mang tính töông ñoái. Trong thöïc teá khoâng coù yeáu toá naøo toàn taïi moät caùch rieâng leû, cuõng khoâng coù "lôùp" naøo xuaát hieän moät caùch bieät laäp. Ngöôøi ta coù theå tìm thaáy lôùp yù nghóa, keát caáu ngay töø lôùp ngoân töø, cuõng nhö thaáy roõ yù ñoà toå chöùc taùc phaåm, yù nghóa taùc phaåm töø theá giôùi hình töôïng maø nhaø vaên mieâu taû... Vieäc moâ hình hoùa caáu truùc taùc phaåm theo caùc lôùp treân cuõng töông öùng vôùi trình ñoä tieáp nhaän cuûa ngöôøi ñoïc noùi chung. Phaûi coù trình ñoä vaên hoùa ngoân töø môùi "ñoïc" ñöôïc lôùp "vaên baûn". Laïi phaûi coù kinh nghieäm soáng môùi coù khaû naêng lieân töôûng ñeå tieáp nhaän, lôùp "theá giôùi ngheä thuaät". Vôùi lôùp "keát caáu" vaø "yù nghóa" ñoøi hoûi ngöôøi ñoïc phaûi coù trình ñoä vaên hoùa - ngheä thuaät môùi coù khaû naêng caûm thuï ñöôïc, tieáp nhaän ñöôïc. Trong caáu truùc chænh theå cuûa taùc phaåm ngoaøi moái quan heä giöõa chænh theå vaø yeáu toá coøn coù moái quan heä raát quan troïng laø quan heä giöõa noäi dung vaø hình thöùc. Phaûi xem xeùt taùc phaåm caû treân hai quan heä naøy môùi thaáy ñöôïc tính chænh theå troïn veïn cuûa noù. 7
  9. Chöông hai: NOÄI DUNG VAØ HÌNH THÖÙC CUÛA TAÙC PHAÅM VAÊN HOÏC Nhö ñaõ noùi ôû treân, thöôøng khi phaân chia caùc yeáu toá taùc phaåm ngöôøi ta chia ra caùc "yeáu toá noäi dung" vaø cÿc "" yeáu toá hình thöùc". Xem ñoù, söï hôïp thaønh taùc phaåm nhö laø söï hôïp thaønh giöõa caùc "yeáu toá noäi dung” vaø caùc "yeáu toá hình thöùc". Thaät ra, khoâng coù moät noäi dung naøo toàn taïi ngoaøi hình thöùc vaø khoâng coù hình thöùc naøo khoâng chöùa ñöïng moät noäi dung nhaát ñònh. Quan heä giöõa noäi dung vaø hình thöùc laø quan heä thoáng nhaát chöù khoâng phaûi laø quan heä bao goàm giöõa hai maët noäi dung vaø hình thöùc. Noäi dung vaø hình thöùc cuûa taùc phaåm cuõng khoâng naèm ngoaøi qui luaät ñoù. Do ñoù khoâng coù yeáu toá naøo trong taùc phaåm xuaát hieän nhö laø nhöõng yeáu toá noäi dung hay hình thöùc thuaàn tuùy. Chaúng haïn, nhaân vaät laø yeáu toá thöôøng ñöôïc xem laø yeáu toá noäi dung cuûa taùc phaåm. Nhöng nhaân vaät cuõng laø moät hình thöùc khaùi quaùt ngheä thuaät. Hình thöùc nhaân vaät truyeän coå tích khaùc vôùi hình thöùc nhaân vaät vaên hoïc vieát. Hình thöùc nhaân vaät vaên hoïc vieát thôøi trung coå khaùc vôùi hình thöùc nhaân vaät vaên hoïc vieát thôøi hieän ñaïi. Hình thöùc nhaân vaät töï söï cuõng khaùc vôùi hình thöùc nhaân vaät kòch hay tröõ tình... Ngöôïc laïi, ngay trong caùc yeáu toá vaãn ñöôïc xem laø hình thöùc nhö ngoân ngöõ cuõng coù noäi dung cuûa noù. Ngoân ngöõ khoâng chæ "dieãn ñaït" caùc hình töôïng nhaø vaên mieâu taû, maø coøn taïo neân "khaùi quaùt ngheä thuaät", "gioïng ñieäu taùc phaåm" (5) Hoaøng Ngoïc Hieán ñaõ phaân tích giaù trò noäi dung qua gioïng ñieäu cuûa Nguyeãn Du ôû saùu caâu môû ñaàu Truyeän Kieàu nhö sau: "Muoán hieåu Truyeän Kieàu phaûi baét ñöôïc caùi gioïng cuûa taùc giaû trong saùu caâu trieát luaän môû ñaàu. Ñieàu quan troïng trong ñoaïn môû ñaàu naøy khoâng chæ ôû nhöõng luaät oaùi oaêm, aùc haïi trong "coõi ngöôøi ta": taøi meänh töông ñoá, bæ saéc tö phong, hoàng nhan baïc meänh. Ñieàu quan troïng hôn caû laø caùi gioïng mæa mai, hôøn maùt, ñay ñaû cuûa taùc giaû khi noùi leân nhöõng luaät naøy. Traêm naêm trong coõi ngöôøi ta Chöõ taøi chöõ meänh kheùo laø gheùt nhau Taùc giaû khoâng thaûn nhieân ghi nhaän caùi luaät oaùi oaêm naøy. Thaùi ñoä taùc giaû bao goàm nhieàu saéc thaùi. Töø "kheùo laø" coù bao nhieâu nghóa thì caùi gioïng taùc giaû bieåu hieän ôû ñaây coù baáy nhieâu saéc thaùi: mæa mai, hôøn maùt, rôõn côït, chaâm choïc... "Taøi meänh töông ñoá" khoâng phaûi laø tö töôûng cuûa Truyeän Kieàu. Trieát lí cuûa Truyeän Kieàu laø ôû caùi gioïng cuûa taùc giaû khi noùi veà tö töôûng naøy, noù ôû chöõ "kheùo laø" xen vaøo caâu "taøi meänh töông ñoá" (6). Roõ raøng laø khoâng coù noäi dung vaø hình thöùc naøo taùch rôøi nhau, toàn taïi beân ngoaøi nhau. Caàn 8
  10. phaûi quan nieäm nhö vaäy tröôùc khi caét nghóa noäi dung vaø hình thöùc cuûa taùc phaåm ñeå traùnh söï giaûn ñôn, maùy moùc. I. NOÄI DUNG CUÛA TAÙC PHAÅM VAÊN HOÏC 1. Noäi dung cuûa taùc phaåm vaên hoïc laø caùi gì ñöôïc noùi ñeán, ñöôïc ñeà caäp trong taùc phaåm. Thoâng thöôøng noäi dung taùc phaåm ñöôïc xem laø hieän thöïc khaùch quan ñöôïc phaûn aùnh vaøo taùc phaåm thoâng qua caùi nhìn chuû quan cuûa nhaø vaên. Hay noùi caùch khaùc, noäi dung taùc phaåm laø hieän thöïc khaùch quan ñaõ ñöôïc ñoàng hoùa thaåm myõ bôûi chuû theå saùng taïo. Thaät ra, caàn hieåu noäi dung cuûa taùc phaåm nhö laø moät saùng taïo ñoäc ñaùo cuûa nhaø vaên chöù khoâng chæ laø """cÿch nhìn" veà moät "hieän thöïc" cuï theå naøo ñoù. Coù theå trong thöïc teá nhaø vaên ñaõ quan saùt, ñaõ chieâm nghieäm, nghieàn ngaãm veà ñôøi soáng, veà "moät maûnh hieän thöïc" naøo ñoù. Nhöng khi ñöa vaøo taùc phaåm, nhaø vaên ñaõ saùng taïo ra moät noäi dung chöù khoâng ñôn giaûn laø söï "phaûn aùnh". Trong nhöõng taùc phaåm cuï theå coù theå coù moät "hieän thöïc" naøo ñoù, moät "cuoäc soáng" naøo ñoù nhaø vaên mieâu taû, nhöng chuùng chæ giöõ vai troø laø phöông tieän chuyeån taûi noäi dung maø nhaø vaên muoán ñaët ra. Do vaäy ngöôøi ta coù theå möôïn chuyeän treân chín taàng maây ñeå noùi chuyeän ñôøi cuï theå, cuõng nhö coù theå möôïn chuyeän ma quæ thaàn tieân ñeå noùi chuyeän con ngöôøi v.v... Nhö vaäy noäi dung taùc phaåm chính laø nhöõng vaán ñeà vöøa nhaø vaên muoán ñeà caäp, nhöõng tö töôûng, caûm xuùc maø nhaø vaên muoán boäc loä. Nhaø vaên saùng taïo ra taùc phaåm cuõng coù nghóa ñaõ saùng taïo ra nhöõng noäi dung nhaát ñònh. Khi pheâ phaùn moät taùc phaåm "noäi dung khoâng coù gì" cuõng coù nghóa laø noùi nhaø vaên ñaõ khoâng saùng taïo ñöôïc noäi dung gì môùi. Coù khoâng ít taùc phaåm coù caâu chuyeän, coù nhaân vaät... maø khoâng coù noäi dung. Laïi coù khoâng ít taùc phaåm cuøng mieâu taû moät hieän thöïc maø noäi dung laïi khaùc nhau. Chaúng haïn cuøng ñeà caäp ñeán ngöôøi noâng daân Vieät Nam trong thôøi kyø 1930 -1945 maø noäi dung cuûa Chí Pheøo laïi hoaøn toaøn khaùc noäi dung cuûa Taét ñeøn v.v. Taùc phaåm thaät söï toàn taïi khi noù coù noäi dung môùi meû, ñoäc ñaùo. Tröôùc Loã Taán ñaõ coù khoâng ít taùc phaåm vieát veà ngöôøi noâng daân Trung Quoác. Nhöng ñeán Loã Taán vôùi moät noäi dung hoaøn toaøn môùi meû, khaùc bieät, taùc phaåm A.Q chính truyeän cuûa oâng ñaõ trôû neân baát töû. 2. Noäi dung taùc phaåm cuõng khoâng phaûi laø yù nghó tröøu töôïng cuûa nhaø vaên nhö moät tö töôûng, moät lí töôûng, moät ñaïo lí, moät duïng yù cuûa taùc giaû. Hieåu nhö vaäy deã quan nieäm taùc phaåm nhö laø moät thöù "minh hoïa" baèng hình 9
  11. töôïng cho moät tö töôûng coù saün tröøu töôïng naøo ñoù. Noäi dung phaûi toaùt leân töø toaøn boä taùc phaåm. Noù laø moät quan heä khaùch quan - chuû quan mang tính thaåm myõ ñoäc ñaùo, toaøn veïn, khoâng laëp laïi. Noäi dung taùc phaåm khoâng theå goùi goïn trong vaøi caâu theo kieåu "taùc phaåm naøy noùi veà...", "taùc phaåm naøy toaùt leân..." v.v... Nhöõng kieåu noùi ñoù laø ñònh höôùng veà noäi dung chöù khoâng phaûi noäi dung. L. Tolstoi ñaõ coù laàn noùi veà noäi dung trong taùc phaåm Anna Karenina cuûa mình raèng: "Neáu nhö toâi muoán noùi baèng lôøi taát caû nhöõng gì toâi muoán bieåu hieän baèng tieåu thuyeát thì toâi phaûi vieát laïi töø ñaàu quyeån saùch maø toâi ñaõ vieát" (7). Coøn J. Goethe thì cho raèng: "Hoï ñeán gaëp toâi vaø hoûi toâi muoán theå hieän tö töôûng naøo trong Faust cuûa mình. Cöù laøm nhö toâi bieát ñöôïc ñieàu ñoù vaø noùi leân ñieàu ñoù vaäy" (8). Do ñoù, noäi dung taùc phaåm caàn phaûi ñöôïc xem xeùt trong toaøn boä caùc yeáu toá cuûa taùc phaåm, chöù khoâng phaûi löôïc qui veà moät soá ñònh ñeà naøo ñoù. Song trong thöïc teá, ñeå coù theå naém baét taùc phaåm, ngöôøi ta vaãn coù theå noùi leân loaïi noäi dung cuûa taùc phaåm. 3. Noäi dung thaät söï cuûa taùc phaåm laø noäi dung ñöôïc theå hieän trong moät hình thöùc nhaát ñònh, töùc laø noäi dung naèm trong chænh theå thoáng nhaát vôùi hình thöùc. Khi moät noäi dung chöa ñöôïc bieåu ñaït qua moät hình thöùc naøo ñoù thì vaãn ôû ngoaøi ngheä thuaät. Coù theå tö töôûng, hình töôïng, nhaân vaät, caûnh saéc, khoâng khí... nghóa laø toaøn boä theá giôùi ngheä thuaät ñaõ hình thaønh trong yù thöùc nhaø vaên. Nhöng yù thöùc naøy chöa phaûi laø noäi dung, chæ sau khi ñöôïc dieãn taû baèng nhöõng phöông tieän ngheä thuaät nhaát ñònh noù môùi thaønh noäi dung. Khoâng theå ñoàng nhaát noäi dung taùc phaåm vôùi tö töôûng tình caûm cuûa taùc giaû. II. HÌNH THÖÙC CUÛA TAÙC PHAÅM VAÊN HOÏC 1. Noùi tôùi noäi dung taùc phaåm laø noùi tôùi caùi gì ñöôïc theå hieän trong ñoù. Coøn noùi tôùi hình thöùc taùc phaåm laø noùi tôùi noäi dung aáy ñaõ ñöôïc theå hieän nhö theá naøo? Hình thöùc taùc phaåm do vaäy chính laø caùch theå hieän noäi dung. Noùi hình thöùc laø caùch theå hieän noäi dung laø nhaèm ñeå khaúng ñònh raèng hình thöùc khoâng chæ ñôn giaûn laø chaát lieäu vaø caùc phöông tieän mieâu taû ngheä thuaät. Chaát lieäu vaø caùc phöông tieän mieâu taû ngheä thuaät laø cô sôû ñeå taïo neân hình thöùc ngheä thuaät chöù chöa phaûi baûn thaân hình thöùc ngheä thuaät. Neáu xem chuùng nhö laø hình thöùc ngheä thuaät thöïc thuï thì noùi nhö P.A. Nicolaiev laø ñaõ haï thaáp hình thöùc taùc phaåm xuoáng "trình ñoä vieân gaïch" (9). Chaát lieäu vaø caùc phöông tieän mieâu taû ngheä thuaät chæ trôû thaønh hình thöùc ngheä thuaät khi chuùng "dieãn ñaït" moät noäi dung cuï theå naøo ñoù. Noùi caùch khaùc hình thöùc ngheä thuaät bao giôø cuõng laø hình thöùc cuûa moät noäi dung cuï theå. Cho neân 10
  12. hình thöùc khoâng coù khuoân maãu chung, luoân luoân mang tính thaåm mó cuï theå. Nhaø vaên saùng taïo ra noäi dung ñoäc ñaùo thì ñoàng thôøi cuõng coù nghóa laø ñaõ saùng taïo ra hình thöùc ñoäc ñaùo. Chaúng haïn trong caâu vaên cuûa Thaïch Lam: "Tieáng troáng thu khoâng treân caùi choøi cuûa huyeän nhoû, töøng tieáng moät vang ra xa ñeå goïi buoåi chieàu" (Hai ñöùa treû) ngöôøi ñoïc seõ thaáy töø "goïi" duøng ôû ñaây ñaày saùng taïo, maëc duø trong ngoân ngöõ haøng ngaøy chaúng laï luøng gì. Noù saùng taïo vì noù laøm cho "tieáng troáng" trôû da dieát vaø coù taâm hoàn. Tieáng troáng thu khoâng voán laø aâm thanh bình thaûn ñeå baùo giôø khaéc. Nhöng vôùi töø "goïi" trong caâu vaên cuûa Thaïch Lam noù khoâng coøn döûng döng bình thaûn nöõa. Trong buoåi chieàu queâ eâm aû nhö ru, tieáng troáng vang leân tha thieát nhö moät tieáng goïi, thöùc daäy ôû loøng ngöôøi, ôû caûnh vaät caûm giaùc baâng khuaâng mô hoà vaø caû noãi man maùc. Nhôø töø "goïi" maø trong buoåi chieàu queâ tónh laëng aáy tieáng troáng nhö vang xa hôn, lay ñoäng loøng ngöôøi nhieàu hôn. Neáu taùch töø "goïi" ra nhö moät phöông tieän dieãn ñaït thì noù cuõng nhö muoân vaøn töø ngöõ khaùc. Nhöng ñeå bieåu ñaït caùi noäi dung maø Thaïch Lam muoán theå hieän trong "tieáng troáng" thì töø "goïi" duøng ôû ñaây quaû laø ñaéc ñòa, ñaày saùng taïo. Qua phaân tích cho thaáy hình thöùc ngheä thuaät bao giôø cuõng laø hình thöùc cuûa moät noäi dung ngheä thuaät cuï theå, khoâng laëp laïi. Moät ñoâi choã ngöôøi ta phaân tích hình thöùc ngheä thuaät theo kieåu "ôû ñaây taùc giaû duøng bieän phaùp so saùnh", "taùc giaû duøng pheùp aån duï"... thöïc chaát laø chöa phaân tích gì veà hình thöùc ngheä thuaät caû, maø chæ môùi neâu caùc "phöông tieän" nhaø vaên söû duïng. 2. Hình thöùc chæ coù theå toàn taïi khi bieåu ñaït moät noäi dung naøo ñoù, do ñoù hình thöùc luoân luoân mang tính noäi dung. Neáu chöa gaén vôùi noäi dung thì chöa thaønh hình thöùc. Noäi dung coù maët trong toaøn taùc phaåm, do vaäy hình thöùc cuõng coù maët trong moïi yeáu toá cuûa taùc phaåm. Hình thöùc coù trong ngoân töø, keát caáu, caùc phöông tieän mieâu taû... Hình thöùc cuõng coù maët trong nhaân vaät, tö töôûng, chuû ñeà... Chaúng haïn nhö ñeà taøi, beân caïnh noäi dung ñeà taøi laø ñeà caäp ñeán phaïm vi naøo cuûa ñôøi soáng ñoàng thôøi cuõng coù hình thöùc cuûa noù laø loaïi kieåu ñeà taøi naøo. Hay ôû chuû ñeà cuõng vaäy. Noäi dung cuûa chuû ñeà laø vaán ñeà gì maø taùc giaû ñeà caäp coøn hình thöùc cuûa noù chính caùch thöùc lí giaûi vaán ñeà ñoù v.v... Hình thöùc xuaát hieän trong toaøn taùc phaåm nhöng khoâng ñôn giaûn laø soá coäng cuûa hình thöùc ôû caùc yeáu toá. Hình thöùc chæ thöïc söï xuaát hieän trong heä thoáng chænh theå, trong söï thoáng nhaát vôùi noäi dung vaø phoái thuoäc laãn nhau giöõa caùc maët cuûa caùi lôùp hình thöùc. Söï thoáng nhaát naøy taïo cho taùc phaåm thaønh moät chænh theå. 11
  13. Phaân tích hình thöùc chænh theå cuûa taùc phaåm do vaäy phaûi luoân luoân gaén vôùi noäi dung maø noù bieåu ñaït, ñoàng thôøi thaáy caùi hay maø noù taïo neân cho noäi dung. Xem nheï moät phöông dieän naøo cuõng seõ daãn ñeán söï phieán dieän, thieáu thoûa ñaùng khi ñaùnh giaù hình thöùc. III. SÖÏ THOÁNG NHAÁT GIÖÕA NOÄI DUNG VAØ HÌNH THÖÙC TAÙC PHAÅM 1. Trong moïi söï vaät, hieän töôïng cuõng nhö trong taùc phaåm vaên hoïc noäi dung vaø hình thöùc thoáng nhaát vôùi nhau. Nhöng ñoù khoâng phaûi laø söï thoáng nhaát theo kieåu röôïu vaø chai, hay nhö hai maët cuûa moät tôø giaáy, cuõng khoâng phaûi laø quan heä giöõa caùi beân trong vaø beân ngoaøi. Bôûi vì trong nhöõng quan nieäm naøy noäi dung vaø hình thöùc vaãn taùch rôøi nhau. Söï thoáng nhaát giöõa noäi dung vaø hình thöùc phaûi laø söï thoáng nhaát bieän chöùng khoâng coù caùi naøy thì cuõng khoâng toàn taïi caùi kia nhö V. Bielinski ñaõ nhaän xeùt : "Trong taùc phaåm tö töôûng (töùc laø noäi dung) vaø hình thöùc phaûi hoøa hôïp vôùi nhau moät caùch höõu cô nhö laø taâm hoàn vaø theå xaùc. Neáu huûy dieät hình thöùc thì cuõng coù nghóa laø huûy dieät tö töôûng vaø ngöôïc laïi cuõng vaäy" (10). Trieát hoïc duy vaät bieän chöùng ñaõ chæ ra raèng trong moïi söï vaät noäi dung vaø hình thöùc thoáng nhaát vôùi nhau. Noäi dung vaø hình thöùc trong taùc phaåm vaên hoïc cuõng khoâng naèm ngoaøi qui luaät ñoù. Tuy nhieân ôû ñaây caàn nhaán maïnh laø ôû caùc hieän töôïng töï nhieân söï thoáng nhaát naøy mang tính töï phaùt, voán coù. Coøn trong caùc hieän töôïng nhaân taïo, ñaëc bieät laø trong saùng taïo ngheä thuaät thì ñoù laø söï thoáng nhaát ñöôïc yù thöùc, töï giaùc. Ngöôøi saùng taïo luoân luoân tìm toøi ñeå taïo ñöôïc söï thoáng nhaát toaøn veïn nhaát, taïo neân giaù trò ngheä thuaät thaät söï. Cho neân söï thoáng nhaát giöõa noäi dung vaø hình thöùc trong taùc phaåm vaên hoïc thöïc söï laø moät söï saùng taïo ngheä thuaät cuûa nhaø vaên. Nhaø vaên luoân luoân tìm toøi traên trôû tìm caâu, choïn yù, löïa choïn caùc söï kieän, caùc tình huoáng, caùc nhaân vaät... sao cho phuø hôïp nhaát vôùi tö töôûng ngheä thuaät maø mình ñònh trình baøy. Söï thoáng nhaát giöõa noäi dung vaø hình thöùc laø hình thöùc bieåu hieän noäi dung vaø hình thöùc phuø hôïp vôùi noäi dung. Bieän luaän veà ñieàu naøy, G.Hegel vieát : "Taùc phaåm ngheä thuaät maø thieáu moät hình thöùc thích ñaùng thì khoâng phaûi laø taùc phaåm ngheä thuaät thöïc söï - töùc laø taùc phaåm chaân thöïc, vaø ñoái vôùi nhaø ngheä só nhö vaäy laø moät bieän hoä toài; neáu nhö ngöôøi ta noùi raèng veà noäi dung thì taùc phaåm anh ta toát (hay thaäm chí tuyeät vôøi) nhöng noù thieáu moät hình thöùc thích ñaùng. Chæ nhöõng taùc phaåm ngheä thuaät maø noäi dung vaø hình thöùc ñoàng nhaát (töùc thoáng nhaát) vôùi nhau môùi laø nhöõng taùc phaåm ngheä thuaät 12
  14. ñích thöïc" (11). ÔÛ ñaây caàn chuù yù laø söï thoáng nhaát giöõa noäi dung vaø hình thöùc laø moät söï thoáng nhaát hieån nhieân, bôûi leõ khoâng coù hình thöùc naøo thoaùt li khoûi noäi dung vaø ngöôïc laïi. Nhöng maët khaùc phaûi thoáng nhaát nhö theá naøo ñoù (töùc laø phaûi tìm ñeán söï phuø hôïp toái ña) thì môùi ñaït ñeán giaù trò ngheä thuaät cao. Thoâng thöôøng, söï thoáng nhaát giöõa noäi dung vaø hình thöùc ñöôïc hieåu laø moät noäi dung coù theå bieåu ñaït ñöôïc baèng nhieàu hình thöùc vaø moãi hình thöùc coù theå bieåu ñaït ñöôïc nhieàu noäi dung. Quan nieäm naøy coù tính chaát loaøi kieåu maø thoâi, chöù khoâng phaûn aùnh ñaày ñuû vaø chính xaùc quan heä giöõa noäi dung vaø hình thöùc. Thaät ra, moät noäi dung coù moät hình thöùc töông öùng vaø ngöôïc laïi. Söï thay theá ñöôïc laø söï thay theá veà loaïi. Xuaân Dieäu ñaõ coù lí khi oâng ñaët caâu hoûi taïi sao trong caâu thô Truyeän Kieàu "Hoa cöôøi ngoïc thoát ñoan trang" Nguyeãn Du khoâng duøng "noùi" maø duøng "thoát"? OÂng lí giaûi: "Thoát" cuõng coù nghóa laø noùi thoâi. Nhöng neáu ñeå cho “hoa cöôøi ngoïc noùi", thì chöõ "noùi" bò aûnh höôûng chöõ "cöôøi", thì ra "cöôøi noùi", "cöôøi cöôøi, noùi noùi", hoùa ra noùi nhieàu; "thoát" laø thænh thoaûng môùi noùi (bieát thì thöa thoát, khoâng bieát thì döïa coät maø nghe) ñaùng noùi môùi noùi, nghó roài môùi thoát ra, coù theá môùi ñoan trang" (12). Qua phaân tích cuûa Xuaân Dieäu cho thaáy öùng vôùi moãi caùch dieãn ñaït laø ñöôïc moät noäi dung töông öùng, chöù khoâng phaûi laø moät noäi dung ñöôïc bieåu hieän baèng nhieàu hình thöùc khaùc nhau. Moãi hình thöùc nhö theá coù moät noäi dung nhaát ñònh, vaø moãi noäi dung ñöôïc theå hieän trong moät hình thöùc nhaát ñònh. Söï löïa choïn hình thöùc phuø hôïp khoâng chæ laø söï thay theá hình thöùc naøy baèng hình thöùc khaùc maø coøn laø söï thay theá noäi dung naøy baèng noäi dung khaùc töông öùng. Trong caùc keát hôïp naøy, seõ coù moät keát hôïp toái öu ñaït hieäu quaû ngheä thuaät cao nhaát. Do ñoù moái quan heä giöõa noäi dung vaø hình thöùc chæ trôû neân saâu saéc khi hình thöùc phuø hôïp vôùi noäi dung maø khoâng moät hình thöùc vaø noäi dung naøo coù theå thay theá ñöôïc hay hôn. Trong thöïc teá saùng taïo khoâng phaûi bao giôø noäi dung vaø hình thöùc cuõng ñaït ñeán moät söï phuø hôïp toái öu. Ngöôøi saùng taïo phaûi traên trôû tìm toøi ñeå coù moät keát hôïp hay nhaát. 2. Trong söï thoáng nhaát giöõa noäi dung vaø hình thöùc, noäi dung giöõ vai troø quyeát ñònh, hình thöùc coù chöùc naêng ñònh hình vaø bieåu ñaït noäi dung. Noäi dung quyeát ñònh vieäc löïa choïn hình thöùc theå loaïi, ngoân ngöõ, nhaân vaät, keát caáu... Hình thöùc phuø hôïp vôùi noäi dung laø tieâu chuaån ñeå saùng taïo vaø ñaùnh giaù hình thöùc. Noäi dung quyeát ñònh hình thöùc khoâng coù nghóa laø nhaø vaên saùng taïo ra noäi dung tröôùc roài môùi ñi tìm hình thöùc phuø hôïp ñeå chuyeån taûi. Cuøng vôùi söï hình thaønh vaø hoaøn thieän noäi dung laø söï hình thaønh vaø hoaøn thieän hình thöùc. Bôûi vì nhö G. Hegel nhaän xeùt : "Noäi dung chaúng phaûi caùi gì khaùc, maø 13
  15. chính laø söï chuyeån hoùa cuûa hình thöùc vaøo noäi dung, vaø hình thöùc chaúng coù gì khaùc hôn laø söï chuyeån hoùa cuûa noäi dung vaøo hình thöùc" (13). Quaù trình tìm toøi theå hieän laø quaù trình hoaøn thieän noäi dung cuõng nhö hình thöùc. Noäi dung quyeát ñònh hình thöùc coøn ñöôïc theå hieän ôû choã chaát löôïng taùc phaåm tröôùc heát do giaù trò noäi dung quyeát ñònh. Giaù trò cuûa taùc phaåm laø ôû noäi dung tö töôûng cuûa noù, ôû vaán ñeà maø noù ñaët ra, chuû nghóa nhaân vaên maø noù khaúng ñònh chöù khoâng phaûi ôû vieäc trau chuoát caâu chöõ. Moät taùc phaåm caâu chöõ ñöôïc ñeõo goït kó caøng, trôn tru nhöng khoâng ñaët ra ñöôïc nhöõng vaán ñeà coù yù nghóa veà coõi nhaân sinh, veà nieàm vui, noãi ñau, haïnh phuùc, baát haïnh cuûa con ngöôøi thì cuõng chaúng coù giaù trò gì. Hình thöùc laø caùch theå hieän noäi dung, maø baûn thaân noäi dung roãng tueách thì caùch theå hieän noù duø coâng phu ñeán ñaâu cuõng chaúng coøn yù nghóa. 3. Hình thöùc moät maët chòu söï quyeát ñònh cuûa noäi dung nhöng hình thöùc cuõng coù yù nghóa ñoäc laäp töông ñoái vaø coù vai troø taùc ñoäng trôû laïi vôùi noäi dung. Khoâng coù hình thöùc phuø hôïp thì noäi dung khoâng theå hieän ra ñöôïc hay theå hieän ra khoâng coù giaù trò cao. Nhieàu nhaø vaên, nhaø thô ñaõ keå laïi söï lao taâm khoå töù ñeå tìm moät caâu, moät chöõ, moät hình aûnh, moät caùch dieãn ñaït phuø hôïp vôùi yù ñoà ngheä thuaät. Nhôø tìm ñöôïc söï phuø hôïp maø noäi dung ñöôïc theå hieän saâu saéc hôn. Caâu thô "Söông nöông theo traêng ngöøng löng trôøi" trong baøi Nhò hoà cuûa Xuaân Dieäu trong baûn thaûo ñaàu tieân göûi veà cho baùo Ngaøy nay laø "Söông nöông theo traêng ngöøng giöõa trôøi". Theá Löõ phuï traùch bieân taäp phaàn thô treân baùo naøy ñaõ chöõa laïi nhö treân (14). "Löng trôøi" vaø "giöõa trôøi" veà cô baûn cuõng gioáng nhau thoâi. Nhöng "giöõa trôøi" coù veû xaùc ñònh raïch roøi quaù, coøn "löng trôøi" ít xaùc ñònh hôn neân coù veû moâng lung hôn vaø do ñoù cuõng man maùc hôn. Laïi nöõa, ñoåi töø "giöõa trôøi" ra "löng trôøi" caâu thô trôû neân toaøn vaàn baèng neân cuõng coù phaàn meânh mang hôn, dieäu vôïi hôn. ÔÛ ñaây söï phuø hôïp giöõa noäi dung vaø hình thöùc ñaït ñeán söï vieân maõn cuûa noù, khoù coù theå thay theá ñöôïc hay hôn. Tính ñoäc laäp töông ñoái cuûa hình thöùc coøn ôû choã noù thöôøng baûo thuû hôn so vôùi noäi dung. Trong nhöõng thôøi ñaïi lòch söû coù nhöõng bieán chuyeån maïnh meõ, noäi dung coù nhieàu thay ñoåi, nhöng hình thöùc ít thay ñoåi. Khoâng phaûi bao giôø nhaø vaên cuõng tìm ñöôïc hình thöùc môùi ñeå chuyeân chôû noäi dung môùi cuûa thôøi ñaïi. Nhieàu khi nhaø vaên vaãn phaûi söû duïng nhöõng hình thöùc cuõ ñeå chuyeån taûi nhöõng noäi dung môùi meû. Söï keá thöøa vaø tính oån ñònh töông ñoái cuûa hình thöùc cuõng laø bieåu hieän söï ñoäc laäp töông ñoái cuûa hình thöùc. Nhieàu bieän phaùp ngheä thuaät coù theå söû duïng ôû nhieàu thôøi ñaïi khaùc nhau. Hay nhö moät phaàn naøo ñoù trong phong caùch cuûa nhaø vaên cuõng vaäy. Coù nhieàu nhaø vaên trong nhöõng thôøi kì saùng taùc 14
  16. khaùc nhau boäc loä nhöõng khuynh höôùng tö töôûng, quan nieäm ngheä thuaät khaùc nhau, nhöng veà vaên phong, buùt phaùp vaãn giöõ laïi nhöõng neùt nhaát ñònh maø ngöôøi ñoïc coù theå nhaän ra. Neùt aøo aït maõnh lieät trong phong caùch thô Xuaân Dieäu voán coù töø tröôùc caùch maïng. Neáu tröôùc ñaây Xuaân Dieäu ñaõ töøng muoán "ghì", muoán "oâm", muoán "caén" vaøo caùi töôi xanh cuûa cuoäc soáng: "Hôõi xuaân hoàng ta muoán caén vaøo ngöôi", hay cuoáng quyùt vôùi tình yeâu ñeán ñoä töï nhaän "Keû uoáng tình yeâu daäp caû moâi" thì sau naøy, khi noäi dung thô Xuaân Dieäu ñaõ thay ñoåi, neùt aøo aït, maõnh lieät naøy vaãn traøn treà trong thô oâng: "Ñaõ hoân roài hoân laïi - Cho ñeán maõi muoân ñôøi - Ñeán tan caû ñaát trôøi - Anh môùi thoâi daøo daït" (Bieån). Coù theå noùi, söï thoáng nhaát giöõa noäi dung vaø hình thöùc laø moät yeâu caàu taát yeáu cuûa taùc phaåm, vì noù khoâng chæ taïo neân tính chænh theå cuûa taùc phaåm, maø coøn laøm cho taùc phaåm coù tính ngheä thuaät. Söï thoáng nhaát naøy khoâng chæ laø muïc ñích nhaø vaên höôùng tôùi, maø coøn laø thöôùc ño taøi naêng saùng taïo cuûa nhaø vaên. Ñuùng nhö nhaø vaên L. Leùonov ñaõ nhaän xeùt : "Taùc phaåm ngheä thuaät ñích thöïc - nhaát laø taùc phaåm ngoân töø - bao giôø cuõng laø moät phaùt minh veà hình thöùc vaø moät khaùm phaù veà noäi dung" (15) CAÂU HOÛI HÖÔÙNG DAÃN HOÏC TAÄP 1. Taïi sao noùi taùc phaåm vaên hoïc laø chænh theå trung taâm cuûa hoaït ñoäng vaên hoïc ? 2. Taùc phaåm vaên hoïc laø gì ? Thöû neâu vaø phaân tích moät ñònh nghóa veà taùc phaåm vaên hoïc maø anh (chò) cho laø hôïp lyù nhaát. 3. Phaân tích caáu truùc chænh theå cuûa taùc phaåm qua moät taùc phaåm vaên hoïc cuï theå. 4. Haõy giaûi thích vaø chöùng minh yù kieán cuûa nhaø vaên L.Leùonov : "Taùc phaåm ngheä thuaät ñích thöïc - nhaát laø taùc phaåm ngoân töø - bao giôø cuõng laø moät phaùt minh veà hình thöùc vaø moät khaùm phaù veà noäi dung". --------------------------------------------------------------- CHUÙ THÍCH : (1) Xin xem phaà n “Loaïi theå taùc phaåm vaên hoïc”. (2) Xin xem – Leâ Baù Haùn, Haø Minh Ñöùc – Cô sôû lí luaän vaên hoïc, taäp 2, NXB Ñaïi hoïc vaø THCN, H. 1985, tr. 11 – 15; Phöông Löïu – Töø ñieån vaên hoïc, taä p 2, NXB Khoa hoïc xaõ hoäi, 1984, tr. 147 v.v... (3) Xin xem – Nhieàu taùc giaû – Lí luaän vaên chöông. ÑHSP TP. Hoà Chí Minh, 1986, tr. 97 v.v... 15
  17. (4) Traàn Ñình Söû, Phöông Löïu, Nguyeãn Xuaân Nam – Lí luaän vaên hoïc, taäp 2, NXB Giaù o duïc, 1987 tr. 13 v.v... (5) Xin xem M.B. Khravtsenco – Saùng taïo ngheä thuaät, hieän thöïc con ngöôøi – NXB Khoa hoïc xaõ hoäi, H. 1985, taäp 2, tr. 191 – 192. (6) Hoaøng Ngoïc Hieán – Vaên hoïc – Hoïc vaên, Tröôøng Cao ñaúng Sö phaï m TP. Hoà Chí Minh, Tröôøng vieát vaên Nguyeãn Du xuaát baûn, H. 1990, tr. 65. (7) Daãn theo Gulaiev – Lí luaän vaên hoïc – NXB Ñaïi hoïc vaø THCN, H. 1982, tr. 137. (8) Daãn theo Gulaiev – Lí luaän vaên hoïc – NXB Ñaïi hoïc vaø THCN, H. 1982, tr. 137. (9) Xin xem G.N. Pospelov (chuû bieân) – Daãn luaän nghieân cöùu vaên hoïc, taä p 2, NXB Giaù o duïc, H. 1985, tr. 158. (10) Daãn theo Lí luaän vaên hoïc – NXB Giaùo duïc, H. 1982, tr. 137. (11) G. Hegel – Loâgíc hoïc – Toaøn taäp taùc phaåm, taäp 2, Moskva – Leningrat, 1929, tr. 225 – daãn theo Daãn luaän nghieân cöùu vaên hoïc, taäp 2, Sñd, tr. 161, Nhaán maïnh vaø chuù theâm laø cuûa chuùng toâi – LTD. (12) Xuaân Dieäu – Caùc nhaø thô coå ñieån Vieät Nam, taäp 2, NXB Vaên hoïc, H. 1981, tr. 148. (13) G. Hegel – Taùc phaåm, taäp 2, Sñd, tr. 224 – Daãn theo Lí luaän vaên hoïc, taäp 2, Sñd, tr. 32. (14) Theo H.N – Chöõa thô – Vaên ngheä soá 10, 1988, tr. 10. (15) Daãn theo M.B. Khravtsenco – Saùng taïo ngheä thuaät, hieän thöïc, con ngöôøi, taäp 2, Sñd, tr.204. 16
  18. Chöông hai: NHAÂN VAÄT TRONG TAÙC PHAÅM VAÊN HOÏC I. KHAÙI NIEÄM NHAÂN VAÄT a. Nhaø vaên Toâ Hoaøi cho raèng: "Nhaân vaät laø nôi duy nhaát taäp trung heát thaûy, giaûi quyeát heát thaûy trong moät saùng taùc" (1). Quaû ñuùng nhö vaäy, nhaân vaät khoâng chæ laø nôi boäc loä tö töôûng, chuû ñeà taùc phaåm maø coøn laø nôi taäp trung caùc giaù trò ngheä thuaät cuûa taùc phaåm. Thaønh baïi cuûa moät ñôøi vaên, cuûa moät taùc phaåm phuï thuoäc raát nhieàu vaøo vieäc xaây döïng nhaân vaät. Vaäy nhaân vaät trong taùc phaåm vaên hoïc laø gì ? Thoâng thöôøng khi noùi ñeán nhaân vaät trong taùc phaåm vaên hoïc ngöôøi ta thöôøng hieåu ñoù laø con ngöôøi ñöôïc xaây döïng baèng caùc phöông tieän cuûa vaên hoïc. Thöïc ra phaïm vi nhaân vaät roäng hôn. Nhaân vaät coù theå laø nhöõng con ngöôøi ñöôïc mieâu taû trong taùc phaåm. Ñoù laø nhöõng nhaân vaät nhö Thaïch Sanh, A.Q, Chí Pheøo, Tartufe, Jean vant Jean, thaèng baùn tô, "muï naøo" (gaàn mieàn coù moät muï naøo - Truyeän Kieàu)... hay coù khi chæ hieän ra qua moät ñaïi töø nhaân xöng nhö "toâi', "chaøng", "thieáp", "mình", "ta"... Nhöng trong nhieàu tröôøng hôïp nhaân vaät laïi khoâng phaûi laø con ngöôøi maø coù khi chæ laø moät "boâng hoa" bieát noùi, moät "con coùc" bieát kieän trôøi... Thaäm chí coù caû ma, quæ, thaàn, tieân nöõa. Nhöõng söï vaät, nhöõng ñoà vaät naøy trôû thaønh nhaân vaät khi ñöôïc "ngöôøi hoùa", nghóa laø cuõng mang taâm hoàn tính caùch nhö con ngöôøi. Cho neân khoâng phaûi ngaãu nhieân maø nhaø vaên Toâ Hoaøi ñaõ cho "chieác quan taøi" trong truyeän ngaén cuøng teân cuûa Nguyeãn Coâng Hoan laø nhaân vaät. OÂng vieát: "Trong truyeän ngaén Chieác quan taøi cuûa Nguyeãn Coâng Hoan nhaân vaät khoâng phaûi laø ngöôøi maø laø moät chieác quan taøi. Nhöng chieác quan taøi aáy chaúng phaûi laø voâ tri maø laø moät söï theâ thaûm, moät baûn aùn toá caùo cheá ñoä thaûm khoác thôøi Phaùp thuoäc. Nhö vaäy "chieác quan taøi" cuõng laø moät thöù nhaân vaät" (2). Bieåu hieän nhaân vaät trong taùc phaåm raát ña daïng. Coù nhaân vaät hieän ra khaù ñaày ñaën töø ngoaïi hình cho ñeán noäi taâm, töø haønh ñoäng cho ñeán tieåu söû nhö trong taùc phaåm töï söï. Coù nhaân vaät laïi chæ hieän ra qua ngoân ngöõ nhö trong kòch baûn vaên hoïc. Coù nhaân vaät laïi chæ ñöôïc boäc loä qua caûm xuùc, yù nghóa nhö nhaân vaät trong taùc phaåm tröõ tình. Laïi coù nhaân vaät khoâng ñöôïc mieâu taû chaân dung, ngoaïi hình, haønh ñoäng nhöng ngöôøi ñoïc vaãn nhaän ra qua "gioïng vaên" nhö nhaân vaät ngöôøi keå chuyeän... Coù nhaân vaät hieän ra nhö con ngöôøi bình thöôøng ôû ngoaøi ñôøi. Laïi coù nhaân vaät hieän ra vôùi hình aûnh "ba ñaàu saùu tay", "maët xanh nanh vaøng" nhö quæ söù, hay laên troøn long loùc nhö "soï döøa"... Coù nhaân vaät chæ ñôn giaûn laø nhöõng con vaät, nhöõng ñoà vaät ñöôïc nhaân hoùa... Coù theå noùi nhaân vaät hieän ra muoân maøu, muoân veû. Vaäy laøm theá naøo ñeå nhaän dieän ra nhaân vaät ? 40
  19. Muoán nhaän dieän nhaân vaät caàn phaûi caên cöù vaøo nhöõng ñaëc ñieåm cuûa noù. Tröôùc heát coù theå caên cöù vaøo teân goïi cuûa nhaân vaät. Thoâng thöôøng moãi nhaân vaät ñeàu coù teân goïi cuûa noù. Coù theå ñoù laø moät caùi teân rieâng cuï theå nhö An Döông Vöông, Sôn Tinh, Thuûy Tinh, baø Phoù Ñoan, Coá Hoàng, Vaên Minh v.v... Nhöng cuõng coù khi teân goïi theo daáu hieäu ngheà nghieäp, ñaëc ñieåm giôùi tính, tieåu söû, hay moät ñaëc ñieåm ñaëc bieät naøo ñoù nhö anh trai caøy, laõo nhaø giaøu, chaøng moà coâi, thaèng ngoác, chuù luøn, chaøng thôï saên, baø hoaøng haäu, naøng coâng chuùa... Cuõng coù khi teân nhaân vaät laø teân goïi nhöõng con vaät, ñoà vaät ñaõ ñöôïc nhaân hoùa nhö caùo, thoû, ruøa, caùi baøn, boâng hoa, caønh caây..., hoaëc laø teân goïi nhöõng nhaân vaät töôûng töôïng: muï phuø thuûy, con quæ ba ñaàu saùu tay, Ngoïc Hoaøng, Dieâm Vöông, Thaàn, Tieân, Buït... Tuy nhieân neáu chæ caên cöù vaøo teân goïi thì coù khi chöa nhaän dieän ñuùng nhaân vaät, chaúng haïn vôùi loaïi nhaân vaät laø nhöõng con vaät, ñoà vaät ñöôïc nhaân hoùa. Vôùi loaïi nhaân vaät naøy, caàn phaûi xem ñaõ ñöôïc "ngöôøi hoùa" chöa ? Cuøng mieâu taû boâng hoa, nhöng vieát "Khi xem hoa nôû, khi chôø traêng leân" thì "hoa" ñoù chöa phaûi nhaân vaät. Nhöng mieâu taû "boâng hoa" bieát noùi, bieát suy nghó, bieát buoàn vui thì ñoù laïi laø nhaân vaät. Cho neân sau teân goïi thöôøng laø nhöõng ñaëc ñieåm veà tieåu söû, tính caùch. Thöïc ra ngay töø teân goïi moät soá nhaân vaät nhieàu ñaëc ñieåm cuûa nhaân vaät ñaõ ñöôïc boäc loä nhö anh trai caøy, chaøng ngoác, muï phuø thuûy... Caùc ñaëc ñieåm ngheà nghieäp tieåu söû, tính caùch cho nhaän bieát nhaân vaät moät caùch saâu saéc hôn, yù nghóa xaõ hoäi maø nhaân vaät khaùi quaùt. Trong thöïc tieãn, nhieàu khi caùc ñaëc ñieåm tính caùch ñaõ thay cho teân goïi nhaân vaät nhö "keû thaéng lôïi tinh thaàn" (A.Q), "con ngöôøi thöøa" (E. Onegin) "ñoà ñaïo ñöùc giaû" (Tartufe), "keû löôøi bieáng" (Oblomov) v.v... Trong nhieàu taùc phaåm ngöôøi ta ñaõ laáy caùc ñaëc ñieåm laøm coâng thöùc giôùi thieäu nhaân vaät nhö Nguyeãn Du giôùi thieäu Vöông OÂng: "Raèng naêm Gia tónh trieàu Minh..., Coù nhaø Vieân ngoaïi hoï Vöông, Gia tö nghæ cuõng thöôøng thöôøng baäc trung, Moät con trai thöù roát loøng..." Hay Leâ Thaùnh Toâng giôùi thieäu nhaân vaät trong truyeän Con chuoät thaønh tinh: "Coù moät anh nhaø giaøu, hai möôi tuoåi ñöôïc cha meï cöôùi cho moät ngöôøi vôï coù nhan saéc maø anh raát thöông yeâu" (Thaùnh Toâng di thaûo) v.v... Nhaân vaät vaên hoïc cuõng coù nhöõng ñaëc ñieåm khaùc vôùi nhaân vaät cuûa caùc loaïi hình ngheä thuaät khaùc. Tröôùc heát do hình töôïng vaên hoïc laø hình töôïng "phi vaät theå" cho neân nhaân vaät vaên hoïc laø nhaân vaät cuûa töôûng töôïng, lieân töôûng chöù khoâng phaûi "höõu hình", "nhìn thaáy ñöôïc" nhö trong ñieâu khaéc, hoäi hoïa hay ñieän aûnh, saân khaáu. Qua ngoân töø, ngöôøi ñoïc töôûng töôïng vaø hình dung nhaân vaät theo khaû naêng lieân töôûng cuûa mình. Qua vaên Nam Cao ngöôøi ñoïc hình dung ra Laõo Haïc, Lang Raän, Tröông Röï, Thöù, Ñieàn, Hoä... Qua vaên Nguyeãn Tuaân ngöôøi ñoïc töôûng töôïng veû ñeïp ñaày khí phaùch cuûa Huaán Cao, veû ñeïp cöôøng traùng cuûa ngöôøi laùi ñoø soâng Ñaø... Khaû naêng vaø ñaëc ñieåm lieân töôûng cuûa moãi ngöôøi khoâng gioáng nhau cho neân nhaân vaät vaên hoïc ñöôïc caûm nhaän cuõng khoâng hoaøn toaøn 41
  20. gioáng nhau. Moãi ngöôøi seõ coù "göông maët" nhaân vaät rieâng cuûa mình. Maët khaùc, do hình töôïng vaên hoïc laø hình töôïng "thôøi gian" cho neân nhaân vaät vaên hoïc laø nhaân vaät quaù trình. Nhaân vaät vaên hoïc hieän daàn ra trong quaù trình. Muoán tieáp nhaän ñöôïc ngöôøi ñoïc phaûi "hoài coá", nhôù laïi nhöõng gì xaûy ra cho nhaân vaät tröôùc ñoù. Noùi goïn laïi, nhaân vaät trong taùc phaåm vaên hoïc laø nhöõng con ngöôøi hay nhöõng söï vaät mang coát caùch cuûa con ngöôøi ñöôïc xaây baèng caùc phöông tieän cuûa ngheä thuaät ngoân töø. b. YÙ nghóa cuûa nhaân vaät theå hieän ôû khaû naêng bieåu ñaït cuûa noù trong taùc phaåm. Saùng taïo ra nhaân vaät, nhaø vaên nhaèm theå hieän nhöõng caù nhaân xaõ hoäi nhaát ñònh vaø caùc quan nieäm veà caùc nhaân vaät ñoù trong caùc quan heä xaõ hoäi. Moãi nhaân vaät xuaát hieän seõ laø moät "tieáng noùi" cuûa nhaø vaên veà con ngöôøi, veà cuoäc ñôøi. Ñoïc moät nhaân vaät do vaäy ta khoâng chæ hieåu moät soá phaän, moät cuoäc ñôøi maø coøn hieåu yù nghóa cuoäc ñôøi ñaèng sau moãi soá phaän ñoù. Ñaèng sau soá phaän naøng Kieàu laø nhöõng khaùi quaùt veà "taøi - meänh", "taøi - tình" trong xaõ hoäi luùc baáy giôø. Ñaèng sau "soá ñoû" cuûa Xuaân Toùc Ñoû khoâng chæ laø söï "may maén" cuûa moät anh nhaët ban quaàn maø coøn laø suy xeùt veà söï "leân ngoâi" cuûa caùi giaû, nhöõng chuyeän töôûng nhö "bieát roài" maø vaãn phaûi "khoå laém, noùi maõi". Cho neân khoâng theå ñaùnh giaù, phaùn xeùt nhaân vaät nhö nhöõng con ngöôøi thaät ngoaøi ñôøi, maø phaûi ñaùnh giaù ôû nhöõng khaùi quaùt ngheä thuaät maø noù theå hieän. Coù nhö vaäy môùi xem xeùt nhaân vaät nhö laø moät hieän töôïng thaåm mó chöù khoâng phaûi nhö moät hieän töôïng xaõ hoäi hoïc. Söùc soáng cuûa moät nhaân vaät ngoaøi tính sinh ñoäng cuûa söï mieâu taû coøn chính laø yù nghóa ñieån hình maø noù khaùi quaùt. Nhöõng nhaân vaät xaây döïng thaønh coâng vaø coù söùc soáng laâu beàn ñeàu laø nhöõng nhaân vaät coù giaù trò ñieån hình saâu saéc. Ñoù laø nhöõng nhaân vaät khoâng chòu naèm yeân treân trang saùch maø ñaõ böôùc töø trang saùch ra giöõa cuoäc ñôøi. Ñoù laø nhöõng nhaân vaät ñaõ laøm cho teân tuoåi caùc nhaø vaên trôû thaønh baát töû. II. CAÙC KIEÅU LOAÏI NHAÂN VAÄT Theá giôùi nhaân vaät do nhaø vaên saùng taïo ra thaät phong phuù. Trong lòch söû vaên hoïc ñaõ coù bieát bao nhieâu nhaân vaät vôùi nhöõng ñöôøng neùt, dieän maïo, tính caùch khaùc nhau. Chæ rieâng Chieán tranh vaø hoøa bình thoâi, L. Tolstoi ñaõ saùng taïo treân saùu traêm nhaân vaät maø khoâng nhaân vaät naøo gioáng nhaân vaät naøo. Chæ moät ñôøi vaên nhö H. Balzac thoâi oâng ñaõ saùng taïo ra treân hai nghìn nhaân vaät vaø oâng nhôù khoâng soùt moät chaân dung tieåu söû naøo cuûa ngaàn aáy nhaân vaät. Coù bao nhaân vaät coù baáy nhieâu daùng veû, baáy nhieâu cuoäc ñôøi, bôûi leõ moãi nhaân vaät laø moät saùng taïo ñoäc ñaùo cuûa nhaø vaên. Tuy nhieân, neáu ñaët trong caùi nhìn heä thoáng cuõng coù theå thaáy theá giôùi nhaân vaät muoân maøu muoân veû aáy naèm trong nhöõng kieåu loaïi 42
ANTS
ANTS

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản